ZAYNIDDIN VOSIFIYNING “BADOYE’ UL – VAQOYE’ ASARI – BUXORO TARIXIGA OID MUHIM MANBA

ZAYNIDDIN VOSIFIYNING “BADOYE’ UL – VAQOYE’ ASARI –

BUXORO TARIXIGA OID MUHIM MANBA

Guliruxsor Temirova

BuxDU, o‘qituvchi.

Shayboniylar davrida yozilgan yoki shayboniylar davri ijtimoiy hayotini aks

ettiruvchi tarixiy manbalarning umumiy soni o‘ndan ortiq. Shu jihatdan bu davr

tarixnavisligi, temuriylar davri bilan qiyos qilganda, ustunlikka ega. Temuriylar

davri tarixnavisligidagi an’analar shayboniylar davriga ko‘chganligi ayrim

asarlarning yozilish uslubida namoyon bo‘ladi. Masalan, shayboniylar davri ayrim

tarixiy asarlarida markaziy o‘rinni oliy hukmdor, uning shonli janglari, mutlaq

hokimiyati masalalari egallaydi. Ayniqsa Muhammad Shayboniyxon va Abdullaxon

shaxsiyati va yuritgan siyosati davr tarixiy asarlarida yetakchi maqomda turadi.

Vosifiy (taxallusi; asl ismi Zayniddin Mahmud ibn Abduljamil) (1485–1551

yoki 1566) – Toshkentda uzoq vaqt istiqomat qilgan mashhur adib. Hirotda munshiy

oilasida tug‘ilgan. Arab tili, adabiyot, fiqh va boshqa bilimlarni puxta egallagan.

Hirotda Shohrux madrasasida tahsil ko‘rgan (1511 yilgacha). Husayn Boyqaroning

o‘g‘li Faridun Husaynga kotiblik, boshqa o‘g‘illariga muallimlik qilgan. Vosifiy

Hirotda shoh Ismoil Safaviy ta’qibidan qochib, Movarounnahrga ketgan. Samarqand

va Buxoroda bo‘lgan (1512–15). 1515 yildan Toshkent viloyatidagi Farkat (hozirgi

Parkent) va Nomdanak qishloqlarida yashagan, so‘ng Toshkentga kelgan va

Suyunchxo‘janing kichik o‘g‘li Baroqxon (Navro‘z Ahmadxon)ga tarbiyachi qilib

tayinlangan. Saroydagi ichki nizolar tufayli Vosifiy uni tashlab ketishga majbur

bo‘lgan va bir necha oy (1516 yil sentyabrnoyabr) Toshkent mahallalaridan biridagi

masjidga imomlik qilgan. Keyinroq (1517) Samarqandga ketib, 1518 yilda

Shayboniylardan Keldi Muhammadxon (Sulton Muhammad) tomonidan

Shohruxiyaga chaqirtirilgan. 1525 yildan umrining so‘nggi yillarigacha Toshkentda

yashagan.

Vosifiy Keldi Muhammadxonning yurishlarida qatnashgan (1528–29). 1540

yildan Baroqxon saro¬yida davlat hujjatlarini tuzgan. Bu davrda Toshkentda o‘zbek

tilining nufuzi ortib, bir qancha rasmiy hujjatlar o‘zbek tilida tuzilgan. Vosifiy

Toshkentda vafot etgan va Qaffol Shoshiy maqbarasi eshigidan kiraverishda o‘ng

tomonga dafn etilgan.

Vosifiyning ijodiy faoliyati 12–13 yoshidayoq boshlangan. Nasr¬ning

ko‘pgina turlarida (maktub, ariza, hikoya kabi), badiiy, saj’ uslubida yaxshi ijod

qilgan.

Vosifiyning «Badoye’ ul-vaqoye’» («Nodir voqealar») asarida (1-qism 1517–

18; 2qism 1539) Xuroson, Movarounnahr, Turkiston va Erondagi 1532 yilgacha

bo‘lgan davrdagi ilmiy, adabiy, tarixiy va madaniy hayot aks ettirilgan. Toshkent va

uning viloyatidagi siyosiy voqealar, adabiy muhit, xususan unda shoirlar, adiblar

to‘planishib mushoiralar o‘tkazgan Kaykovus chorbog‘i haqida qiziqarli voqealar

bayon qilingan. Chorbog‘ shahar qo‘rg‘onidan tashqarida bo‘lib, Vosifiy u yerda

xon va sultonlar uchun shifoxona bo‘lganligini ham yozgan. Toshkent va uning

atrofida yashab ijod etgan shoirlar, rassomlar, xattotlar va boshqa mashhur kishilar

haqida, viloyat hududida foydalanib turilgan temir va feruza konlari to‘g‘risida

ma’lumotlar bergan. «Badoye’ ul-vaqoye’»ning 83 baytdan iborat masnaviysida

Toshkentning go‘zalligi, bog‘-rog‘lari, havosi, zilol suvlari madh etilgan.

