ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
552
YURIDIK PSIXOLOGIYA FANI PREDMETI VA O’RGANISH METODLARI, FAN
OLDIDA TURGAN HOZIRGI MUAMMOLAR
Turumbetov Azat Yusupbayevich
To’shkent davlat yuridika universiteti Davlat huquqiy faoliyat yo‘nalishi
2-bosqich talabasi.
Xudoyberganov Ollombergan Ilhom oʻgʻli
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti Chimboy fakulteti Amaliy psixologiya
yo‘nalishi 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13957220
Annotatsiya. Yuridik psixologiya – bu psixologiya va huquqning tutashgan yo‘nalishi
bo‘lib, huquqiy jarayonlarda shaxs xulq-atvori, psixologik holatlari va ular huquqiy
munosabatlarga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganadi. Ushbu fan jinoyatchilar, jabrlanuvchilar,
guvohlar va sud jarayonidagi boshqa ishtirokchilarning psixologik xususiyatlarini tahlil qilish
bilan shug‘ullanadi. Yuridik psixologiyada eksperemental metodlar, anketalar, so‘rovlar va
kuzatuvlar asosida olingan ma’lumotlar asosida inson xulq-atvorini baholash usullari
qo‘llaniladi. Ushbu yo‘nalishda asosiy muammolar jinoyatchilikni chuqur tushunish, sud
jarayonlarining psixologik jihatlarini to‘g‘ri tahlil qilish va ekspertiza sohasini yanada
takomillashtirishdir.
Kalit so’zlar: yuridik psixologiya, jinoyatchilik psixologiyasi, sud psixologiyasi,
kriminalistik ekspertiza, psixologik tahlil, guvoh psixologiyasi, jabrlanuvchi xulq-atvori, huquqiy
jarayon, eksperimental metodlar, sud jarayoni psixologiyasi.
SUBJECT AND STUDY METHODS OF LEGAL PSYCHOLOGY, CURRENT
PROBLEMS FACED BY THE SCIENCE
Abstract. Legal psychology is a branch of psychology and law that studies the behavior
and psychological states of a person in legal processes and how they affect legal relations. This
discipline deals with the analysis of psychological characteristics of criminals, victims, witnesses
and other participants in the legal process. Legal psychology uses methods of evaluating human
behavior based on experimental methods, questionnaires, surveys and observations. In this
direction, the main problems are a deep understanding of crime, a correct analysis of the
psychological aspects of legal proceedings, and further improvement of the field of expertise.
Key words: legal psychology, crime psychology, forensic psychology, criminal expertise,
psychological analysis, witness psychology, victim behavior, legal process, experimental methods,
psychology of judicial process.
ПРЕДМЕТ И МЕТОДЫ ИЗУЧЕНИЯ ПРАВОВОЙ ПСИХОЛОГИИ,
СОВРЕМЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ СТОЯЩИЕ ПЕРЕД НАУКОЙ
Аннотация. Юридическая психология — раздел психологии и права, изучающий
поведение и психологические состояния человека в юридических процессах и то, как они
влияют на правоотношения. Эта дисциплина занимается анализом психологических
особенностей преступников, потерпевших, свидетелей и других участников судебного
процесса. Юридическая психология использует экспериментальные методы, анкеты,
опросы и методы наблюдения для оценки поведения человека. В этом направлении
основными проблемами являются глубокое понимание преступности, правильный анализ
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
553
психологических аспектов судопроизводства, дальнейшее совершенствование области
экспертизы.
Ключевые слова: юридическая психология, психология преступности, судебная
психология, криминалистическая экспертиза, психологический анализ, психология
свидетеля, поведение жертвы, судебный процесс, экспериментальные методы, психология
судебного процесса.
Yuridik psixologiya bugungi kunda huquq va psixologiya fanlari tutashgan nuqtada
shakllangan muhim va dolzarb yo‘nalishlardan biridir. Insonlarning huquqiy jarayonlardagi xulq-
atvori, his-tuyg‘ulari, motivatsiyalari va shaxsiy xususiyatlari nafaqat adolatli sudlovni ta'minlash,
balki jinoyatchilikning oldini olishda ham katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu fan inson xulq-atvorini
huquqiy mezonlarga asoslangan holda tahlil qilish, sud jarayonidagi psixologik omillarni
tushunish va ulardan foydalangan holda samarali huquqiy strategiyalar ishlab chiqishga yordam
beradi. Yuridik psixologiya sud va tergov jarayonlarida, shuningdek, jinoyatchilikka qarshi
kurashda muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Yuridik psixologiya fani jamiyatda huquqiy
munosabatlar va inson xulq-atvori o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur tushunishga xizmat qiladi.
