BUXORO AMIRLARINING ME’MORCHILIKKA QO’SHGAN HISSASI
Yuldashaliyeva O`g`iloy Maxmudjon qizi
BuxDU Tarix va yuridik fakulteti 2-bosqich talabasi.
Ilmiy rahbar: Ahmadov Ahmadjon Asror o’g’li
BuxDU “Arxeologiya va Buxoro tarixi” kafedrasi t.f.f.d., (PhD
)
Buxoro amirligi ashtarxoniy sulolasidan so`ng o`zbek mang`itlari tomonidan
asos solingan va Buxoro amirligi deb atashgan. Buxoro amirligi 1756-1920-yillarda
mavjud bo`lgan. Amirlikning asoschisi o`zbeklarning mang`it urug`idan bo`lgan
Muhammad Hakimbiy otaliqning o`g`li Muhammad Rahimbiy (1756-1758 yy)
hisoblanadi.
Buxoro- Orta Osiyoning eng qadimgi shaharlaridan biri.Moddiy madaniyat va
sanatning shunchalik xilma-xil va turli davriga oid yodgorliklari toplangan bunday
shahar juda oz.Shahar sharq memorlari yaratgan nodir arxitektura yodgorliklarining
boyligi jihatidan eng salmoqli orinlardan birini egallaydi.
Qadim zamonlardan beri ozining yuksak memorchilik obidalari,sanati bilan
nom qozongan Buxoroda memorchilik amrlik davrida birmuncha yuksaldi,arxitektura
inshootlari
yanada takomillashdi.. Buning natijasida ko‘plab jamoat binolari, jumladan,
hammom,karvonsaroylar, ko‘prik, sardoba, savdo rastalari va koplab boshqa inshootlar
qurila boshladi, Monumental binolarning tarixi, qiyofasida o‘zgarishlar yuz berdi.
Monumental arxitekturada, bir tomondan avval ishlab chiqilgan kompozitsion
sxemalar izidan borish, ikkinchi tomondan esa mahalliy o‘ziga xoslikning namoyon
bo‘lishi namoyon boladi. Amir Haydar hukmronlik qilgan davrda Buxoroda Chor
minor -Xalifa Niyozqul madrasasi (1807), masjidlar, xonaqohlar, hammomlar qurildi,
Xalifa Xudoydod majmuasi qurilishi davom ettirilgan. Buxoroda Amir Haydar onasiga
atab maxsus madrasa, Qarshida Ali madrasasi va Mir Muhammad madrasasini ham
qurdirgan. Chor Minor yodgorligiga to‘xtalib o‘tadigan bo‘lsak: Chor Minor
madrasasini turkman Xalifa Niyozqul 1807- yilda qurdirgan. To‘g‘ri to‘rtburchakli
hovli atrofida bir qavatli ustun ayvonli xonalar joylashtirilgan. Janubi - g‘arb
tomonidagi burchakda sinchli masjid qavatli bo‘lib, pastki qavati madrasaga kirish
uchun yo‘lak vazifasini bajargan bolsa, tepadagi ikkinchi qavat kutubxona bo‘lgan.
Chor Minor sodda arxitekturasi hamda ajoyib kompozitsiyasi bilan XIX asr
me’morchiligida original ko‘rinishga egadir.Ahmad Donishning yozishicha, Amir
Haydar hukmronlik qilgan davrda Buxoroda ilmfan, xususan, tarix va islom ilmlari
rivojlangan. Amir Haydar madrasalarda tahsil olib borish uchun Istanbul, Kobul va
boshqa shaharlardan ko‘plab qo‘lyozma kitoblarni olib kelishni buyurgan. Uning o‘zi
muntazam ravishda saboq bergan, madrasalarda dars o‘tgan. Amir Haydar “al-Favoid
al-alfiya” nomli fiqhning xanafiya mazhabiga oid asar ham yozgan.
XIX asrda qurilgan me’moriy obidalardan biri Tursunjon madrasasi 1805—
1806yillarda Otaliq guzarida, Buxoro amirligida hukmronlik qilgan mangʻitlar sulolasi
davrida bunyod etilgan. Uning qurilishini Buxorolik savdogar domullo Tursunjon
boshlab beradi va ammo vafoti sababli, vasiyatiga koʻra qurilishni Buxoro amiri Amir
Haydar (1800—1806) tugatadi. Abu Abdurahmon Abdulloh Domla Tursunjonni
savdogar ekanligi haqida maʼlumot bergan. Mullo Tursunjon madrasasi qurilishi bilan
bog’liq ma’lumotlar turlicha keltirilgan. Masalan, Mullo Tursunjon madrasasi Jo’ra
Barakayev va Yo’ldosh Haydarovlar Buxoro tarixi kitobida 1796—1797-yillarda
qurilganligi bilan bog’liq ma’lumotlar keltirilsa, Mullo Tursunjon madrasasi “Tarixi
Buxoro va tarjumat ul-ulamo” asarida 1805—1806-yillarda bunyod etilganligi bilan
bog’liq ma’lumotlar ham uchraydi. Ushbu madrasa Buxoro shahridagi eng yirik va
toʻrtinchi darajadagi oliy toifadagi madrasalar sirasiga kiradi. Tursunjon madrasasi ikki
qavatli boʻlib, 97 ta hujradan iborat. Ushbu madrasa Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi
uslubida bunyod etilgan. Madrasa pishiq gʻisht, yogʻoch, tosh va ganchdan qurilgan.
