ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
534
T.MÁTMURATOV SHIǴARMALARINDA STILISTIKALIQ FIGURALARDIŃ
QOLLANILIW ÓZGESHELIKLERI
Dosjanova Gúlnaz Daryabaevna
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti docent.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13957125
Annotaciya. Bul maqalada qaraqalpaq shayırı T.Mátmuratov shıǵarmaları tilinde
stilistikalıq figuralardıń qollanılıw ózgeshelikleri sóz etilgen. Inversiya, gradaciya, ellipsis,
ritorikalıq soraw, polisindeton, alliteratsiya, assonans qubılısları mısallar tiykarında
analizlengen.
Tirek sózler: stilistikalıq figura, inversiya, gradaciya, ellipsis, ritorikalıq soraw,
polisindeton, alliteraciya, assonans hám t.b.
PECULIARITIES OF THE USE OF STYLISTIC FIGURES IN THE WORKS OF
T.MATMURATOV
Abstract. This article talks about the peculiarities of using stylistic figures in the language
of works of T. Matmuratov. The phenomena of inversion, gradation, ellipse, as well as rhetorical
question, polysyndeton, alliteration, assonance are analyzed on the basis of examples.
Keywords: stylistic figure, inversion, gradation, ellipse, rhetorical question, polysyndeton,
alliteration, assonance etc.
ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ СТИЛИСТИЧЕСКИХ ФИГУР В
ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Т.МАТМУРАТОВА
Аннотация. В этой статье говорится об особенностях использования
стилистических фигур в языке произведений Т. Матмуратова. На примерах
проанализированы явления инверсии, градации, эллипсиса, а также риторический вопрос,
полисиндетон, аллитерация, ассонанс.
Ключевые слова: стилистическая фигура, инверсия, градация, эллипсис,
риторический вопрос, полисиндетон, аллитерация, ассонанс и т.д.
Stilistikalıq figuralar tildiń kórkemlew quralı sistemasında úlken áhmiyetke iye.
«Stilistikalıq figuralar, bul ayrıqsha qurılǵan sintaksislik dizbekler hám gápler bolıp, olar tildiń
obrazlılıǵı ushın xızmet etedi». [1.85]. Biz bul maqalamızda T.Mátmuratov shıǵarmaları tilinde
stilistikalıq figuralardıń qollanılıw ózgeshelikleri haqqında sóz etemiz. Sońǵı waqıtları shayır
shıǵarmalarınıń tillik ózgeshelikleri izertlewshiler tárepinen hár tárepleme izertlenilip kiyatır
[6;7]. Shayır insannıń ruwxıy halatın, qaharmannıń ishki sezimlerin stilistikalıq figuralardıń
járdeminde sheber jetkizgen.
Inversiya qubılısı, gáptiń qurılısındaǵı gáp aǵzalarınıń ádettegige salıstırǵanda orın
almasıp qollanılıwına aytıladı. Kórkem shıǵarmada ol ayırım sózlerge ayrıqsha poetikalıq
wazıypa júklew, ayırım pikirlerdi ayrıqshalandırıp kórsetiw hám usı tiykarda kórkem mazmundı
tereńlestiriwge qaratılǵan boladı. [5.45]
Isledi
qalaq qulaq,
Pol qaqtı jay sıbadı [4.183-bet].
Sırımdı aytpadım
sırım ańbasqa,
Jaqsı nárselerge únsiz súysindim.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
535
Muńımdı shaqpadım
biypám joldasqa,
Gúrsinsem awlaqta jalǵız gúrsindim [4.114-bet].
Sonday waqta ushıp ańlarım,
Bolalmayman
shay iship málham.
Ilajı joqbeken janlarım,
Nóserlerge
tutıwǵa
qalqan [4.117-bet].
Bul mısallarda isledi, sırımdı aytpadım, muńımdı shaqpadım, bolalmayman, tutıwǵa
sózleri inversiya qubılısına ushıraǵan.
Gradaciya
. T.Mátmuratov shıǵarmalarında gradaciya qubılısı yaǵnıy gáptegi birgelikli
aǵzalardıń mánilik jaqtan kem-kem kúsheytilip yamasa páseytilip beriliwi túrinde ushırasadı.
Dostımnıń kemisi sezilmesin dep,
Qısılsa qısıldım, sozsa sozıldım,
Dostımnıń bawırı ezilmesin dep,
Dártimdi dalaǵa shıǵıp ezildim [4.114-bet].