Ushbu fan inson psixikasining huquqiy jarayonlarga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganib,
jinoyatchilikni oldini olish, adolatli sud qarorlarini qabul qilish va huquqni muhofaza qilish
tizimida psixologik omillardan foydalanish imkoniyatlarini yaratadi. Sudya, advokat, guvoh va
jabrlanuvchilar kabi huquqiy jarayon ishtirokchilarining psixologik holatlarini chuqur tahlil qilish
orqali yuridik psixologiya sud jarayonlari va tergov faoliyatini yanada samarali va adolatli qilishda
katta ahamiyatga ega.
Yuridik psixologiya mustaqil fan sifatida XX asrning boshlarida shakllangan. Uning
rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan shaxslar qatorida nemis psixologi Hugo Myunsterberg ajralib
turadi. U 1908 yilda "On the Witness Stand" nomli kitobini nashr qilib, sud jarayonida psixologik
bilimlardan foydalanish zarurligini ko‘rsatgan va guvohlarning ishonchliligi masalasini
o‘rganishga katta hissa qo‘shgan. Myunsterbergning asarlari sud psixologiyasi, guvohlarning
xotirasi, yolg‘on detektorlar kabi mavzularni tadqiq qilishni boshlab berdi va shu orqali yuridik
psixologiya fanining rivojlanishiga yo‘l ochdi. Shuningdek, Rossiyada bu sohaning rivojlanishiga
Lev Vyogotskiy va Aleksey Leontyev kabi olimlar katta hissa qo‘shgan bo‘lib, ular psixologiyani
huquqiy tizimga qo‘llash masalalarini ko‘tarib chiqdilar. Shu tariqa yuridik psixologiya bir necha
davlatlarda mustaqil yo‘nalish sifatida shakllana boshladi.
Yuridik psixologiyaning predmeti — bu inson xulq-atvori va psixologik holatlarini
huquqiy munosabatlar kontekstida o‘rganishdir. Bu fan huquqiy jarayonlarda shaxslar o‘rtasidagi
munosabatlarni, sud jarayonlarida ishtirok etuvchi insonlarning psixologik xususiyatlarini tahlil
qiladi va ularning xatti-harakatlari hamda qarorlariga ta’sir etuvchi psixologik omillarni tadqiq
etadi.
Yuridik psixologiyaning asosiy predmetiga quyidagilar kiradi:
1
.Jinoyatchilar psixologiyasi
– jinoyat sodir etuvchi shaxslarning ruhiy holati,
motivatsiyalari, ularning shaxsiy xususiyatlari va jinoyatni amalga oshirish sabablari.
2
.Guvohlarning psixologik xususiyatlari
– guvohlarning xotirasi, eslab qolish va
hodisalarni qayta hikoya qilish qobiliyatlari, ularning ko‘rsatmalarining ishonchliligi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
554
3.
Sud jarayoni ishtirokchilar
– sudya, advokat, ayblanuvchi, jabrlanuvchi va boshqa
ishtirokchilarning psixologik holatlari va ular qarorlariga ta’sir etuvchi psixologik omillar.
4.
Kriminalistik ekspertiza
– jinoyatlarni tergov qilishda va sud psixologik
ekspertizalarini o‘tkazishda qo‘llaniladigan psixologik usullar va metodlar.
5.
Jabrlanuvchilarning psixologiyasi
– jinoyatga uchragan shaxslarning ruhiy holatlari
va bunday holatlarning ularning kelajakdagi xatti-harakatlariga ta’siri.
6
.Jinoyatchilik profilaktikasi
– jinoyatchilikning oldini olishda psixologik vositalardan
foydalanish.
