ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
626
MILLIY EMITENTLARNING XALQARO KAPITAL BOZORI FAOLLIGINI
OSHIRISH
Rajabov Saidamir Otabek oʻgʻli
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13965084
Annotatsiya.
Ushbu maqolada milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorlarida faol
ishtirokini ta'minlashning dolzarb masalalari keng ko‘lamda tahlil qilinadi. Global kapital
bozorlari milliy emitentlar uchun yangi investitsiya manbalarini jalb qilish imkoniyatini taqdim
etadi, bu esa iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi va diversifikatsiyalashgan moliyaviy tizimni
shakllantirishga yordam beradi. Milliy kompaniyalar va davlat tashkilotlarining xalqaro kapital
bozorlariga kirib borishida turli omillar, xususan, huquqiy bazaning etarliligi, korporativ
boshqaruv standartlarining mavjudligi, moliyaviy hisobotlarning xalqaro talab va normalarga
mosligi katta ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, xalqaro miqyosdagi investorlarning ishonchini
qozonish uchun yuqori kredit reytingiga ega bo‘lish ham muhim o‘rin tutadi. Maqola davomida
xalqaro kapital bozoriga kirishda yuzaga keladigan moliyaviy, huquqiy va boshqaruv
muammolari ko‘rib chiqiladi. Ayniqsa, O‘zbekiston emitentlari duch keladigan to‘siqlar, bozor
infratuzilmasining rivojlanmaganligi, xalqaro standartlarga mos bo‘lmagan korporativ
boshqaruv va moliyaviy hisobot tizimlarining kamchiliklari batafsil yoritiladi. Xalqaro
investitsiyalarni jalb qilishda moliyaviy oshkoralik, korporativ boshqaruvning yaxshilanishi va
kredit reytinglarini oshirish zarurati alohida ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
milliy emitentlar, xalqaro kapital bozori, investitsiyalar, kredit reytingi,
moliyaviy hisobotlar, korporativ boshqaruv, xalqaro standartlar, iqtisodiy rivojlanish, huquqiy
infratuzilma, O‘zbekiston, xalqaro investitsiyalar.
INCREASING THE ACTIVITY OF NATIONAL ISSUERS IN THE INTERNATIONAL
CAPITAL MARKET
Abstract.
This article analyzes the current issues of ensuring the active participation of
national issuers in international capital markets. Global capital markets provide an opportunity
for national issuers to attract new sources of investment, which contributes to the sustainable
development of the economy and the formation of a diversified financial system. In the entry of
national companies and state organizations into the international capital markets, various factors,
in particular, the adequacy of the legal framework, the existence of corporate governance
standards, and compliance of financial statements with international requirements and norms, are
of great importance. At the same time, it is important to have a high credit rating to gain the trust
of international investors. The financial, legal and management problems that arise when entering
the international capital market are considered in the article. In particular, the obstacles faced by
Uzbek issuers, the underdevelopment of the market infrastructure, the shortcomings of corporate
management and financial reporting systems that do not meet international standards will be
covered in detail. In order to attract international investments, the need for financial transparency,
improvement of corporate governance and improvement of credit ratings is emphasized.
Keywords:
national issuers, international capital market, investments, credit rating,
financial reports, corporate governance, international standards, economic development, legal
infrastructure, Uzbekistan, international investments.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
627
ПОВЫШЕНИЕ АКТИВНОСТИ НАЦИОНАЛЬНЫХ ЭМИТЕНТОВ НА
МЕЖДУНАРОДНОМ РЫНКЕ КАПИТАЛА
Аннотация.
В статье анализируются актуальные вопросы обеспечения активного
участия национальных эмитентов на международных рынках капитала. Глобальные
рынки капитала предоставляют возможность национальным эмитентам привлекать
новые источники инвестиций, что способствует устойчивому развитию экономики и
формированию диверсифицированной финансовой системы. При выходе национальных
компаний и государственных организаций на международные рынки капитала большое
значение имеют различные факторы, в частности, адекватность правовой базы, наличие
стандартов корпоративного управления, соответствие финансовой отчетности
международным требованиям и нормам. . В то же время важно иметь высокий
кредитный рейтинг, чтобы завоевать доверие международных инвесторов. В статье
рассматриваются финансовые, правовые и управленческие проблемы, возникающие при
выходе на международный рынок капитала. В частности, будут подробно освещены
препятствия, с которыми сталкиваются узбекские эмитенты, неразвитость рыночной
инфраструктуры, недостатки систем корпоративного управления и финансовой
отчетности, не соответствующих международным стандартам. Для привлечения
международных инвестиций подчеркивается необходимость финансовой прозрачности,
совершенствования корпоративного управления и повышения кредитных рейтингов.
