ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
685
PSIXOLOGIYA FANINING KELIB CHIQISH TARIXI
Salayeva Latofat Ulugʻbek qizi
Xorazm viloyati Urganch shahri
UrDU Sport faoliyati, pedagogika va psixologiya kafedrasi oʻqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13986762
Annotatsiya.
Psixologiya fanining tarixi falsafa va tibbiyot uygʻunligidan kelib chiqqan
holda oʻz ildizlarini qadimgi davrlarga borib taqaladi. Klassik davrda Gippokrat va Demokrit
kabi mutafakkirlar ongni miya faoliyati bilan bogʻlaydigan dastlabki tushunchalarni kiritdilar.
Oʻrta asrlarda gʻayritabiiy e'tiqodlar tufayli psixologik taraqqiyot sekinlashdi, ammo Ibn
Sino kabi olimlar bu sohani rivojlantirishda davom etdilar. Uygʻonish davri Leonardo da Vinchi
kabi shaxslarning inson bilimini tushunishga hissa qoʻshganini koʻrdi. XIX asrga kelib psixologiya
mustaqil eksperimental fanga aylandi, tizimli oʻrganish usullarini qoʻlladi. Bugungi kunda
psixologiya turli kontekstlarda inson xatti-harakati va aqliy jarayonlarining turli tomonlarini
oʻrganadigan koʻp tarmoqli sohaga aylandi.
Kalit soʻzlar: psixologiya, tarix, fan, taraqqiyot, qadimgi odamlar, tabiiy-ijtimoiy
ehtiyojlar.
HISTORY OF THE ORIGIN OF THE SCIENCE OF PSYCHOLOGY
Abstract.
The history of the science of psychology, based on the combination of philosophy
and medicine, goes back to ancient times. In the classical period, thinkers such as Hippocrates
and Democritus introduced the first concepts that linked consciousness to the activity of the brain.
In the Middle Ages, psychological progress slowed due to supernatural beliefs, but
scholars such as Ibn Sina continued to develop the field. The Renaissance saw figures such as
Leonardo da Vinci contribute to the understanding of human knowledge. By the XIX th century,
psychology became an independent experimental science, using systematic study methods. Today,
psychology has become a multidisciplinary field that studies different aspects of human behavior
and mental processes in different contexts.
Key words: psychology, history, science, development, ancient people, natural and social
needs.
ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ НАУКИ ПСИХОЛОГИЯ
Аннотация.
История науки психологии, основанной на сочетании философии и
медицины, уходит в глубокую древность. В классический период такие мыслители, как
Гиппократ и Демокрит, представили первые концепции, связывающие сознание с
деятельностью мозга. В средние века психологический прогресс замедлился из-за верований
в сверхъестественное, но такие ученые, как Ибн Сина, продолжали развивать эту
область. В эпоху Возрождения такие личности, как Леонардо да Винчи, внесли свой вклад
в понимание человеческого знания. К XIX веку психология стала самостоятельной
экспериментальной наукой, использующей систематические методы исследования.
Сегодня психология стала междисциплинарной областью, изучающей различные
аспекты человеческого поведения и психических процессов в разных контекстах.
Ключевые слова: психология, история, наука, развитие, древние люди,
естественные и социальные потребности.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
686
Insoniyat tarixida qadimgi odamlar tabiiy va ijtimoiy ehtiyojlardan kelib chiqib, ibtidoiy
jamoa a'zolarining psixologik xususiyatlarini aniqlashga, shaxslararo munosabatlarda oqilona
foydalanishga harakat qilishgan. Ular oʻz xatti-harakatlari va faoliyatlarida ushbu xususiyatlarni
hisobga olib yashashgan. Koʻp ming yillik ijtimoiy tajribaga asoslanib, odamlar shaxsning
individual (lotincha “individuum” - alohida, yakka hol odam) xususiyatlarini jon bilan bogʻlashga
va uning ta'sirini tushunishga intilganlar. Qadimgi odamlarning tasavvurlariga koʻra, inson
tanasida jon mavjud boʻlib, u shaxsga xos xislatlarni vujudga keltirish imkoniyatiga ega deb
hisoblangan. Bu tasavvurlar mutanosib tushunchalar yaratib, animizm (lotincha anima - "jon")
ta'limotini kashf etishga olib kelgan. Ibtidoiy xalqlarning tasavvurlarida ruh inson tanasi bilan
uzviy bogʻliq holda hukm suradi va goʻyoki yashaydi.