Yuridik psixologiyaning asosiy maqsadi – huquqiy jarayonlar ishtirokchilari xatti-
harakatlarini va ularning psixologik holatlarini chuqur tushunish va bu bilimlarni sud, tergov va
huquqiy jarayonlarni yanada samarali tashkil qilish uchun qo‘llashdir.Yuridik psixologiya
fanining metodlari insonning huquqiy jarayonlardagi psixologik holati va xulq-atvorini aniqlash
va tahlil qilish uchun ishlatiladi. Quyidagi asosiy metodlar bu sohada qo‘llaniladi:
1.
Eksperimental metod
– sun’iy vaziyatlar yaratish orqali insonning huquqiy
jarayonlardagi psixologik reaktsiyalari va xatti-harakatlarini o‘rganish. Masalan, guvohlarning
hodisani qanday eslab qolishini yoki sud jarayonida turli holatlarda qanday reaksiya berishini tahlil
qilish uchun tajribalar o‘tkaziladi.
2.
So‘rov va anketa metodlari
– sud ishtirokchilari (masalan, guvohlar, jabrlanuvchilar
yoki sudyalarning) psixologik holati va hissiyotlarini baholash uchun ularga turli savollar beriladi
yoki anketalar to‘ldiriladi. Bu usul insonlarning shaxsiy xususiyatlari va ularning voqea haqida
eslab qolish darajasini o‘rganishga yordam beradi.
3.
Kuzatish metodlari
– sud yoki tergov jarayonida ishtirok etayotgan shaxslarning xatti-
harakatlari va psixologik holatlarini kuzatish orqali ma’lumot yig‘ish. Masalan, jabrlanuvchi yoki
guvohlarning harakatlaridagi mantiqsizlik yoki hissiy o‘zgarishlarni qayd etish orqali ularning
ishonchliligini tahlil qilish mumkin.
4.
Intervyu (suhbat
) – sud jarayonidagi ishtirokchilar, jinoyatchilar, guvohlar yoki
jabrlanuvchilar bilan chuqur suhbatlar o‘tkazish orqali ularning ruhiy holatini va voqea haqidagi
ma’lumotlarni bilib olish. Bu usul ko‘pincha jinoyatchilarni psixologik tahlil qilishda va ularning
jinoyatni qanday sodir etganini o‘rganishda qo‘llaniladi.
5
.Test metodlari
– psixologik testlar orqali shaxsning psixologik holatini baholash. Bu
usul guvohlarning xotirasini yoki jabrlanuvchilarning ruhiy salomatligini aniqlashda qo‘llaniladi.
6
.Psixologik ekspertiza
– sud jarayonida yoki jinoyatni tergov qilishda psixolog
mutaxassislarining xulosalariga asoslangan ekspertiza o‘tkazish. Psixologik ekspertiza
jinoyatchilarning ruhiy holatini, jabrlanuvchilarning psixologik travmalarini aniqlashda muhim rol
o‘ynaydi.
7.
Kontent-tahlil
– bu huquqiy hujjatlar, sud qarorlari, jinoyatchilar yoki guvohlarning
intervyu va ko‘rsatmalarini o‘rganish orqali psixologik xulosalar chiqarish metodidir. Ushbu tahlil
orqali insonning psixologik xulq-atvori haqida muhim ma’lumotlar olish mumkin.
8
.Kompyuterli diagnostika va testlar
– kompyuter texnologiyalari yordamida shaxsning
psixologik holatini baholash. Maxsus dasturlar orqali insonning stress darajasi, yolg‘on
gapiryaptimi yoki yo‘qmi, eslab qolish qobiliyatini tekshirish mumkin. Bu sud jarayonlarida ko‘p
qo‘llaniladi, ayniqsa guvohlarning ko‘rsatmalarining to‘g‘riligini tekshirishda.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
555
9
.Simulyatsiya metodlari
– sud jarayonlari, tergov yoki jinoyat vaziyatlarini qayta
yaratish va bu jarayonlardagi shaxslarning xatti-harakatlarini kuzatish orqali psixologik tahlil
o‘tkaziladi. Bu usul guvohlar va jabrlanuvchilarning hodisani eslab qolish qobiliyatini o‘rganishda
samarali bo‘lishi mumkin.
