ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
421
BANK TOMONIDAN LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISHDA LIKVIDLILIKNI
BAHOLASH MASALALARI
Borotova Lutfiya Abdusattar qizi
O'zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13963830
Annotatsiya. Ushbu ilmiy maqola banklar tomonidan loyihalarni moliyalashtirishda
likvidlikni baholash masalalarini tahlil qiladi. Loyihalarni muvaffaqiyatli moliyalashtirish
bankning likvidlik darajasiga bog‘liq bo‘lib, bu bankning qisqa muddatli majburiyatlarini qoplash
qobiliyatini ifodalaydi. Maqolada likvidlikni baholash uchun ishlatiladigan ko‘rsatkichlar, klassik
va zamonaviy yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, banklar duch keladigan likvidlik
muammolari va ular loyihalarga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi. Likvidlikni
boshqarishning strategik yondashuvlari va Markaziy banklarning ushbu jarayondagi roli ham
yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Loyihalarni moliyalashtirish, Bank likvidligi, Moliyaviy ko‘rsatkichlar,
Likvidlikni boshqarish, Stress-test, Risklarni boshqarish, Bank xatarlari, Markaziy bank.
ISSUES OF LIQUIDITY ASSESSMENT IN PROJECT FINANCING BY THE BANK
Abstract. This scientific article analyzes the issues of liquidity assessment in project
financing by banks. Successful financing of projects depends on the level of liquidity of the bank,
which represents the ability of the bank to cover its short-term obligations. The article examines
indicators used to assess liquidity, classical and modern approaches. Also, liquidity problems
faced by banks and how they affect projects are analyzed. Strategic approaches to liquidity
management and the role of Central Banks in this process are also covered.
Keywords: Project financing, Bank liquidity, Financial indicators, Liquidity management,
Stress test, Risk management, Bank risks, Central bank.
ВОПРОСЫ ОЦЕНКИ ЛИКВИДНОСТИ ПРИ ПРОЕКТНОМ ФИНАНСИРОВАНИИ
БАНКА
Аннотация. В данной научной статье анализируются вопросы оценки ликвидности
при проектном финансировании банков. Успешное финансирование проектов зависит от
уровня ликвидности банка, который представляет собой способность банка покрывать
свои краткосрочные обязательства. В статье рассматриваются показатели,
используемые для оценки ликвидности, классические и современные подходы. Также
анализируются проблемы с ликвидностью, с которыми сталкиваются банки, и то, как они
влияют на проекты. Также освещены стратегические подходы к управлению
ликвидностью и роль центральных банков в этом процессе.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
422
Ключевые слова: Проектное финансирование, Ликвидность банка, Финансовые
показатели, Управление ликвидностью, Стресс-тест, Управление рисками, Банковские
риски, Центральный банк.
Kirish
Banklarning moliyaviy tizimdagi roli katta ahamiyatga ega. Ular loyihalarni
moliyalashtirish orqali iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadilar. Shu bilan birga, loyihalarni
muvaffaqiyatli moliyalashtirish bankning moliyaviy barqarorligi va xatarlarni boshqarish
qobiliyatiga bog‘liq. Likvidlik – bank uchun moliyaviy resurslarning qisqa muddatda naqd pulga
aylantirilish darajasi sifatida muhim ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. Ushbu maqola banklar
tomonidan loyihalarni moliyalashtirishda likvidlikni qanday baholash va boshqarish masalalarini
kengroq yoritadi.
Maqolaning maqsadi – banklar uchun likvidlikni baholash jarayonida uchraydigan asosiy
masalalar va usullarni o‘rganish, loyihalarni moliyalashtirishda likvidlikning roli hamda bu
ko‘rsatkichga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilishdir.