Túrtpedim, tiymedim, jónsiz zeyinge,
Máhálinde masayradım, mardıydım,
Kishipeyil boldım kishi peyilge,
Gárdiye bergenge men de gárdiydim [4.116-bet].
Bul qosıq qatarlarında qısıldım, sozıldım, ezildim, túrtpedim, tiymedim, masayradım,
mardıydım birgelikli bayanlawıshları háreketti kem-kem kúsheytip bergen.
Ellipsis
. Kórkem shıǵarmada yaki tekstte tawıp qoyıwǵa bolatuǵın gáp aǵzasınıń gápte
túsirilip aytılıwı hám soǵan sáykes hárekettiń kúsheytilip beriliwi ellipsis dep ataladı.
V.Tomashevskiy ellipsisti gáp qurılısında ayırım aǵzalardıń jetispewshiligi, olardıń mánisi
kontekst arqalı psixologiyalıq jaqtan ańlatılıp turatuǵınlıǵın hám ellipsiste kóbinese feyil sózler
túsirilip qaldırılatuǵının aytadı. [8.239].
Qaraqalpaq tilinde ellipsis qubılısı kóbinese naqıl-maqallarda ushırasadı. Lirikalıq
shıǵarmalarda qaharmannıń ishki sezimlerin beriw ushın qollanıladı.
Mezgilsiz qartaymaq ómirge qaslıq,
Baxıtlı ǵarrılıq, ekinshi jaslıq.
Ertektiń sózleri búgingi sózler
Ertektiń qosıǵı, búgingi qosıq [4.167-bet].
Keltirilgen mısallarda kórinip turǵanınday feyil sózler túsirilip qaldırılǵan, usı arqalı
sózlerdiń jıynaqlıǵına, pikirdiń ıqshamlıǵına erisilgen. Túsirilip qaldırılǵan feyil sózler pikirdi
túsiniwde kemshilik tuwdırmaydı, al kerisinshe pikir mazmunı kontekst arqalı ańlatılıp turadı.
Ritorikalıq soraw
. «Ritor» grek tilinen alınǵan bolıp orator, sheshen, dilwar degen
mánilerdi bildiredi. Ritorikalıq soraw juwap talap etilmeytuǵın soraw gápler bolıp, kórkem
shıǵarmada qaharmannıń sezim-tuyǵıların, keypiyatın tásirli súwretlewge qaratılǵan boladı.
Ritorikalıq soraw tiykarınan tastıyıqlaw mazmunına iye boladı. Ondaǵı soraw intonaciyası,
tiykarınan, tásirsheńlikti, dıqqattı awdarıw wazıypasın atqaradı. Ritorikalıq sorawda sanalı
oqıwshı bul sorawdıń juwabı da óz ishinde ekenligin túsinip aladı. Mısalı:
Diydar qádirlidur insaniyatqa,
Million manat bir dostıńnan ziyat pa? [4.61-bet].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
536
Dúnya dártlerimdi meniń qozǵadı,
Aytpasa kewilge árman emes pe? [4.56-bet].
Ana mehri bolmaǵanda eger de
Adamzat balası ósip-óner me? [4.88-bet].
Asindeton – kórkem shıǵarmalarda gáptiń bir neshe birgelikli aǵzalarınıń dánekersiz qatar
kelip qollanılıwı. Asindeton shıǵarmaǵa belgili dárejede kóterińkilik baǵıshlaydı hám ádette tez-
tez almasıp, ózgerip turatuǵın hádiyselerdi sáwlelendiredi. Mısalı:
Tashkentten, Bakuden, Oshtan, Shegeden
Ǵawqıldasıp keler qaraqalpaqlar
Bul mısalda shayır óz poeziyasın kórkemlik jaqtan bayıtıwda birgelikli
pısıqlawıshlardan sheber qollanǵan.
Maǵan altın emes diydar súykimli,
Kewlim súymes hárgiz sútqor, qıyqımdı [4.48-bet].
Bul mısallarda birgelikli tolıqlawısh aǵzalar asindetondı payda etken.
Tez qartayıw janǵa qaslıq,
Eldiń sáni jigitler, qızlar [4.49-bet].
Bul mısalda birgelikli baslawıshlar qollanılǵan.
Polisindeton
– tekstte gáptiń birneshe birgelikli aǵzalarınıń dánekerler arqalı qatar kelip
qollanılıwı. Bular shıǵarmanıń intonaciyasına tásir jasaydı, qosıq yaki prozanıń ózine tán oqılıw
ırǵaǵın payda etedi, sonıń menen birge ayırım sózlerge mánilik salmaq taslanadı, poetikalıq
wazıypa júklenedi [5.52]. Mısalı:
Bultlar kóship keter, kókte kún qalar,
Jıllar ótip keter qız hám ul qalar [4.65-bet].