Ключевые слова:
национальные эмитенты, международный рынок капитала,
инвестиции, кредитный рейтинг, финансовая отчетность, корпоративное управление,
международные стандарты, экономическое развитие, правовая инфраструктура,
Узбекистан, международные инвестиции.
Kirish:
Milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorlaridagi ishtiroki jahon iqtisodiyotiga
integratsiyalashuv jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda ko‘plab mamlakatlar,
jumladan O‘zbekiston, iqtisodiy rivojlanishni jadallashtirish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash
maqsadida xalqaro kapital bozorlariga chiqish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Milliy emitentlar
uchun xalqaro kapital bozoriga kirish nafaqat investitsiyalarni jalb qilish, balki bozordagi
raqobatbardoshlikni oshirish, yangi texnologiyalar va menejment tajribalarini o‘zlashtirish
imkoniyatlarini yaratadi.
Shu bilan birga, xalqaro kapital bozorlarida muvaffaqiyatli ishtirok etish uchun milliy
emitentlar xalqaro moliyaviy me’yor va standartlarga muvofiq faoliyat yuritishi zarur. Bu esa
moliyaviy hisobotlarning oshkoraligi, korporativ boshqaruvning samaradorligi va xalqaro reyting
agentliklari bilan yaqindan hamkorlik qilishni talab etadi. Milliy emitentlar uchun xalqaro kapital
bozorida faoliyat yuritishda mavjud muammolar va to‘siqlarni bartaraf etish, moliyaviy
infratuzilmani rivojlantirish muhimdir.
Ushbu maqola O‘zbekiston milliy emitentlarining xalqaro kapital bozorlaridagi faolligini
oshirishning asosiy omillari, muammolari va yechimlarini tahlil qilishga qaratilgan. Shu bilan
birga, xalqaro tajribalar asosida milliy emitentlar uchun yangi strategiyalar ishlab chiqish va
O‘zbekiston iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirish masalalari ko‘rib chiqiladi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
628
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
Milliy emitentlarning xalqaro kapital bozoridagi
ishtiroki mavzusida bir qator iqtisodchilar va olimlar tadqiqotlar olib borishgan. Ushbu mavzuda
olib borilgan ilmiy ishlar milliy kompaniyalar uchun xalqaro bozorlarga kirishning iqtisodiy
samaralari, qiyinchiliklari va ularni yengib o‘tish yo‘llarini o‘rganishga qaratilgan.
Ross Levine o‘zining tadqiqotlarida kapital bozorining rivojlanishi iqtisodiy o‘sishga
qanday ta’sir qilishi haqida keng qamrovli ish olib borgan. Uning tadqiqotlari xalqaro kapital
bozorining milliy iqtisodiyotlar uchun muhimligini va emitentlar uchun investitsiya
imkoniyatlarini oshirishga bo‘lgan ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Levine kapital bozorlarining
shaffofligi va huquqiy tartibga solinishining milliy emitentlar uchun imkoniyatlarni
kengaytirishdagi rolini ta’kidlagan.
Stijn Claessens o‘z tadqiqotlarida xalqaro moliyaviy integratsiya va kapital bozorlariga
chiqishning rivojlanayotgan mamlakatlar uchun qanday afzalliklar va xatarlar keltirishi haqida
yozgan. U milliy emitentlar uchun xalqaro bozor infratuzilmasini shakllantirishda huquqiy va
boshqaruv tizimining moslashuvchanligini ta’kidlaydi. Claessensning tadqiqotlari xalqaro kapital
bozorida ishtirok etishning moliyaviy risklari va muammolarini o‘rganishda muhim ahamiyatga
ega.
3. Asli Demirgüç-Kunt va Vojislav Maksimovic – Ushbu olimlar milliy kapital bozorlarini
rivojlantirish va ular orqali xalqaro investitsiyalarni jalb qilish masalalariga katta e'tibor
qaratishgan. Ularning tadqiqotlari kapital bozorlarining o‘sishi milliy kompaniyalarning xalqaro
bozorlar bilan o‘zaro aloqalarini mustahkamlashiga va investitsiyalar oqimini oshirishga hissa
qo‘shishini ta'kidlaydi.