Buxoro tarixining ayrim jihatlari tarixiy-memuar asarlarda ham uchraydi. Shu

o‘rinda Zayniddin Vosifiy qalamiga mansub “Badoye’ ul – vaqoye’” (“Nodir

voqealar”)

asarini tilga olish joiz. Rus sharqshunosi A.N.Boldirev asar ustida uzoq

yillar tadqiqot olib borib, 1961-yil uning ilmiy-tanqidiy matnini e’lon qildi. Shu

ilmiy-tanqidiy matn asosida sharqshunos Naim Norqulov 1979-yil asarning o‘zbek

tilidagi tarjimasini amalga oshirdi.

„Badoyeʼ ul-vaqoe“ning bizgacha koʻplab nusxalari yetib kelgan.

Memuarning 31 nusxasi aniqlangan boʻlib, ulardan 3 tasi eski oʻzbek yoki

chigʻatoy

tiliga

oʻgirilgan.

OʻzR FA

Sharqshunoslik instituti

qoʻlyozmalar fondida bu asarning bir necha nusxalari

saqlanadi. „Badoyeʼ ul-vaqoe“ning qisqartirilgan varianti 1979-yilda oʻzbek tiliga

tarjima qilingan. Asarda XVI asrning birinchi yarmida

Movarounnahrda

sodir

boʻlgan voqealar tasvirlangan

XV asrning oxiri va XVI asrning birinchi yarmida yashab o‘tgan tanikli adib

va olim Zayniddin Vosifiy (1485-1566) o‘zining “Badoye’ ul – vaqoye’” (“Nodir

voqyealar

”)

nomli memuar asari orqali XV asr oxiri va XVI asrning birinchi yarmi

ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotiga oid qimmatli ma’lumotlarni taqdim etadi. Asar

1539-yilda yozilgan. Unda muallifning 1512-1532-yillarda ko‘rgan kechirganlari

bayon etiladi.

“Badoye’ ul – vaqoye’ning Buxoroga oid qismlarida tarixiy-badiiy va

memuar uslubda bayon etilgan voqealarga duch kelamiz. Mir Arab bilan shayboniy

Ubaydullaxon o‘rtasidagi ma’naviy bog‘liqlik to‘g‘risida asarda ayrim ma’lumotlar

keltiriladi. Mir Arabning Turkistondan Buxoroga kelib, Ubaydullaxonga ma’naviy

rahnamolik qilishi va Najmi Soniy lashkarlari bilan olib borgan kurashlarida ma’nan

qo‘llab-quvvatlashi, maslahatlar berishi kabilar shular jumlasidandir. Ubaydullaxon

muxolif bilan kurashda qo‘shin soni ozligidan shikoyat qilganda, Mir Arab unga

Qur’onda aytilgan, kichik guruh katta guruh ustidan g‘alaba qozonishi, Badr jangi

to‘g‘risidagi oyatlarni misol keltiradi va mardonavorlikka chorlaydi.

Zayniddin Vosifiy Bobur Mirzo tomonida turib jang qilgan Najmi Soniyning

Gʻijduvonga kelishi va shu yerda qatlga yetkazilishi haqida ham badiiylashgan

ma’lumotlarni beradi. Unga ko‘ra, Najmi Soni Gʻijduvonda bo‘lganda, unga

Zayniddin Vosifiyning she’rlaridan o‘qib berishgan. U she’r va uning muallifiga

qiziqib qolib, Zayniddin Vosifiyning hozir qayerdaligini so‘ragan. Shoirning ayni

paytda Samarqandda ekanligini aytishganda, darhol uni Samarqanddan chaqirib

olishni buyurgan. Chunki Samarqanddagi yalpi qirg‘inda Zayniddin Vosifiyning

behuda o‘lib ketishini istamagan ekanAsarda keltirilishicha, shu payt Gʻijduvon

atrofida Ubaydullaxonning qo‘shinlari paydo bo‘ladi. Bundan xabar topgan Najmi

Soniy Ubaydullaxonni tutib keltirishni va uni Shoh Ismoil huzuriga jo‘natishni

buyuradi. Lekin amirlar uni Ubaydullaxon kuch-qudratidan xabardor qilib, qochish

kerakligini uqtirishadi va tezda kovushda, bosh yalang otga minishga ko‘ndirishadi.

Otga endi minganda, otdan ag‘darib kallasini kesishadi va nayzaga ildirishadi.

Ushbu manzara quyidagi ma’noni beruvchi baytda o‘z ifodasini topgan:

Muallif Mir Arabning Ubaydullaxonga bo‘lgan ma’naviy ta’siri naqadar

kuchliligini misollar bilan isbotlashga harakat qilib, qator voqealarni keltiradi. Mir

Arab Turkistondan

Buxoroga qaytayotib, Gʻijduvonda to‘xtagan chog‘ida Ubaydullaxon o‘z

navkarlari bilan peshvoz chiqib, ot ustida o‘tirgan Mir Arab tomonga piyoda

yuzlangani, bir guruh ig‘vogarlar tuhmatiga uchragan vazir Xoja Nizom Mir Arab

aralashuvi bilan o‘z lavozimiga tiklangani alohida ta’kidlanadi.