10
.Ko‘ngilochar metodlar (projective techniques)
– bu usulda shaxsga turli xil
hikoyalar, suratlar yoki mavhum vaziyatlar ko‘rsatiladi va ulardan nima his qilishlari yoki nima
tushungani so‘raladi. Ushbu metod insonning ichki psixologik holatini, yashirin his-tuyg‘ularini
va ehtiyojlarini aniqlashda yordam beradi.
11.
Fiziologik o‘lchovlar
– insonning psixologik reaktsiyalarini aniqlash uchun turli
fiziologik ko‘rsatkichlar, masalan, yurak urish tezligi, nafas olish tezligi, teri reaktsiyalari
o‘lchanadi. Bu metod yolg‘on detektori sifatida sud jarayonlarida foydalanilishi mumkin.
12.
Vaziyatli metodlar (situational analysis)
– jinoyatchilik, tergov va sud jarayonlaridagi
real yoki sun’iy yaratilgan vaziyatlarni tahlil qilish orqali ishtirokchilarning psixologik holatlarini
va xatti-harakatlarini o‘rganish.
Yuridik psixologiyada qo‘llaniladigan bu metodlar sud-psixologik jarayonlar va
jinoyatlarni tahlil qilishda samarali bo‘lib, adolatni ta’minlash va huquqiy jarayonlarni
yaxshilashga xizmat qiladi.Yuridik psixologiya fanining rivojlanishiga bir qancha olimlar va
tadqiqotchilar katta hissa qo‘shgan. Ularning ilmiy ishlari va tadqiqotlari huquqiy jarayonlarda
psixologik bilimlarni qo‘llashga imkon yaratdi. Quyida yuridik psixologiyaga o‘z hissasini
qo‘shgan ba'zi olimlar keltirilgan:
Hugo Münsterberg
(1863-1916) – Nemis psixologi, yuridik psixologiyaning
asoschilaridan biri. U 1908 yilda "On the Witness Stand" kitobini yozib, guvohlikning
ishonchliligi va xotira xatolarini o‘rganishga katta e’tibor qaratdi. Münsterberg sud
psixologiyasida guvohlarning psixologik holatini tahlil qilishni boshlab bergan.
William Stern
(1871-1938) – Germaniyalik psixolog, u guvohlarning xotirasi va
guvohlikning ishonchliligi bilan bog‘liq tadqiqotlar o‘tkazgan. Uning ishlari guvohlik berish
jarayonidagi xatoliklarni o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, hozirgi yuridik psixologiyada keng
qo‘llaniladi.
Zigmund Freyd
(1856-1939) – Mashhur avstriyalik psixolog va psixoanaliz asoschisi.
Freudning inson psixikasi, motivlari va ongsiz jarayonlar haqidagi nazariyalari
jinoyatchilik psixologiyasini o‘rganishda katta hissa qo‘shdi. U jinoyatchilarning psixologik
jarayonlari va motivlarini tahlil qilishni kengaytirdi.
Lev Vyogotskiy
(1896-1934) – Sovet psixologi, uning madaniy-tarixiy nazariyasi yuridik
psixologiya sohasida katta rol o‘ynagan. U psixologiyani huquqiy muammolarni hal qilishda va
sud-psixologik ekspertizalar o‘tkazishda qo‘llashning ilmiy asoslarini yaratgan.
Alexander Luria
(1902-1977) – Rossiyalik psixolog, neuropsixologiya asoschilaridan
biri. Luriyaning asarlari psixologik ekspertiza va guvohlikni tahlil qilish jarayonlarini
rivojlantirishga yordam berdi. U insonning xotira va diqqat jarayonlarini tahlil qilishda katta hissa
qo‘shgan.
Hans Gross
(1847-1915) – Avstriyalik huquqshunos va kriminolog, kriminalistika
asoschisi. Gross jinoyat joylarini o‘rganish va kriminalistik ekspertiza uchun psixologik bilimlarni
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
556
birinchi bo‘lib tatbiq etgan olimlardan biri. Uning tadqiqotlari tergov jarayonlarida psixologik
metodlarni qo‘llashga yordam berdi.
Elizabeth Loftus
(1944-yil tavallud topgan) – Amerikalik psixolog, guvohlik va
xotiraning ishonchliligi bo‘yicha yetakchi tadqiqotchi. Uning ishlari guvohlarning xotirasi va
ularning eslab qolish jarayonlaridagi xatoliklarni o‘rganishga qaratilgan. Loftusning tadqiqotlari
sud psixologiyasi va xotiraning ishonchliligi haqida chuqur bilim beradi.
