BUXORO XONLIGIDAGI SOLIQ SIYOSATI
Umarov Asadbek Akbar o’g’li
Chirchiq Davlat pedagogika universiteti talabasi.
Biz bilamizki tarixda ko’p qo’zg’alonlar soliqlarning oshib ketishi yoki
bo’lmasam katta yer dehqonlardan qo’shmcha soliq olishi sababli doimi ravshda xalq
qo’zg’alonlariga sabab bo’lib turgan. Bundan ko’rinib turibdiki Buxoroda xonliklar
davrida soliq tizmiga yagona bir qattiq me’yor mavjud bo’lmaganligni ko’rsatib
turibdi. Belgilangan soliqlar shariat qoidalariga asosan belgilangan bo’lishi kerak edi .
Lekin ko’zi och yirik zamindorlar bazi xonlar qo’shimcha ya’ni, shariat belgilab
qo’ygan soliqlardan tashqari turli soliqlar undirilgan. Davlatdagi soliq hujjatlari ham
ularning hohishdan kelib chiqib soliq tizimi belgilangan.
Tarixdan ma’lumki soliqning asosiy qismini dehqonlar to’lagan. Shaharlardagi
hunarmandlardan , savdogarlardan ham soliq olingan. Dehqonlar katta yer egalardan
juda katta shartlar evaziga yer ijaraga olib ishlashgan. Manbalarda keltrilishcha XVI
asrda soliqlar mahsulot ko’rininshda olingan bu ham dehqonlarning yoki bo’lmasam
charvadorlorning iqtisodiy sohada siqib qo’yishgan. Keyinchalik XVII asr o’rtalaridan
yerdan olinadigan soliqlar pul ko’rnishda olinishi orqali dehqonlar o’z mahsulotlari
orqali yani bozorga olib chiqib sotish tufayli biroz moliyavi jihatdan o’zlarni
tiklashgan.
Shayboniylar davrida boj, o’lpon, soliq, jarima va majburiy to’lovlarning 40
dan ortiq turi mavjud bo’lgan . Oddiy xalq yrdan va suvdan foydalanganliklari uchun ,
amaldor faydasiga to’lov , shahar devorlari , masjidlar, madrasalar qurilishlarga,
sug’orish inshoatlari qurish yki, bo’lmasam ularni tamirlash uchun, ko’piriklar va
yo’llar qurulishi uchun turli to’lovlar to’lagan.
Buxoro xonligi devonxonasida moliyaviy va soliq ishlaribo’yicha maxsus
daftarlar mavjud bo’lgan. Bu daftarlarda turli hil soliqlar, ijara to’lovlari, savdo–
sotiqdan tushgan daromadlar qayt etib borilgan. Asosiy soliqqa oid ma’lumatlarni
xonlikar devonxonasidagi kutibxonada saqlanayotgan arxiv hijjatlar orqali olishimiz
mumkin.
Buxoro xonliklar davrida bitilgan tarxnavislik asarlari orqali ham biz Buxoroda
mavjud bo’lgan soliqlar haqida bilimlarga ega bo’lishimiz ham mumkin. Misol uchun
Muhammad Mo’minboyning 1550- yilda yaratilagan asari “Xisobi amali shabaka”
asari, Bobokalaon mufti Samarqandiyning “ Risola dar ilmi xisob”, “Vasiyat bar
chahar qism” asarlari, Muhammad Husayin Buxoriyning “ Ma’rifati samti qibla”
asralari orqali bu davir ko’pgina aniq faklarni olishimiz mumkin.
Ashtarxoniylar davri taxshunosligini ochib beruvchi asarlar quydagilardir,
Muhammad Yusuf Munshiyning Balx hikimi Muqumxonga atab yozilgan “Tarixi
Muqimxon” asari, Muhammad Amin Buxoriyning “Ubaydillonoma” asari ,
Abdraxmon Tolening “Tarixi Abulfayizxon” srlari orqali qisman bo’lsa ham soliqqa
oid ma’lumotlar olishimiz mumkin.
Mustaqiligimizdan so’ng xonliklar tarixiga oid ko’plab maqolalar va ilmiy
izlanishlar orqali ham ma’lumatlar yig’ilgan. Yana bu davr bilan shug’ullangan olimlar
A. Sagdullaev, B. Aminov, B.J. Eshov, A.A.Odilov va Akbar Zamonov ijodiy
mahsullari orqali bilimlar olamiz.
Bu davrda yuqorida aytib o’tganimizday soliq to’lovchi fuqorolar raiyat ahli deb
atalgan va ular turli soliqlardan tashqari jarimalar ham to’lab turishgan. Shaybonilar
davrida ham , ashtarxoniylar davrida ham asosiy soliq bu xiroj bo’lgan. Xazinani ham
boyitib turgan soliq xiroj hisoblangan. XVI-XVIII asr yozma manbalarda bu atama
“mol”, moli-jihot”, o’proq “xiroj” sifatida tilga olingan. Xirojning miqdori shariatga
qarab 1/3 , 1/4, 1/5, ayrim holarda esa 1/2 qilib belgilangan. Xususiy mulk yerlaridan
hosilning 1/10 miqdorida soliq undirilib u ushur solig’i deb atalgan . Xiroj asosan
yetishtirilgan ekinlarning yuqorida ko’rsatilgan miqdorda mahsulot ko’rinishda
olingan.