Kelinshek te, kúyew de
Óz úyine ot jaǵar [4.97-bet].
Baxıt hám de shadlıqlardıń jańası
Qaǵıp tur qapıńdı xalqım súyinshi. [4.91-bet].
T.Mátmuratov shıǵarmalarında da, de, hám dánekerleri gáptiń birgelikli aǵzaların
baylanıstırıwda qatnasqan.
Alliteraciya
dawıssız seslerdi qaytalap qollanıw arqalı shıǵarmanıń kórkem tásirligin
kúsheytip kórsetetuǵın usıl. Túrkiy poeziyasında alliteraciyalıq usıl erteden qollanılıp kiyatırǵan
fonetikalıq usıl bolıp tabıladı. Shayır shıǵarmalarında tómendegi mısallardı kórsetiwge boladı:
Sarı reńlerdi súymes-em,
Sarı kóyleklerdi kiymes-em
Sen súydirdiń sarǵayǵanıńda,
Salı atızları sóyle sen [3.49-bet].
Bul berilgen mısallarda «s» sesiniń qaytalanıp keliwi ushırasadı. Bul dawıssız ses qosıqtıń
barlıq qatarlarında tákirarlanıp poetikalıq kórkemlikti támiyinlep tur.
Assonans
. Birgelikli dawıslı seslerdiń qaytalanıp keliwi. Poeziyada assonanslar
alliteraciyaǵa qaraǵanda ónimsiz ushırasadı:
Aq qar – qızdıń kúlkisi,
Appaqlıǵı tistiń de
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
537
Adam ushın bul dúnyada joq
Ayralıqtan artıq alıslıq [3.15-bet].
Bul mısal «a» dawıslı sesiniń tákirarlanıp kelgenligin kóriwimizge boladı. «Sheberlik
penen qollanılǵan alliteraciya hám assonanslar qosıqtıń sırtqı formasına tán tartımlılıqtı payda
etedi hám mazmunnıń emocional tásirsheńligin arttıradı» [5.57].
Qaytalaw túrlerinen anaforalar jiyi ushırasadı. Gáptiń basında birdey sózlerdiń yamasa
konstrukciyalardıń qaytalanıp keliwi anafora qubılıs bolıp tabıladı. «Anafora» termini grek sózi
bolıp, joqarıǵa shıǵarıw, yaǵnıy gáptiń basına shıǵarıw degen mánisti bildiredi.
Sóyler sonday tatlı dawısı menen,
Sóyler ol ırǵatılǵan biydaylıq bolıp.
Saw bolıń aǵayinler,
Saw bolıń kóz kórgenler,
Saw bolıń aǵayin jer
Saw bolıń ósken jerler [2.48-bet].
Bul mısallarda, «sóyler», «saw bolıń» feyil sózleri tákirarlanıp kelip anafora xızmetin
atqarıp kelgen. Shayır birdey sózlerdi qaytalap beriw arqalı kórkem nátiyjelikke erisken.
Juwmaqlap aytqanda, shayır stilistikalıq figuralardan júdá sheber paydalanǵan. Olar
súwretlenip atırǵan predmet yaki qubılıstıń estetikalıq tásirsheńligin asırǵan.
REFERENCES
1.
Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. Нөкис, 1990.
2.
Мәтмуратов Т. Арзыў шәмени. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1981.
3.
Мәтмуратов Т. Жақсылық сарайы. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1986.
4.
Мәтмуратов Т. Сайланды шығармалары. Нөкис, «Қарақалпақстан», 2019.
5.
Дoсымбeтoвa A. Әдeбияттa көркeмлeў қурaллaры. Нөкис, “Қaрaқaлпaқстaн”, 2017.
6.
Doszhanova G., Qazaqbaeva A. Semantic Peculiarities of the Language of
T.Matmuratov's Works//
TELEMATIQUE,
2022.
Web of Science.
7.
Досжанова Г., Усенова Қ. Т.Мәтмуратов шығармаларында улыўма қолланыўшы ҳәм
шекленген лексикалық бирликлер. //Өзбекстан Республикасы Илимлер Академиясы
Қарақалпақстан бөлиминиң ХАБАРШЫСЫ. Нөкис, 2022. 141-144b.
8.
Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. Москва, 2001.