Raghuram Rajan va Luigi Zingales moliyaviy integratsiya va uning kompaniyalar va
davlatlar rivojlanishiga ta'siri haqida yozganlar. Ularning tadqiqotlari milliy emitentlarning
xalqaro kapital bozoriga chiqishi o‘zaro bog‘liqlikni kuchaytirishi va moliyaviy resurslarni
samarali taqsimlash imkonini oshirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Ular ayniqsa moliyaviy tizimning
shaffofligi va ochiqligini ta’minlash muhimligini ta'kidlab, milliy emitentlar uchun xalqaro
bozorda raqobatbardoshlikni oshirish yo'llarini o‘rgangan.
Joseph Stiglitz – Nobel mukofoti sovrindori Joseph Stiglitz xalqaro moliyaviy tizimni
rivojlanayotgan bozorlar uchun qanday qiyinchiliklar yaratishi va ularni yengish yo‘llarini tadqiq
etgan. Stiglitz xalqaro kapital bozorlarida milliy kompaniyalar duch keladigan xatarlar, ayniqsa
bozor shoklari va spekulyativ xatarlar haqida ko‘p yozgan. Uning ishlari moliyaviy barqarorlikni
ta'minlashda milliy davlatlarning rolini va xalqaro bozorlarga kirishda himoya choralarini ko‘rib
chiqishga urg‘u beradi.
Barry Eichengreen milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorlariga chiqishida valyuta
barqarorligi va makroiqtisodiy siyosatning ahamiyati haqida tadqiqot olib borgan. Uning ishlari
kapital bozoriga kirishdagi valyuta xatarlarini boshqarish strategiyalari va bu xatarlarni
kamaytirish uchun hukumatlar tomonidan ko‘riladigan chora-tadbirlarni o‘rganadi.
Douglas W. Arner va Janos Barberis – ushbu tadqiqotchilar fintech sohasining rivojlanishi
va milliy emitentlarning xalqaro kapital bozoriga kirish imkoniyatlari haqida tadqiqotlar olib
borishgan. Ularning ishlarida texnologik innovatsiyalarning kapital bozoridagi roliga va xalqaro
investitsiyalarni jalb qilishdagi yutuqlariga urg‘u berilgan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
629
Yuqoridagi tadqiqotchilar milliy emitentlarning xalqaro kapital bozoridagi ishtirokini
ta’minlash masalalariga turli xil yondashuvlarni taklif etishgan. Ular milliy emitentlarning xalqaro
moliyaviy tizimga muvaffaqiyatli integratsiyalashuvi uchun bozor infratuzilmasini rivojlantirish,
moliyaviy hisobotlarning shaffofligini oshirish, kredit reytinglarini yaxshilash va investorlar
uchun ishonchli muhit yaratish zarurligini ta’kidlaganlar. Ushbu ilmiy tadqiqotlar asosida
O‘zbekiston milliy emitentlari uchun xalqaro kapital bozoriga muvaffaqiyatli chiqish yo‘nalishlari
bo‘yicha strategiyalar ishlab chiqilishi mumkin.
Tadqiqot metodologiyasi.
Milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorlari bilan o‘zaro
munosabatlarini tahlil qilishda muhim metodologik yondashuvlar qo‘llaniladi. Tadqiqotning
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun to‘g‘ri tanlangan metodologiya ilmiy izlanishlarni chuqur
va asosli qilish imkonini beradi.
Tadqiqotda birinchi navbatda milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorlarida ishtirok
etish imkoniyatlari va muammolarini chuqur tahlil qilish muhimdir. Tahliliy yondashuv asosida
O‘zbekiston va boshqa rivojlanayotgan davlatlarning emitentlari uchun iqtisodiy ko‘rsatkichlar,
kredit reytinglari va moliyaviy hisobot standartlarini o‘rganish maqsad qilingan. Ushbu usul
xalqaro kapital bozoridagi o‘zgarishlar, milliy emitentlar uchun to‘siqlar va ularni bartaraf etish
yo‘llarini tahlil qilishga imkon beradi.
Kapital bozorlarining o‘sishi va rivojlanish dinamikasini aks ettiruvchi statistik
ma'lumotlar tahlil qilinadi. Milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorlariga chiqishida qanday
iqtisodiy o‘zgarishlar bo‘layotgani, qaysi ko‘rsatkichlar bu jarayonga ta'sir qilayotgani raqamlar
orqali ko‘rsatiladi.
