BUXORO XONLIGIDA MADANIY HAYOT
Do’smuratov Raximjon Baxtiyor o’g’li
Chirchiq davlat pedagogika universiteti talabasi.
Bu davirda hukumron sulola vakillari adabiyotning rivojlanishiga va gullab
yashnashiga juda katta e’tibor qaratgan va o’zlari ham ijodiy muhitiga hissa
qo’shishgan. Masalan, Shayboniyxon, Ubaydullaxon I, Abdullaxon II, Navro’z
Ahmadxon Do’stmuhammad Sultonlarning asarlari va g’azallari bizgacha saqlanib
qolgan.Buxoro xoni Shayboniyxonning o’zi ham seriyat va tarix ilmiga qiziqqan,
uning o’zi she’riy devonlar tuzganligi malum. Ubaydullaxon ham adabiyotga
qiziqqan va u Ubaydiy, Qulubaydiy, Ubaydullo kabi taxaluslarda g’azallar
bitgan.Manbalarning ma’lumot berishicha, bu davrda rassomlik, xattotlik, musiqa
san’ati, fiqh ilmi, tabobat va ilmi nujum sohalari ko’zga ko’rinarli darajada rivoj
topgan. Shayboniylar davrida yoshlarga ta’lim berish soxasida ham ko’plab
isloxatlar amalga oshirildi. Har bir mahallalarda maktablar ochildi. Yuksak malakali
fiqhiy olomlarni tayyorlovchi madrasalarda islohatlar amalga oshirilib ularning
faoliyatlari kengaytirildi.
Ashtarxoniylar davrida hasm ilm fan, me’morchilik, adabiyot, san’at,
madaniyat taraqqiyoti davom ertdi. Zamonaviy tadqiqotchilar bu davrdagi ilmiy-
falsafiy fanlar rivojoi ayniqsa adabiyot, tarixnavislik, falsafiy-huquqiy hamda
ijtimoiy-huquqiy yo’nalishlarni yaxshi rivojlanganligi malum. Ashtarxoniylar
davrida tarixnavislik faniga katta e’tibor qaratilgan bo’lib, “Bahr al-asror”, “Tarixi
Muqumxoniy”, “Dastur ul muluk”, “Ubaydullanoma”, Tuxfat ul-xoniy”, “ Tarixi
Abulfayizxoniy” kabi qimmatli asarlar yaratildi. Ashtarxoniylar davrida o’gil
bolalar masjid, madrasa qorixonalar qoshidagi yoxud xususiy maktablarda taxsi
olishgan. Ularga masjid imomi, mulla, o’qimishli boshqa shaxs ham o’qituvchi
sifatida saboq berishgan. Qizlar xonadonlarda ayol o’qituvchilar ( otinoyi, bibiotin,
otinbibi, bibixalifa) tomonidan o’qitilgan.
Ushbu maqolada B.J.Eshev, A.A.Odilov “O’zbekiston tarixi” II kitobida
Shayboniylar va Ashtarxoniylar madaniy hayoti yetarlicha yoritib berilgan. Ushbu
kitobda asrlar davomida saqlanib kelayotgan ma’daniyatiga xissa qo’shgan ziyolilar
Hasanxon Nasriy, Shaybonixon, Ubaydullaxon I, Binoiy, Said Shamsiddin
Abdulloh, Nurmuhammad Nasafiy, Mulla Sodiq Samarqandiy asarlarini o’rganib
Buxoro xonligidagi madaniy hayotni tadqiq qilib yangi va qiziqarli ma’lumotlarni
topdim.