Loyihalarni moliyalashtirishda likvidlik tushunchasi va uning ahamiyati
1.1. Loyihalarni moliyalashtirish tushunchasi
Banklar tomonidan loyihalarni moliyalashtirish jarayoni korxona va davlat sektoriga turli
yo‘nalishlarda investitsiya ajratish imkoniyatini taqdim etadi. Bu loyiha infratuzilma, sanoat,
innovatsion texnologiyalar kabi sohalarga investitsiya qilish bo‘lishi mumkin. Ushbu jarayonning
muvaffaqiyati uchun moliyaviy resurslarning uzluksiz mavjudligi talab qilinadi. Shunday resurslar
mavjudligi va ularning oqilona boshqarilishi bankning likvidlik darajasi bilan bevosita bog‘liqdir.
1.2. Likvidlik tushunchasi
Bankning likvidlik darajasi – bu bank aktivlarining naqd pulga aylanish tezligi va qarzlarini
qisqa muddatda qoplash qobiliyatini bildiradi. Bankning yetarli likvidligi yo‘qligi loyihalarni
moliyalashtirishda muammolarga olib kelishi va bankni kredit berishda ehtiyot bo‘lishga majbur
qilishi mumkin. Shuningdek, likvidlik banklarning aktivlaridan samarali foydalanish va qarz
oluvchilarning to‘lov qobiliyatini baholashda asosiy omillardan biri hisoblanadi.
1.3. Likvidlikning moliyalashtirishdagi roli
Loyihalarni moliyalashtirishda banklar uchun likvidlikning ahamiyati katta, chunki banklar
uzoq muddatli va qisqa muddatli moliyaviy rejalarni bir vaqtda amalga oshirishi kerak.
Loyihalarni moliyalashtirish jarayonida mablag‘larni uzoq muddatga bog‘lab qo‘yish
orqali bank o‘zining qisqa muddatli majburiyatlarini qondirish uchun yetarli naqd pulga ega
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
423
bo‘lishi kerak. Shu bois, likvidlik bankning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda asosiy rol
o‘ynaydi.
Banklarda likvidlikni baholash usullari
2.1. Likvidlik ko‘rsatkichlari
Likvidlikni baholash uchun banklar turli moliyaviy ko‘rsatkichlardan foydalanadilar. Eng
keng qo‘llaniladigan ko‘rsatkichlar:
Joriy likvidlik koeffitsienti – joriy aktivlarning joriy majburiyatlarga nisbati. Bu
ko‘rsatkich bankning qisqa muddatli majburiyatlarini qoplash imkoniyatini ko‘rsatadi.
Tezkor likvidlik koeffitsienti – joriy aktivlar tarkibidagi tez naqd pulga aylanishi mumkin
bo‘lgan aktivlarning qisqa muddatli qarzlariga nisbati.
Naqd pul darajasi – bankning umumiy aktivlaridagi naqd pul ulushi.
2.2. Klassik yondashuvlar
Banklarda likvidlikni baholashning klassik yondashuvlari moliyaviy hisobotlar tahliliga
asoslanadi. Ushbu tahlil jarayonida quyidagi omillar o‘rganiladi:
Naqd pul oqimlari tahlili: Naqd pulning kirish va chiqish oqimlari bankning likvidligi
to‘g‘risida ma’lumot beradi.
Kredit portfeli tahlili: Bank tomonidan berilgan qarzlarning qaytarilish darajasi likvidlikka
ta’sir qiladi.
2.3. Zamonaviy yondashuvlar
Likvidlikni baholashning zamonaviy yondashuvlari ichida eng ommabop usul – stress-test.
Bu usul bankning turli xatarli vaziyatlarga qanday javob berishini tahlil qiladi. Shuningdek,
senariy tahlili orqali turli iqtisodiy sharoitlarda bankning likvidlik darajasi qanday bo‘lishi haqida
prognozlar tuziladi.
Likvidlik muammolari va ularning loyihalarga ta’siri
3.1. To‘lov qobiliyati va likvidlik bilan bog‘liq xatarlar
Banklar loyihalarni moliyalashtirishda to‘lov qobiliyatiga ega bo‘lmagan yoki past
likvidlikka ega bo‘lgan loyihalarga qarz berishdan qochadi. Ushbu holat bankning likvidlik
darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin, chunki to‘lovni o‘z vaqtida qaytarish imkoni
bo‘lmagan loyihalar bankni moliyaviy tanqislikka olib keladi. Misol uchun, 2008 yilgi global
moliyaviy inqiroz vaqtida ko‘plab banklar likvidlik inqiroziga duch kelgan.