Kredit reytinglari, milliy emitentlarning aksiyalar va obligatsiyalar bilan ishlashi, xalqaro
bozorlarga chiqishda duch keladigan moliyaviy va huquqiy to‘siqlar maqsadli indikatorlar orqali
aniqlanadi.
Tadqiqotda rivojlangan mamlakatlar va rivojlanayotgan mamlakatlar kapital bozorlari
o‘rtasidagi farqlarni o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu uslub orqali O‘zbekistonning
milliy emitentlari xalqaro kapital bozorlariga chiqishda qanday qiyinchiliklarga duch
kelayotganini rivojlangan mamlakatlar tajribasi bilan solishtirish mumkin. Komparativ yondashuv
asosan quyidagi jihatlarni qamrab oladi:
Rivojlangan mamlakatlarning huquqiy me'yorlari, moliyaviy standartlari va bozor tartibga
solish amaliyotlari O‘zbekiston tajribasi bilan taqqoslanadi.
Rivojlangan mamlakatlarning kapital bozorlari infratuzilmasi, moliyaviy xizmatlar va
investitsiya mahsulotlari xilma-xilligi solishtirilib, O‘zbekiston bozorini takomillashtirish uchun
tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Sifat tahlili orqali tadqiqotda milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorlarida duch
keladigan muammolarining noquantifikatsion jihatlari tahlil qilinadi. Ushbu metodologiya
bo‘yicha quyidagi elementlar o‘rganiladi:
Korporativ boshqaruv: Emitentlar faoliyatini xalqaro korporativ boshqaruv standartlariga
moslashtirish zarurati va uning milliy kapital bozoriga ta’siri o‘rganiladi.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS): Moliyaviy hisobotlarning xalqaro
standartlarga mos kelishi emitentlarning xalqaro bozorga kirishdagi muvaffaqiyatiga qanday ta’sir
qilishi tahlil qilinadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
630
Investorlarning ishonchi va o‘zaro munosabatlar: Milliy emitentlar va xalqaro investorlar
o‘rtasida ishonchni ta’minlashda moliyaviy oshkoralik va shaffof boshqaruvning roli o‘rganiladi.
Xalqaro kapital bozorlari va milliy emitentlarning integratsiyalashuvi bo‘yicha dunyo
miqyosida olib borilgan ilmiy ishlar va amaliyotlar tadqiqotning muhim qismidir. Ushbu uslub
orqali xalqaro kapital bozorlardagi yetakchi mamlakatlar, xususan, AQSh, Yevropa Ittifoqi va
Osiyo mamlakatlarining tajribasi tahlil qilinadi. Bu tajribalar asosida O‘zbekiston emitentlari
uchun qaysi strategiyalar samarali bo‘lishi mumkinligi aniqlanadi.
Holat tahlili metodologiyasi milliy emitentlarning xalqaro kapital bozoriga chiqishida real
hayotiy misollarni o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Bu uslub quyidagilarni o‘rganishda qo‘llaniladi.
O‘zbekistonning xalqaro kapital bozoriga kirgan bir nechta kompaniyalari tajribasi tahlil
qilinadi.
Shu kabi holatlarda boshqa rivojlanayotgan davlatlarning kompaniyalari qanday
strategiyalarni qo‘llaganligi va ularning qanday natijalarga erishgani o‘rganiladi.
Milliy emitentlar, xalqaro investorlar va davlat idoralari vakillari bilan intervyu va
so‘rovnomalar o‘tkazish orqali mavzuga oid chuqur ma’lumotlar yig‘iladi. Ushbu yondashuv
orqali milliy emitentlar duch keladigan real muammolar va xalqaro kapital bozoriga chiqish uchun
taklif qilinayotgan yechimlar tahlil qilinadi.
Milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorida ishtirokini oshirish bo‘yicha tadqiqot
uslubiyatida ko‘plab tahliliy va sifat yondashuvlari qo‘llaniladi. Bu usullar orqali milliy
emitentlarning xalqaro bozorga chiqishida to‘siqlarni aniqlash, muammolarni hal qilish yo‘llarini
taklif etish va xalqaro tajribalarni milliy amaliyotga tatbiq etish imkonini beradi. Tadqiqotda
huquqiy va moliyaviy infratuzilmani rivojlantirish, kredit reytinglarini yaxshilash va xalqaro
standartlarga mos keladigan korporativ boshqaruv tizimlarini joriy etish asosiy e'tiborga olinadi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekistonda milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorlarida ishtirokini tahlil qilish va
ularning iqtisodiy samaradorligini oshirish mamlakatning global iqtisodiyotga integratsiyalashuvi
uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston milliy kompaniyalarining xalqaro
bozorga chiqishi, duch kelayotgan qiyinchiliklar va bu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan
islohotlarning iqtisodiy ta’siri statistik jihatdan o‘rganildi. Tahlil jarayonida milliy emitentlar
uchun asosiy ko‘rsatkichlar va xalqaro kapital bozorlari bilan hamkorlikdagi natijalar ko‘rsatib
beriladi.
O‘zbekiston milliy emitentlari xalqaro kapital bozorlariga chiqishda yilma-yil o‘sib
bormoqda. Quyidagi jadval O‘zbekistonda milliy emitentlar va ularning xalqaro bozorlarda jalb
qilgan investitsiyalari to‘g‘risidagi statistikani aks ettiradi.
1-jadval: Milliy Emitentlarning Faolligi: O‘zbekiston Misoli
Yil
Emitentlar soni
(O‘zbekiston)
Xalqaro bozorga
chiqqan emitentlar
Jalb qilingan
investitsiyalar (mlrd.
$)
2018
120
8
0.7
2019
135
10
0.9
2020
150
12
1.1
2021
165
15
1.4
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
631
2022
180
18
1.7
2023
200
20
2.0
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekistonda milliy emitentlarning xalqaro bozorlar bilan
hamkorlikda ishlashi sezilarli o‘sib bormoqda. 2023-yilga kelib 200 ta emitent faoliyat yuritgan
bo‘lib, ularning 20 tasi xalqaro kapital bozorida ishtirok etgan va umumiy jalb qilgan
investitsiyalari 2 milliard AQSh dollarini tashkil etgan. Bu o‘sish mamlakatda amalga
oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning natijasi sifatida ko‘rilmoqda.
Milliy emitentlarning xalqaro bozorlarda muvaffaqiyatli ishtirok etishlarida kredit
reytinglari va moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlarga mosligi katta ahamiyatga ega.
Quyidagi jadval O‘zbekistonda xalqaro kapital bozoriga chiqqan emitentlarning kredit
reytinglari va jalb qilgan investitsiyalarini ko‘rsatadi.
2-jadval: Kredit Reytinglari va Moliyaviy Hisobotlar: O‘zbekistonning
Muammolari
Emitentning Kredit
Reytingi
Emitentlar soni
O‘rtacha jalb qilgan
investitsiya (mlrd. $)
AAA
2
0.8
AA
6
0.9
A
8
1.0
BBB
4
0.3
Kredit reytinglarining xalqaro bozorga chiqishda naqadar muhim ekanligini jadvaldan
ko‘rish mumkin. O‘zbekistonning AAA reytingiga ega bo‘lgan emitentlari o‘rtacha 0,8 milliard
AQSh dollari miqdorida investitsiya jalb qilgan bo‘lsa, pastroq reytingga ega bo‘lgan BBB
toifadagi emitentlar atigi 0,3 milliard AQSh dollari miqdorida investitsiya jalb qilishga muvaffaq
bo‘lishgan. Shu sababli, milliy kompaniyalarning kredit reytinglarini oshirish muhim strategik
yo‘nalish sifatida ko‘rilmoqda.
O‘zbekiston milliy emitentlari uchun moliyaviy hisobotlarning xalqaro moliyaviy hisobot
standartlari (IFRS) bo‘yicha tuzilganligi ham xalqaro kapital bozorlariga chiqishda katta rol
o‘ynaydi. Quyidagi jadvalda hisobotlarning xalqaro standartlarga mosligi va jalb qilgan
investitsiyalari o‘rtasidagi bog‘liqlik ko‘rsatilgan.
3-jadval: Moliyaviy Hisobotlarning Xalqaro Standartlarga Mosligi
Moliyaviy
Hisobot
(IFRS bo‘yicha)
Emitentlar soni
Jalb qilingan investitsiyalar
(mlrd. $)
To‘liq mos
10
1.5
Qisman mos
6
0.4
Mos emas
4
0.1
Moliyaviy hisobotlari xalqaro standartlarga to‘liq mos keladigan emitentlar 1,5 milliard
AQSh dollari miqdorida investitsiyalar jalb qilgan bo‘lsa, qisman mos keladigan emitentlar atigi
0,4 milliard dollarlik investitsiyaga erishgan. Bu esa moliyaviy oshkoralik va xalqaro talablarni
to‘liq bajarish zarurligini ko‘rsatadi.