Yana shu davrni Buxoro xonligining adabiy muhitini yoritib bergan Mirzohir
Rahimov, Akbar Zamonovlarning qalamiga mansub “O’zbekiston tarixi” kitobini
keltirib o’tish o’rinlidir. Ularnig ilmiy izlanishlari natijasida Buxoro xonligini
adabiy muhitining rivojlanishiga xissa qo’shgan adiblarimizning hayoti va ijodi
maxsullariga yanada aniqroq to’xtalib o’tishda. Madrasalarda iloxiyotdan tashqari
rioziyot, faroiz, handasa, fiqh, she’r san’ati, mantiq,musiqa, xattotlik va boshqa
fanlar o’qitildi. Maqolada izlanishlar orqali Buxoro xonligini madaniyatini yanada
ochiqroq yoritishga harakat qildim.Asosan izlanishlarin ta’lim soxasiga qiziqish va
uning rivojlanishi davri diqqat markazimda bo’ldi.
Buxoro xonligining madaniyati va adabiy muhitiga xissa qo’shgan 228 ta
shoirlar ijodiy namunalarini o’zida jamlagan adabiyotshunos olim va shoir
Hasanxo’ja Nisoroiyning “Muzakkiri axbob” ( Do’stlar yodnomasi) kitobini
alohoida bir tadqiqot markazi qilib ko’rsatishimiz mumkin. Abdullaxon II ga atab
yozilga bu asar nafaqat O’rta Osoiyoni baliki Eron va Hindistonning adabiy muhiti
haqida ma’lumot beruvchi qimmatli manba xisoblanadi.
Buxoro adabiy muhiti haqida so’z yuritilganda bu davr adabiyotida Muhannad
Shaybonixon, uning jiyani Ubaydullaxon, Kamoliddin Binoiy, Muhammad Solih va
boshqalar alohida o’rin tutgan.
Umrining katta qismini jang-u jadallarda o’tkazgan Muhammad
Shaybonixon, ayni paytda, she’riyat ilmi bilan ham shug’ullanadi. Shaybonixon
yoshligida ta’limni Buxoro madrasasida olib ilm-fan, she’riyatga mehr qo’ygan.
Shaybonixon davr talabiga binoan turkey til bilan birgalikda fors tilini han yaxshi
egallab, she’riyatga qiziqib o’z she’rlarini yozgan. Shaybonixonning yagona she’rlar
to’plami bo’lgan “Devon” i esa Turkiyaning Istanbul shaxridagi To’pqopi Saroyi
kutubxonasida saqlanmoqda. Bu asar haqida bizga birinchi ma’lumotni tarixchi olim
Zaki Validiy To’g’on 1927-yil ‘Yangi Turkiston” jurnalining 1sonida chiqqan
“Shayboniyxonning she’rlari” nomli maqolasida bergan. Zaki Validiy To’g’onning
bergan ma’lumotlariga ko’ra Shayboniyxon Shohbaxt, Shayboq, Shaybek,
Sheboniy, Shohibek taxaluslarida ijod qilgan devoni 191 varoqdan iborat ekankigini
aytib o’tadi.
Shayboniyxondan so’ng kuchli va tartibli davlatga asos solgan Ubaydullaxon
davrida ham ilm-fan va madaniyat soxalarida o’sish kuzatiladi. Ubaydullaxon
yassaviya va naqshbandiya tariqatlariga amal qilib, shayx sifatida bir qator
muridlarni yetishtirib chiqaradi. Ubaydullaxon
“Ubaydiy”, “Ubaydulloh”, ‘Qul Ubaydi” kabi taxalluslar bilan arab, fors,
o’zbek tillarida ijod qilib asarlar yozgan. Ubaydullaxon A.Yassaviy asos solgan
hikmatnavislik an’anasini rivojlantirgan va undan bizgacha 1786 baytdan iborat 220
dan ortiq hikmat yetib kelgan.
Ubaydullaxon o’zbek va fors tillarida yirik ruboyilar yaratgan bo’lib, uning
bu ikki tildagi ruboyilarining soni 850 ga yaqindir. Ubaydullaxonning yozgan
ruboyilari o’zbek adabiyotida
Boburdan keyingi o’rinda turadi desak adashmagan bo’lamiz.