Madrasa hozirgi kunda Mehtar Ambar koʻchasida joylashgan.Tursunjon madrasasi
Abdurauf Fitrat maʼlumotlariga koʻra, yillik vaqf mablagʻi 140 ming tangani tashkil
etgan. Madrasada mudarrislar tomonidan dars oʻtilgan.Tursunjon madrasasi har bir
hujrasida ikki nafardan talaba istiqomat qilgan. Madrasa hozirgi kunda ham mavjud.
Buxoro amirligida XIX asr o‘rtalarida me’morchilikda turar joylar
arxitekturasida mahalliy uslublar shakllangan. XIX asrda monumental binolarning,
ayniqsa ichki qismlarini koshin, tosh, ganch, yog‘och o‘ymakorligi bilan bezatilgan.
Naqqoshlikda ayniqsa islomiy naqshi rivoj topgan. Buxoro amirligining Rossiya
protektoratiga aylantirilishi mahalliy memorchilikda rus uslublari ta’sirini
kuchaytirganXVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida Buxoro va Xiva me’morchiligida
binolar konstruksiyalari yanada takomillashtirilgan.
Jome masjidlari saroy tipida serhasham qilib barpo etilgan, guzar ,mahalla
masjidlari qishga va yozga moljanlangan katta ayvonli qilib qurilgan. Bu davrda
Buxoroda bunyod etilgan obidalardan biri Sitorai Mohi Xossa (forscha-yulduz oy
makoni) – Buxorodan 4 km shimolda joylashgan bolib,mang‘it sulolasi vakillari
tomonidan bunyod etilgan saroy-bog‘ Sitorai Mohi Xossa saroyi ikki qismdan, ya’ni
eski va yangi saroy hamda g‘isht to‘shalgan 3 hovlidan iborat. Eski saroy Buxoro turar
joylari ruhida barpo etilgan bir - ikki qavatli uylardan iborat. An’anaviy uch qismi
kompleks bo‘lib, undagi dastlabki binolar Nasrulloxon (1826 – 1860) va Muzaffarxon
(1860 –1885) hukmronligi davrida qurilgan. Abulahadxon (1885–1910) tomonidan esa
1892-yilda qurilish yakunlanib, saroy va bog‘ barpo etiladi. Eski saroy bir qancha vaqt
Rossiyada rus me’morlari ishi bilan tanishgan usta Hoji Hofiz boshliq Buxoro
me’morlari tomonidan qurilgan bo‘lib, shu tufayli Eski saroy tarixida Yevropa
me’morchiligining elementlarini ham kuzatish mumkin. Eski saroyning sharqida Amir
Sayyid Olimxon hukmronligi (1910–1920) davrida Yangi saroy barpo etilgan. Bir
qavatli bo‘lgan ushbu saroy “T” shaklida qurilgan. Yangi saroy bir qator binolar-
oqsaroy, oynavand ayvon, kutish xonasi, amirning qabulxonasi, haram, masjid, xazina,
hayvonotxona va boshqa xo‘jalik xonalaridan iborat. Yangi saroy Yevropa va mahalliy
an’anaviy me’morchiligining aralashmasidan iborat bo‘lib, ko‘pgina xonalar rus
muhandislari Sakovich va Margulislar rahbarligida bunyod etilgan. Faqatgina 1912–
1914-yillarda qurilgan qabulxona va oqsaroy binolari Buxoro ustalari tomonidan
bunyod etilgan. Amir qabulxonasi dahlizi devorlari to‘liq ganchli naqshlar bilan
bezatilgan. Xonaning devorlaridagi guldon va gullar shakli usta Xasanjon tomonidan
ishlangan. Qabulxonadan oqsaroy xonasiga o‘tilib, ushbu xona ikki yil davomida
mashhur me’mor usta Shirin Murodov rahbarligida (25-30 kishi) qurilib pardozlangan.
Oqsaroyning ko‘zgularidan iborat devoriga sharqning jimjimdor nafis naqshlari
jozibador gullari oppoq ganch bilan ishlangan.Saroy Mang‘itlar davri arxitekturasining
yorqin namunalaridan hisoblanadi
Xulosa qilib aytganda yurtimiz davlatchiligi tarixida Buxoro amirligi ham o’z
o'rni va mavqeiga ega bo'lib, mang'itlar hukmronligi davrida madaniy hayotda qator
yuksalishlar bo’lganligini ko’rish mumkin. Xususan, memorchilik sohasida ko’plab
muvaffaqiyatga erishildi. Bu davrga kelib ko’plab yangi me’moriy obidalar bunyod
qilindi, rus me’morchiligi san’ati birmuncha o’sha davrdagi obidalarda oz ifodasini
topdi. Buxoro amirligi iqtisodiy va xo’jalik hayotda biroz tushkunlikka tushishiga
qaramay me’morchilik ishlari to’xtab qolmadi. Ko’plab madrasa, masjid, xonaqoh,
hammomlar, karvonsaroylar ham qurilgan. Buxoro amirligi davrida yaratilgan
me’moriy obidalar jahon amaliy san’atiga o’z hissasini bugunki kunda qo’shib
kelmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва дипломатиянинг
ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–энг
олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON THE
HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and inheritance
rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four) Bakr
Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос
ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-методический и
познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT EASTERN
SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(3), 120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник археологии,
антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE
WORK OF MIKHAIL STEPANOVICH ANDREYEV “TADJIKI DOLINI KHUF”.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV FAOLIYATINING
PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA KISLYAKOV'S
RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в Бухарском
Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ ЎРТАСИДАГИ
ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona
davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE
WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE
QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7), 305-
309.
42.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN VA
MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1), 358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba
sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER OF
THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic issues
in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON TARIXI
MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB AL-
MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI FEODAL
VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