Xirojdan tashqari “ doimiy”, “qonuniy” va “ favqulodda” kabi o’lpon va bojlar
ham bo’lib ular asosan urishlar davrida olingan uning ham asosiy to’lovchisi dehqonlar
edi. Urush harakatlari davrida dehqonlar va hunarmandlardan olinadigan soliq
“avarizot” deb atalib, u qisman pul bilan undirilgan. Bundan tashqari markaziy
hokimyat vakilari uchun ham qo’shimcha solig’ olingan . Misol uchun dorug’lar
foidasiga dorug’achi degan soliq pul ko’rinishda olingan. Buxoroda xonliklar
davridagi pul ko’rnishdagi soliqlar haqida ma’lumot juda oz. bizga mlum bo’lganlari
pilla puli , sabzi pul, ko’knor puli, tarvuz puli kabi soliqlar pul ko’rinishida olingan.
Shaharlarda yashovchi hunarmandlar va do’kondorlar uchun alohida soliq tamg’a
tolashgan. Asosan bu soliq davlat bujeti uchun undirilgan. Shuni ham aytib o’tish
o’rinlidir, “tamg’a” solig’ni yani bujet jamg’arishni yevropaliklardan ham birinchi
bo’lib Amur Temur o’z davlatida joriy qilgan. Tamg’a solig’i sotilgan tavarlar
hisobdan kelib chiqib olingan. Shaharlarda katta-katta yer mulklarga ega bo’lib olgan
boylar dukonlarini ijaraga berish orqali taxti joi(tagjoy) deb ataluvchi pul ko’rnishdagi
soliqlar olishgan.
Ko’chmanchi chorvador axolidan ham soliqlar olingan. Ular o’z qo’ralari
hisobdan qo’y to’lashgan. Otlar hisobdan 1 biya ko’rnishda olpon to’lashgan.
Shuningdek, ko’chmanchi chorvador axoli, harbiy yurishlar vaqtida o’z ot-ulovi,
kiyim-aslahasi, oziq-ovqati bilan urishga askar yetkazib berish majburyati ham
bo’lgan. urush harakatlari davrida asosan o’troq axolidan oshlig’(oshlik) solig’I
olingan. Bu soliq doimiy soliq turiga kirmasdan urushlar davrida olingan va bu
qo’shinni oziq-ovqat bilan taminlash uchun sariflangan. Buga qo’shmcha sifatida baida
tag’or deb ataluvchi soliq ham olingan va bu ham oziq-ovqat bilan taminlash uchun
ishlatilgan. Bu soliqlarning barchasi qatiy belgilab qo’yilmagan bo’lib, hukumdorning
hoxishga ko’ra undirilgan.
Majburyatlarga keladigan bo’lsak , ko’chmanchilar o’z xo’jayinlari uchun
qishda istimol istimol qilishlar uchun bitta yaxshi boqilgan buqani so’yib berishi kerak
bo’lgan va bu sug’um deb atalgan. Xonlar , hukumdorlar va sultonlar bir joydan
ikkinchi joyga ko’chib o’tar chog’da ular istimol qilishari uchun oziq-ovqat to’plovchi
shibog’i (sibog’u) berilgan bo’ib , u ko’pincha pishrilgan go’shtdan iborat bo’lgan.
Buxoro shayboniylar davrida mehnat majburyalari ham birtalay bo’lishgan. Ularga
katta boylarga qaram bo’lgan dehqonlar mardikorlik qilib berishgan ya’ni, ular suv
inshoatlari qurish, tamirlash, yangi yo’llar barpo etish va ko’priklar qurish kabi
majburyatlarni bajarishgan. Ular ichida eng og’rlari kanallar qazish bo’lib ular
birnecha yilar davom etgan.
Bizga tarixdan malumki musulmon bo’llmagan axolidan ba’zida jizya (jon
solig’) ham undirib olingan. Chorvadorlardan zakot deb ataluvchi soliq olingan.
Yuqorida uning bir nechta turlari bilan tanishdik. [Ba’zida xonlar soliqlarni oldindan
ham olishga urunishgan . Masalan: Subxonqulixon davrida 7 yillik soliqlarni bir yilda
yig’sh haqida farmon e’lon qilgan edi.
Bu esa axolinin yanada kabag’allashiga va qashoqlashishga olib kelgan. Albatta
soliqlarni tartibga keltirmoqchi bo’lgan xonlar ham bo’lgan bular Ubaydilioxon I,
abdulaxon II lardir. Amma ularning ham soliq siyosati amalda yetarlicha natija bera
olmaganligi natijasni tatqiqotim davomida bilib oldim.
Tadqiqotim natijasida shuni xilosa qilib aytolamanki soliqlarning turlari juda
ham ko’p bo’lgan va bu asosan deqonlardan olingan. Buni qarangki yig’lgan soliqning
asosiy qismi davlatni obodonlashtirish uchun memas , xonlarni va zamindorlarni
cho’ntagini qapaytirgan. Yana menga shunisi yankilik bo’ldi, xonlar ko’chib yurish
chog’da undirlgan shibog’u kabi oziq-ovqat solig’i, meni bir oz kulgimni ham qistatdi.
Xullas oddiy xalq hamma narsa uchun ham soliq to’lagan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва дипломатиянинг
ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–энг
олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON THE
HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and inheritance
rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four) Bakr
Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос
ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-методический и
познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT EASTERN
SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(3), 120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник археологии,
антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE
WORK OF MIKHAIL STEPANOVICH ANDREYEV “TADJIKI DOLINI KHUF”.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV FAOLIYATINING
PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA KISLYAKOV'S
RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в Бухарском
Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ ЎРТАСИДАГИ
ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona
davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE
WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE
QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7), 305-
309.
42.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN VA
MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1), 358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba
sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER OF
THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic issues
in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON TARIXI
MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB AL-
MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI FEODAL
VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