James McKeen Cattell
(1860-1944) – Amerikalik psixolog, u guvohlar ko‘rsatmalarining
ishonchliligini o‘rganish bo‘yicha tajribalar o‘tkazgan. Cattellning tadqiqotlari yuridik
psixologiyaning eksperimental metodlariga asos bo‘lib, sudda guvohlik berish jarayonining
ishonchliligini baholashda katta rol o‘ynagan.
Bu olimlarning yuridik psixologiyaga qo‘shgan hissalari bugungi kunda huquqiy tizimda
psixologik metodlarni muvaffaqiyatli qo‘llash va adolatli sudlovni ta’minlash uchun keng
foydalaniladi. Yuridik psixologiya fani oldida turgan muammolar bir necha yo‘nalishlarga
bo‘linadi. Ushbu muammolar ilmiy tadqiqotlar, huquqiy amaliyot va inson psixologiyasini aniq
tushunishning murakkabligi bilan bog‘liq. Quyida yuridik psixologiyaning asosiy muammolari
keltirilgan:
1. Guvohlarning ishonchliligi – Guvohlar ko‘rsatmalarining to‘g‘riligini va xotiralarining
aniqligini baholash katta muammolardan biri hisoblanadi. Xotira ko‘pincha noto‘g‘ri bo‘lishi yoki
manipulyatsiyaga uchrashi mumkin, bu esa sud jarayonlarida adolatsiz qaror qabul qilinishiga olib
kelishi mumkin. Guvohlar xotirasi va eslab qolish jarayonlarining ishonchliligini baholash hamon
ilmiy izlanishlar talab qiladigan masala.
2. Psixologik ekspertizaning subyektivligi – Psixologik ekspertizalar ba’zan subyektiv
fikrlarga asoslanishi mumkin. Bu esa sud qarorlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi va nohaq hukmlar
chiqarilishiga olib kelishi ehtimoli bor. Psixologik baholashning aniq va standart usullarini ishlab
chiqish zarurati mavjud.
3. Yolg‘on guvohlik va yolg‘onni aniqlash – Yuridik psixologiyada yolg‘on guvohlik
berishni aniqlash katta muammo hisoblanadi. Yolg‘on detektorlari, yuz ifodalari yoki tana tilidan
foydalanish qanchalik ishonchli ekanligi doimiy tadqiqot mavzusidir. Bu metodlarning
ishonchliligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi.
4. Jinoyatchilar psixologiyasini tushunish – Jinoyatchilarning motivatsiyasi, ruhiy holati
va xulq-atvorini aniq tushunish juda murakkab. Jinoyatchilikni oldindan aytib berish yoki
profilaktika qilish uchun jinoyatchilar psixologiyasini chuqurroq o‘rganish zarur. Ushbu
yo‘nalishda aniq, ishonchli tahlil usullarini ishlab chiqish hamon dolzarb muammolaridan biri
bo‘lib qolmoqda.
5. Bolalar va zaif guruhlar bilan ishlash qiyinchiliklari – Yuridik psixologiyada bolalar,
ruhiy kasalliklarga chalingan shaxslar yoki boshqa zaif guruhlar bilan ishlash alohida e'tibor talab
etadi. Ularning guvohligi va ruhiy holatini to‘g‘ri baholash qiyin bo‘lishi mumkin. Bu masalada
nozik yondashuvlar va maxsus metodlarni rivojlantirish zarurati mavjud.
6. Guvohlarga nisbatan bosim va stress – Sud jarayonlarida guvohlar va jabrlanuvchilar
ko‘pincha stress va bosim ostida bo‘ladilar, bu ularning ko‘rsatmalariga ta’sir qilishi mumkin. Sud
psixologiyasida bunday holatlarni kamaytirish va ishtirokchilarning stressini yengillashtirish
uchun qo‘llaniladigan metodlarni ishlab chiqish muhim.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
557
7. Madaniy farqlar va huquqiy tizim – Turli madaniyatlar va huquqiy tizimlarda
insonlarning xulq-atvori va psixologik reaktsiyalari farq qiladi. Yuridik psixologiya bu farqlarni
hisobga olishi lozim, ammo madaniy o‘ziga xosliklarni aniq baholash va tadqiq qilish hali to‘liq
rivojlanmagan.