Xullas, Buxoro bilan bog‘liq diqqatga sazovor voqea-hodisalar asar

mazmunida aks etgan.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва

дипломатиянинг ривожланиши тарихидан.

Scientific progress

,

2

(1), 1276-1282.

2.

Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг

амалда қўлланиши.

Scientific progress

,

2

(1), 1201-1207.

3.

Temirov,

F.

(2023).

SADRIDDIN

AYNIY

IJODIDA

TURKISTON

TARIXI

MASALALARI.

Farg'ona davlat universiteti

, (1), 70-70.

4.

Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara

history.

Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol

,

6

, 12-17.

5.

Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В

Трудах Его Современников.

Central Asian Journal of Social Sciences and History

,

4

(2), 128-

134.

6.

Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–

энг олий немат.

Academic research in educational sciences

, (1), 184-188.

7.

Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the

Somanian dynasty.

International Journal of Intellectual Cultural Heritage

,

3

(3), 35-41.

8.

Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ

ҲАҚИДА.

Scientific progress

,

2

(1), 1349-1354.

9.

RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON THE

HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.

International Journal

of Intellectual Cultural Heritage

,

2

(2), 89-93.

10.

Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва

зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.

Центр научных публикаций (buxdu. uz)

,

8

(8).

11.

Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.

Центр научных

публикаций (buxdu. uz)

,

8

(8).

12.

Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.

International Journal of

Intellectual Cultural Heritage

,

2

(6), 50-54.

13.

Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and

inheritance rights in bukhara emirates.

Scientific progress

,

2

(1), 1201-1207.

14.

Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.

Scientific

progress

,

1

(6), 1162-1168.

15.

Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four)

Bakr Ensemble.

Telematique

, 6886-6890.

16.

Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.

International Journal of

Intellectual Cultural Heritage

,

2

(6), 50-54.

17.

Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос

ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-
методический и познавательный журнал.

Алмати

,

2

, 6-8.

18.

Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев

ёзишмаларининг ўрни.

Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари

, (1), 5-9.

19.

BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT

EASTERN SCIENTIST.

International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences

,

2

(3),

120-123.
20.

Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.

Вестник

археологии, антропологии и этнографии

, (1 (44)), 45-53.

21.

Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев

ёзишмаларининг ўрни.

Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари

, (1), 5-9.

22.

Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In

Россия-Узбекистан.

Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития

(pp. 142-143).

23.

Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ

(buxdu. uz)

,

1

(1).

24.

Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE

WORK

OF

MIKHAIL

STEPANOVICH

ANDREYEV

“TADJIKI

DOLINI

KHUF”.

International Journal of Intellectual Cultural Heritage

,

3

(1), 12-16.

25.

Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV

FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ

(buxdu. uz)

,

8

(8).

26.

Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA

KISLYAKOV'S RESEARCH.

Journal of Central Asian Social Studies

,

2

(02), 127-135.

27.

Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of

Ahmad Donish.

International Journal on Integrated Education

,

4

(5), 36-45.

28.

Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI

MASALALARI.

Scientific journal of the Fergana State University

, (1), 71-71.

29.

Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL

SOURCE.

The Light of Islam

,

2021

(2), 46-54.

30.

Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.

Oriente moderno

,

100

(1), 57-74.

31.

Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в

Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.

Россия и мусульманский мир

, (1 (315)), 99-

113.

32.

Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of

Bukhara.

Europaische Fachhochschule

, (8), 14-15.

33.

Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК

ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)

,

1

(1).

34.

Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"

NEWSPAPER.

Open Access Repository

,

4

(3), 1385-1388.

35.

Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ

ЎРТАСИДАГИ ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.

Farg'ona davlat universiteti

, (4), 71-74.

36.

Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public

figure.

International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences

,

2

(6), 52-56.

37.

BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.

International

Journal of Intellectual Cultural Heritage

,

2

(2), 78-83.

38.

Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE

WORKS OF MIRZO SOMI.

Modern Science and Research

,

2

(7), 316-321.

39.

Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ

ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)

,

7

(7).

40.

UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID

PERIOD.

International Journal of Intellectual Cultural Heritage

,

2

(2), 94-100.

41.

Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE

QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.

Modern Science and Research

,

2

(7),

305-309.

42.

SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.

International

Journal of Intellectual Cultural Heritage

,

2

(2), 101-104.

43.

Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE

COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.

International Journal of Intellectual

Cultural Heritage

,

2

(6), 55-59.

44.

Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN

VA MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.

Scientific progress

,

2

(1),

358-361.

45.

Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba

sifatida.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)

,

26

(26).

46.

Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER

OF THE HISTORY OF BUKHARA.

International Journal of Philosophical Studies and Social

Sciences

,

3

(3), 32-38.

47.

Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID

RULERS.

Western European Journal of Historical Events and Social Science

,

2

(5), 169-172.

48.

Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic

issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.

Telematique

,

22

(01), 1278-1282.

49.

Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON

TARIXI MASALALARINING YORITILISHI.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.

uz)

,

29

(29).

50.

Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB

AL-MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.

uz)

,

38

(38).

51.

Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI

FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.