Shuning uchun, ijtimoiy hodisalar, shuningdek, real voqeliklar (oʻlim, uyqu, bexush
boʻlish, betoblik) kabi holatlarni oddiy moddiy nuqtai nazardan talqin qilishga harakat qilganlar.
Sodda tafakkur shakllari bilan qurollangan qadimgi odamlar atrof-muhit haqidagi rang-
barang holatlar va hodisalarning mohiyatini ilmiy jihatdan tushunish imkoniyatiga ega
boʻlmaganligi sababli, idrok qilingan narsalarni ularning haqiqiy mohiyati sifatida aks ettirganlar.
Ularning tasavvurlarida quyidagi talqinlar keng oʻrin egallagan:
Oʻlim – uyquning bir turi, lekin ruh ba'zi sabablarga koʻra tanaga qaytib kelmaydi;
Tush koʻrish esa uyquda tanani tark etib yurgan ruhning taassurotidir;
Ruh insonning aynan oʻzidir;
Ruhning ehtiyojlari, turmush sharoitlari tirik odamnikidan farq qilmaydi.
Marhumlarning ruhlari muayyan mashgʻulotlar tizimiga, ijtimoiy qonun-qoidalarga rioya
qiluvchi hamjamiyatni yaratgan emish. Tirik insonlar bilan marhumlarning ruhlari bir-biriga
bogʻliq boʻlib, moddiy jihatdan oʻzaro aloqador. Qadimgi insonlar tabiatning qudrati (kuch-
quvvati) oldidagi zaifligi tufayli yakka shaxs va jamoa ruhga itoatkor tarzda tasavvur qilingan,
natijada din va ibodat tushunchalari paydo boʻlgan. Insoniyatning ijtimoiy tarixiy taraqqiyoti
davomida mehnatni rejalashtirish, ishlab chiqarish munosabatlari va ishlab chiqarish kuchlarining
tabaqalashuvi, shuningdek, odamlar tafakkurining rivojlanishi natijasida jonning (ruhning)
moddiylikdan tashqari xususiyatlari va koʻrinishi haqidagi gʻoyalar paydo boʻldi. Buning
natijasida animistik tasavvurlar oʻrnini ruhni borliqning naturalistik (lotincha “natura” - tabi'at)
falsafiy manzarasi sifatida izohlash boshlangan
Psixologiya — inson faoliyati va hayvonlar xatti-harakati jarayonida voqelikning psixik
aks etishi, ruhiy jarayonlar, holatlar, hodisalar va xislatlar toʻgʻrisidagi fan. Psixologiyaning
tadqiqot predmetiga sezgilar va idrok obrazlari, tafakkur va hissiyot, faoliyat va muomala kabi
psixologik jarayonlar va kategoriyalar kiradi. Psixologiyaning asosiy vazifalari psixika
qonuniyatlarini va inson ruhiy holatlari shakllanishini filogenetik va ontogenetik taraqqiyot
birligida ochishdan iboratdir.
Psixologiyaning biologiya, fiziologiya va ijtimoiy fanlar bilan oʻzaro
bogʻlanishi, shuningdek, ong va oʻzini oʻzi anglash kabi tushunchalarni tadqiq etishi muhimdir.
Antik davr psixologik bilimlarining falsafa va tibbiyot asosida rivojlanib kelgani, ayniqsa,
Gippokrat va Erasistratning miya psixikaning organi ekanligini tushunganliklari, Platonning jon
abadiyligi haqidagi ta'limoti bilan qarama-qarshi qoʻyilgani, qadim zamon ilmiy munozaralarining
1
G‘oziyev E.G‘. Oliy maktab psixologiyasi. T., „Universitet“ 1997. 87-b.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
687
qiziqarli tomonlaridan biridir. Aristotel „Jon toʻgʻrisida“gi asarida psixologik tushunchalar
tizimini ishlab chiqdi. Oʻrta asrlarda psixologiyaga nisbatan gʻayritabiiy qarashlar tufayli bu
sohadagi ilmiy taraqqiyot ancha sekinlashdi. Shunga qaramay, baʼzi faylasuflar va shifokorlar,
jumladan, Ibn Sino, oʻz asarlari orqali psixologiya borasida muhim qadamlar qoʻydilar. Insonning
ruhiy xususiyatlari va psixikasi haqidagi bilimlar qadimiy qoʻlyozmalar va yodgorliklarda aks eta
boshladi. Shu bilan birga, Xorazm, Samarqand, Kiyev, Moskva kabi shaharlarda tashkil etilgan
akademiyalarda psixologiya mavzusida saboqlar berilib, bu sohaning rivojlanishiga hissa
qoʻshilgan.