8. Kriminologik prognozlash muammolari – Jinoyat sodir etish ehtimoli yuqori bo‘lgan
shaxslarni oldindan aniqlash va ularga nisbatan oldini olish choralari ko‘rish qiyin vazifa
hisoblanadi. Kriminologik prognozlashda psixologik omillarni aniqlash va ulardan to‘g‘ri
foydalanish zarur.
9. Psixologik ekspertlarning yetishmasligi – Yuridik psixologiyada yuqori malakali
psixolog mutaxassislar yetishmasligi dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Sud psixologik
ekspertizalarini o‘tkazish va to‘g‘ri xulosalar chiqarish uchun ko‘proq mutaxassislarni tayyorlash
talab etiladi.
Yuridik psixologiya oldida turgan bu muammolarni hal qilish uchun yangi tadqiqotlar,
metodlar va yondashuvlar ishlab chiqilishi lozim. Shu bilan birga, psixologik bilimlar va huquqiy
amaliyotning yanada yaqin hamkorligi sud jarayonlarining adolatli va ishonchli bo‘lishiga
ko‘maklashadi. Bu so’zlarni ma’qullash uchun “Sakkizinchi guvoh” hikoyasini aytib bersam.
Hikoya: "Sakkizinchi guvoh"
Bir zamonlar, shahar markazida joylashgan bir sud zalida qizg‘in muhokamalar bo‘lib
o‘tardi. Bu sudda juda muhim bir ish ko‘rilayotgan edi. O‘g‘irlikda ayblangan bir erkak, Otabek,
barchaga tanish bo‘lgan, chunki u shaharni yaxshi biladigan odam edi. Bu holat, shubhasiz, barcha
aholi orasida keng muhokama qilinayotgandi. Sud jarayonida, Otabekning aybsizligini isbotlash
uchun guvohlar keltirildi. Dastlabki bir necha guvohlar voqeani batafsil aytib berdilar, lekin
ularning ko‘rsatmalari bir-biriga zid kelardi. Otabek sudda o‘zini noqulay his qilar, har bir guvoh
o‘z gapiga ishonchli bo‘lishini xohlar edi. Lekin voqea har kimda boshqacha xotira qoldirgan edi.
Sud jarayonining o‘rtalarida, ochiq ko‘k rangli ko‘ylak kiygan bir ayol, Guli, sud zali
eshigidan kirib keldi. U uzoqdan kelyapti. Sudya uni tanib, guvoh sifatida chaqirdi. Guli juda
ishonchli ko‘rinar edi, lekin u o‘zini ruhiy jihatdan chalkash his qilar edi. Sudya unga savollar
berib, voqeani aytishini so‘radi. Guli bir oz hayajonlangan holda, voqeani bunday boshladi: “Men
o‘sha kuni bozorda edim. Otabekni o‘sha joyda ko‘rdim, lekin u hech qanday jinoyat sodir
etayotganini ko‘rmadim. Ammo, o‘zimning ko‘rganimga ishonmayman, chunki juda ko‘p
odamlar bor edi.” Sudya Guli bilan suhbatni davom ettirdi, ammo Guli ko‘p narsalarni eslay
olmaydi. Har qanday savolga javob berishdan qochishga harakat qilayotgan edi. Sud zalida
shovqin va harakat bo‘ldi. O‘sha paytda, sud psixologi Murod, o‘zining qiziqarli usuli bilan
jarayonga aralashdi. Murod Guli bilan alohida gaplashishga taklif qildi. U bilan jiddiy va samimiy
suhbatlashdi. Guli ehtiyotkorlik bilan harakat qilib, ichidagi his-tuyg‘ularini ifoda etdi. U o‘zining
jinoyat joyida o‘tkazgan hissiyotlari va tajribalarini his qila boshladi. Murod sabr bilan tingladi va
Guli o‘z xotirasini to‘g‘rilashga yordam berish uchun bir nechta savollar berdi. Bir necha
daqiqalardan so‘ng, Guli o‘zining muhim bir tafsilotini eslab qoldi. “Men o‘sha kuni shahrimizda
oddiy bir odamning o‘g‘irlikka guvoh bo‘lganimni eslayman. U sizga ma’lum bo‘lgan kuchli bir
shaxs edi. U Otabekning o‘zi o‘g‘irlik qilishiga yordam berganini ko‘rgan edim!” dedi Guli. Bu
xabar sud zalida haqiqiy jahlni keltirib chiqardi. Sudya Guli bilan gaplashishni davom ettirdi va
oxir-oqibat Otabekning aybsizligi isbotlandi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
558
Sud jarayonining natijasi Otabekning ozodligi bo‘ldi, va u o‘zining nomini qayta tikladi.