Bu davrda adabiyot sohasining eng muhim yutug’i sifatida Matrubiyning
“Tazkirat ushshuaro” nomli asarini aytishimiz mumkin. 1605-yilda yozilgan bu
asarda XVI asr ikkinchi yarimi – XVII asr boshlarida O’rta Osiyo va Ozarbayjonda
yashab o’tgan 320 nafarda ortiq shoirning hayoti va yozgan asarlari haqida ma’lumot
beriladi.
Maktab ta’limi. XVII – XVIII asrlarda Buxoro xonligida ta’lim tizimi o’ziga
xos tarzda bo’lgan. Bu davrda shaxar va qishloqlarda ko’plab maktablar mavjud
bo’lgan.Bolalar 5-7 yoshdan maktabga borishgan. Maktab xarajatlari domlalarning
maoshi vaqf mulkiga tushgan pullar va ota-onalar tomonidan berilgan haq evaziga
qoplangan. Yetim bollalar bepulga o’qitilagan. Maktablarda o’qish 5-8 yil davom
etgan. Maktabda “Haftiyak”(Qur’oni karimning yettidan biri ), hisob-kitob,
Navoiy,Fuzuliy, Bedil, Mashrab, Sheroziy, So’fi Ollayorning asarlari, “Chor kitob”
va boshqalardan dars berilgan. Qizlar esa o’qish bilan birga odob-axloq,
pazandachilik, uy-ro’zg’ordan han dars berilgan. Maktablarni bitrgan iqtidorli o’g’il
bolalar madrasalarda o’qishni davom etirishgan. Madrasalarda o’qish esa 7-12
yildavom etgan. Bu davrda Buxoro xonligida 150 dan ortiq madrasalar faoliyat
ko’rsatgan. O’qishda arab va fors tilidagi kitoblar o’qitilgan. Birinchi “Avvali ilm”
o’quv qo’llanmasi, keyin esa arab tili gramatikasi o’qitilgan. Madrasalarda fiqh,
falakiyot, handasa, tibbiyot, kimyo, tarix, jug’rofiya, adabiyot, aruz ilmi, xattotlik,
notiqlik, hadis ilmi, jami bo’lib 137 darslar va qo’llanmalar o’zlashtirilishi kerak
bo’lgan.
Ilmiy tadqiqotim natijasida Buxoro xonligida adabi mihitiga nafaqat mahalliy
shoir va adiblar, balki Shayboniyxon, Ubaydullaxon kabi xonlarning ham o’rni katta
bo’lganligi menda chuqur qiziqish uyg’otdi. Tadqiqotim natijasida shu mengamin
bo’ldiki, shayboniylar va ashtarxoniylar davrida adabiy muhit yetarlicha
rivojlangan.
Buxoro xonligida ta’lim va tarbiya sohasidagi isloxatlar natijasida ziyolilar
safi kengaygan.Maktab ta’limi ham bir tizimga solinganligi e’tiborli
jihatidir.Bundan ko’rinib turibdiki Buxoro xonligida maktab ta’limiga ham alohida
bir e’tibor berilgan.Madrasa ta’limiga keladigan bo’lsak tolibi ilmlarga nafaqat
diniy, balki dunyoviy, astranomik, matematik,gimnastik va tibbiy bilimlar
berolganligi men uchun yangilik bo’ldi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва
дипломатиянинг ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-
134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–
энг олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON THE
HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International Journal
of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and
inheritance rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four)
Bakr Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос
ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-
методический и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT
EASTERN SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(3),
120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник
археологии, антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE
WORK
OF
MIKHAIL
STEPANOVICH
ANDREYEV
“TADJIKI
DOLINI
KHUF”.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA
KISLYAKOV'S RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-
113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE
WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE
QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7),
305-309.
42.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN
VA MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1),
358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba
sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER
OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON
TARIXI MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB
AL-MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