Yevropa Uygʻonish davrida Leonardo da Vinchi va Xuan Luis Vives kabi olimlar
psixologiya fanining rivojlanishiga katta hissa qoʻshdilar. XVIII asrga kelib, Mixail Lomonosov,
Aleksandr Radishchev, Grigoriy Skovoroda, Tomas Gobbs, Barux Spinoza, Gotfrid Leybnits, Jon
Lokk, Klod Adrien Gelvetsii kabi mutafakkirlar va olimlar psixologiyada koʻplab kashfiyotlar
qilishdi va uni amaliy maʼlumotlar bilan boyitdilar. Ayniqsa, Pol Anri Golbax va Denis Didro kabi
shaxslar bu fanga muhim yangiliklar kiritdilar. XIX asrning ikkinchi yarmida psixologiya mustaqil
fan sifatida shakllandi va oʻzining alohida ilmiy yoʻnalishi sifatida rivojlana boshladi.
XIX asrda psixologiya fanining taraqqiyotida eksperimentlar katta ahamiyat kasb etdi. Bu
davrda psixologik hodisalarni oʻrganish uchun turli metodlar majmuasi qoʻllanila boshlandi,
jumladan: kuzatish, laboratoriya eksperimenti, tabiiy eksperiment, faoliyat natijasini tahlil qilish,
ruhiy jarayonlarni modellashtirish, genetik metod, testlar, ekspert baholash, intervyu, anketa,
soʻrovnoma va tarjimai hol kabi usullar qoʻllanildi. XIX asr oxiri va XX asr boshlariga kelib,
psixologiya sohasida turli ilmiy maktablar va yoʻnalishlar shakllandi: bixeviorizm,
geshtaltpsixologiya, personalizm, freydizm va boshqalar. Bu yoʻnalishlar psixologiyaning amaliy
va nazariy jihatlarini boyitdi, uni yanada chuqurroq oʻrganish imkonini berdi.
Psixologiya fanining rivojlanishiga I. M. Sechenovning psixikaning reflektor tabiati
haqidagi ta'limoti va I. Pavlovning oliy nerv faoliyati toʻgʻrisidagi nazariyalari katta hissa qoʻshdi.
Rossiyada bu sohaga eksperimental laboratoriyalar tashkil etilishi ham muhim ta'sir koʻrsatdi.
1885 yilda V. M. Bexterev Qozon universitetida birinchi eksperimental laboratoriyani ochdi.
Shuningdek, Harkov universitetida, N. N. Langening Odessadagi laboratoriyasi, G.
Chelpanovning Kiyevdagi laboratoriyasi, S. Korsakovning Moskvadagi laboratoriyasi va
keyinchalik V. M. Bexterev, A. Lazurskiy, A. Nechayevning Peterburgdagi hamda V. Chijning
Yuryev (hozirgi Tartu, Estoniya)dagi laboratoriyalari psixologiya fanining rivojlanishiga katta
ta'sir koʻrsatdi. 1912 yilda esa Moskva universitetida Psixologiya instituti tashkil etildi, bu esa fan
sifatida psixologiyaning mustahkamlanishiga hissa qoʻshdi.1912 yilda I. A. Sikorskiy tomonidan
Kiyevda dunyoda birinchi marta Bolalar psixologiyasi instituti tashkil etildi.
XX asrning birinchi yarmida Rossiyada K. N. Kornilov, Psixologiya Blonskiy va boshqa
olimlar dialektikaga asoslangan ilmiy psixologiyani yaratishga kirishdilar. Hozirgi zamon
psixologiyasi esa koʻp tarmoqli psixologik bilimlar tizimidan iborat boʻlib, fan sifatida oʻzining
tadqiqot predmetiga ega boʻlgan koʻplab sohalarni qamrab oladi. Bu sohalar turli psixologik
jarayonlar va hodisalarni chuqur oʻrganishga yoʻnaltirilgan boʻlib, psixologiya fani keng koʻlamli
ilmiy tadqiqotlar bilan boyigan.
Psixologiya hozirgi kunda sanoat, jamiyat boshqaruvi, taʼlim tizimi, sogʻliqni saqlash,
madaniyat, sport, transport, radio, televideniye va boshqa koʻplab sohalarda muhim masalalarni
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
688
hal qilishda faol ishtirok etmoqda. Psixologiyaning erishgan yutuqlari insonning imkoniyatlarini
roʻyobga chiqarish va ularni harakatga keltirishda katta ahamiyatga ega boʻlib, bu jarayon mehnat
samaradorligini oshirishga ham sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda.