Ushbu holat sud jarayonlarida psixologik yordamning ahamiyatini ko‘rsatdi va Guli,
o‘zining hayajonlari va his-tuyg‘ulari orqali adolatni tiklashda katta hissa qo‘shganini anglab etdi.
Shunday qilib, “Sakkizinchi guvoh” hikoyasi shuni isbotladi-ki, har bir insonning xotirasi
va tajribasi adolatning ta’minlanishida muhim rol o‘ynaydi. Yuridik psixologiya inson
psixologiyasini huquqiy jarayonlarga tatbiq etish orqali adolatni ta’minlashga xizmat qiladigan
muhim bir soha hisoblanadi. Ushbu fan, guvohlarning ishonchliligini baholash, jinoyatchilar
psixologiyasini o‘rganish va sud jarayonlarida psixologik metodlarni qo‘llash orqali sud tizimining
samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Xulosa:
yuridik psixologiyaning oldida turgan muammolar, masalan, guvohlarning
xotirasi, psixologik ekspertizaning subyektivligi, va jinoyatchilar psixologiyasini chuqur o‘rganish
zarurati, ushbu faning rivojlanishida hal qilinishi kerak bo‘lgan muhim vazifalardir. Bu
muammolarni hal qilish uchun yangi metodlar va yondashuvlar ishlab chiqilishi
zarur."Sakkizinchi guvoh" hikoyasi, psixologik yordamning sud jarayonlarida qanday muhim rol
o‘ynashini, guvohlarning hissiyotlari va ichki tajribalarini hisobga olishning ahamiyatini
ko‘rsatadi. Har bir insonning xotirasi, tajribasi va his-tuyg‘ulari adolatli hukm chiqarishda muhim
omillar sifatida xizmat qiladi. Yuridik psixologiya, shuningdek, psixologik bilimlarni huquqiy
amaliyot bilan birlashtirish orqali adolatli va ishonchli sudlovni ta’minlashga yordam beradigan
ilmiy va amaliy soha sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlamoqda. U kelajakda huquqiy tizimlarni
yanada samarali va adolatli qilish uchun katta imkoniyatlarni ochadi.
REFERENCES
1.
Sultonov, R. (2010). Yuridik psixologiya. Toshkent: "O‘qituvchi" nashriyoti.
2.
Saidov, F. (2014). Jinoyat psixologiyasi. Toshkent: "Toshkent davlat yuridik universiteti"
nashriyoti.
3.
Yusupov, B. (2018). Sud psixologiyasi va guvohlik. Toshkent: "Yosh gvardiya" nashriyoti.
4.
Abdullaeva, N. (2020). O'zbekistonda yuridik psixologiyaning rivojlanishi. Tashkent:
O'zbekiston davlat jahon tillari universiteti.
5.
To‘raqulov, D. (2017). Yuridik psixologiya va jinoyat sudlovida psixologik ekspertiza.
Tashkent: "Fan" nashriyoti.
6.
Turumbetova Z., Dauletmuratova K. PEDAGOGIKAL PSYCHOLOGIKAL FEATURES
OF THE INFLUENCE ON THE BEHAVIOR OF PRESCHOOL CHILDREN //Modern
Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 848-854.
7.
Turumbetova Z., Abdiraxmanova D. INFLUENCE OF THE SOCIAL ENVIRONMENT
ON THE BEHAVIOR OF PRESCHOOL CHILDREN //Modern Science and Research. –
2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 1196-1199.
8.
Turumbetova Z. Y., Kaljanova U. M. MENTAL DEPRIVATION IN CHILDHOOD
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 862-866.