3.2. Likvidlik tanqisligi
Likvidlik tanqisligi vaqtida bank qarzlarni to‘lashda qiyinchilikka duch keladi va yangi
loyihalarni moliyalashtirishga ehtiyotkorlik bilan yondashadi. Bu esa iqtisodiy o‘sishni
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
424
sekinlashtirishi mumkin. Banklararo kreditlash bozorlarida ham likvidlik muammosi iqtisodiy
sharoitga ta’sir ko‘rsatadi.
Likvidlikni boshqarishning strategik yondashuvlari
4.1. Likvidlikni boshqarishning muhim jihatlari
Banklar likvidlik xatarlarini boshqarish uchun moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydigan
strategiyalarni ishlab chiqadi. Bu strategiyalar bankning qisqa va uzoq muddatli likvidlik
ehtiyojlarini qondirish uchun moliyaviy rejalashtirish va boshqaruv usullariga asoslanadi.
Likvidlikni boshqarishning asosiy qoidalaridan biri – turli aktivlar va qarzlarni
muvozanatlashdir.
4.2. Xatarlarni boshqarish modeli
Likvidlikni boshqarish uchun xatarlarni boshqarishning zamonaviy modellaridan
foydalanish zarur. Misol uchun, portfel tahlili orqali bank o‘z aktivlarini turli xil xatarlar asosida
guruhlash va optimallashtirish imkoniyatiga ega. Shuningdek, VaR (Value at Risk) modeli bank
aktivlarining umumiy xatarini baholashda qo‘llaniladi.
4.3. Markaziy banklarning roli
Markaziy banklar moliyaviy tizimdagi likvidlikni ta’minlash uchun muhim rol o‘ynaydi.
Ular banklararo kreditlash bozorlariga naqd pul yetkazib berish va banklar likvidligini
oshirish uchun muayyan choralarni amalga oshiradilar. Misol uchun, O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki tijorat banklariga qisqa muddatli kreditlar ajratish orqali ularga likvidlik yordami
ko‘rsatadi.
Xulosa
Ushbu maqolada banklarning loyihalarni moliyalashtirishda likvidlikni baholash
jarayonida duch keladigan muammolar va ularni boshqarish usullari tahlil qilindi. Banklar uchun
likvidlik ko‘rsatkichlarini to‘g‘ri baholash loyihalarni moliyalashtirishdagi muvaffaqiyatning
muhim omili hisoblanadi. Banklar likvidlikni boshqarishda turli yondashuvlardan foydalanishlari,
jumladan, zamonaviy risklarni boshqarish usullariga e’tibor qaratishlari kerak.
REFERENCES
1.
Brigham, E.F., & Ehrhardt, M.C. (2020).
Financial Management: Theory & Practice
.
Cengage Learning.
2.
Diamond, D.W., & Rajan, R.G. (2005). Liquidity shortages and banking crises.
Journal of
Finance
, 60(2), 615-647.
3.
Basel Committee on Banking Supervision (2013).
Basel III: The Liquidity Coverage Ratio
and liquidity risk monitoring tools
. Bank for International Settlements.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
425
4.
Allen, F., & Gale, D. (2004).
Financial Intermediaries and Markets
. MIT Press.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2021). O‘zbekiston bank tizimidagi likvidlik
va moliyaviy barqarorlik.
Markaziy bank hisobotlari
.
6.
Saunders, A., & Cornett, M.M. (2019).
Financial Institutions Management: A Risk
Management Approach
. McGraw-Hill Education.
7.
Tirole, J. (2006).
The Theory of Corporate Finance
. Princeton University Press.
8.
Scholes, M., & Black, F. (1973).
The Pricing of Options and Corporate Liabilities
. Journal
of Political Economy.