Shaxsning ichki resurslarini rivojlantirish va motivatsiyani kuchaytirish orqali psixologiya
turli sohalarda yanada yuqori natijalarga erishishga yordam bermoqda. Zamonaviy psixologiyada
elektron hisoblash texnikasi, elektr va kimyoviy vositalar yordamida psixikani chuqur oʻrganish
usullari keng qoʻllanilmoqda.
Shu bilan birga, psixologiyada oʻzini oʻzi kuzatish (introspeksiya) metodi atrofida keskin
bahslar davom etmoqda. Baʼzi psixologlar bu metodni tadqiqot oʻtkazishning asosiy usuli deb
bilishsa, boshqalari uning cheklanganligini taʼkidlaydilar va ob’ektiv metodlardan foydalanishni
maʼqul koʻradilar. Ob’ektiv metodlar orqali psixikaning moddiy asoslari aniqlandi, insonning
ichki munosabatlari va sub’ektiv holatlarining sababiy bogʻliqligi ham shaxsiy, ham jamoaviy
darajada namoyon boʻlishi dalillandi. Bu usullar psixologik jarayonlarni yanada chuqurroq
oʻrganish imkonini berdi.
Jahon hamjamiyatida AQSH, Angliya, Fransiya, Germaniya, Rossiya, va Shveysariya kabi
mamlakatlarda psixologik tadqiqotlar keng koʻlamda olib borilmoqda. Ilmiy tadqiqot institutlari,
markazlar va universitetlarda psixologiya sohasida faol izlanishlar davom etmoqda. Oʻzbekistonda
esa psixologiya fan sifatida 1928 yildan boshlab hozirgi Milliy universitetda oʻqitila boshlagan.
1929 yilda Xalq maorifi komissarligi qoshida Psixologiya laboratoriyasi tashkil etildi.
Keyinchalik pedagogika institutlarida psixologiyaning turli sohalari boʻyicha talabalarga
bilim berila boshlandi. XX asrning ikkinchi yarmida M. Vohidov va M. Davletshin kabi mahalliy
mutaxassislar yetishib chiqdi. Bugungi kunda psixologiya fanlari doktorlari V. Tokareva, E.
Gʻoziyev, B. Qodirov, Gʻ. Shoumarov, R. Gaynutdinov, V. Karimova, Sh. Barotov, A. Jabborov
va R. Sunnatova umumiy psixologiya, pedagogik va yosh psixologiyasi, ijtimoiy psixologiya kabi
sohalarda tadqiqot ishlarini olib bormoqdalar
Xulosa qilib aytganda, psixologiya fanining kelib chiqishi uzoq tarixga ega boʻlib, u dastlab
falsafa va tibbiyot bilan chambarchas bogʻliq holda rivojlangan. Antik davrlarda Gippokrat va
Demokrit kabi mutafakkirlar psixikaning mohiyati haqida ilk qarashlarni ilgari surishgan. Oʻrta
asrlarda psixologiya gʻayritabiiy qarashlar ta'sirida rivojlanishdan toʻxtadi, biroq Sharq va
Yevropa olimlari, xususan, Ibn Sino va Leonardo da Vinchi, bu sohada muhim izlanishlar olib
bordilar.
XIX asr va XX asrning boshlarida psixologiya eksperimental fan sifatida shakllanib,
metodologik asoslar va laboratoriyalar paydo boʻldi. Hozirgi zamonda psixologiya koʻp tarmoqli
ilmiy sohaga aylangan boʻlib, inson psixikasi va xulq-atvorini turli yoʻnalishlarda chuqur
oʻrganadi, bu esa uning amaliy qoʻllanilishini kengaytirdi.
REFERENCES
1.
Gʻoziyev E.Gʻ. Oliy maktab psixologiyasi. T., „Universitet“ 1997. 87-b.
2.
Karimova V.M. Psixologiya. Oʻquv qoʻllanma.T., A Qodiriy nomidagi xalq merosi
nashriyoti, ,,OʻAJBNT“ markazi, 2002. 205- b.
2
Karimova V.M., Akramova F.A. „Psixologiya“. 1 -qism. Ma’ruzalar matni. T., TDIU, 2005. 208- b.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
689
3.
Karimova V.M., Akramova F.A. „Psixologiya“. 1 -qism. Ma’ruzalar matni. T., TDIU,
2005. 208- b.
4.
KarimovaV.M., Akramova F.A. „Psixologiya“. 2-qism. Ma’ruzalar matni. T., TDIU, 2005.
125- b.
5.
www.Ziyonet. Uz
6.
www. tdpu. Uz