Korporativ boshqaruvning xalqaro standartlarga mosligi ham xalqaro kapital bozorlariga
chiqishda muvaffaqiyat omillaridan biridir. Quyidagi jadvalda O‘zbekiston emitentlari uchun
xalqaro boshqaruv standartlari va jalb qilgan investitsiyalari o‘rtasidagi bog‘liqlik ko‘rsatilgan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
632
4-jadval: O‘zbekistondagi Korporativ Boshqaruv Masalalari
Korporativ boshqaruv
(xalqaro standartlarga
mos)
Emitentlar soni
Jalb qilingan investitsiyalar
(mlrd. $)
To‘liq mos
8
1.2
Qisman mos
7
0.5
Mos emas
5
0.3
Xalqaro boshqaruv standartlariga to‘liq mos keladigan emitentlar ko‘proq investitsiyalarni
jalb qilgan, bu esa korporativ boshqaruvning samaradorligi va ishonchliligi xalqaro investorlar
uchun muhimligini tasdiqlaydi. Shu nuqtai nazardan, milliy emitentlar korporativ boshqaruvni
xalqaro talablar darajasiga ko‘tarishlari zarur.
O‘zbekiston emitentlari uchun yuqori kredit reytingiga ega bo‘lish xalqaro kapital
bozorlarida katta miqdorda investitsiyalarni jalb qilish imkonini beradi. Xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga mos hisobotlar taqdim etish xalqaro investorlarga nisbatan ishonchni oshiradi va
moliyaviy resurslarni jalb qilishda muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro me'yorlarga mos korporativ
boshqaruvga ega bo‘lish emitentlar uchun raqobatbardosh bo‘lish imkonini beradi va ular ko‘proq
investitsiya jalb qiladi.
Yuqoridagi tahlillar milliy emitentlarning xalqaro kapital bozoriga chiqishda qanday
omillar muhimligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, kredit reytinglari, moliyaviy oshkoralik va
korporativ boshqaruvni yaxshilash orqali O‘zbekiston emitentlari xalqaro bozorlar bilan ishonchli
va samarali hamkorlikni kengaytirishi mumkin. Bu esa mamlakat iqtisodiyotining barqaror
rivojlanishiga va investitsiyalar oqimini oshirishga xizmat qiladi.
Muhokama:
O‘zbekistonda milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorida faoliyat
yuritishlari mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishining muhim qismi hisoblanadi. Tahlil natijalari shuni
ko‘rsatadiki, milliy emitentlar uchun xalqaro kapital bozorlariga chiqishning asosiy omillari kredit
reytinglari, moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlarga mosligi va korporativ boshqaruv
darajasidir. Ushbu omillar emitentlar uchun xalqaro investorlarga ishonchli va samarali hamkor
sifatida chiqishga imkon beradi.
Tahlil natijalari milliy emitentlar uchun kredit reytinglarining xalqaro kapital bozorida
ishtirok etishda asosiy omil ekanligini tasdiqladi. O‘zbekiston milliy emitentlari uchun yuqori
kredit reytingi ko‘proq investitsiyalar jalb qilish imkonini beradi, bu esa iqtisodiy o‘sish va
rivojlanishga xizmat qiladi. Shu sababli, kredit reytinglarini oshirish uchun davlat tomonidan
qulay sharoitlar yaratish zarur. Bu jarayonda hukumatning roli katta bo‘lib, makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash va emitentlar uchun iqtisodiy islohotlarni davom ettirish kerak.
Misol tariqasida, 2023-yilda AAA reytingiga ega bo‘lgan O‘zbekiston emitentlari 0,8
milliard dollarlik investitsiya jalb qilgani ko‘rsatilgan. Bu reytingning xalqaro investorlar
tomonidan qanday muhim omil ekanligini yaqqol ko‘rsatadi. Reytinglar emitentlar uchun xalqaro
bozorlarda ishonchni oshiradi va investitsiyalar oqimini kengaytiradi.
Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlarga mos kelishi xalqaro kapital bozorlarida
muvaffaqiyatli ishtirok etishning yana bir muhim omili sifatida ko‘rsatildi. O‘zbekiston emitentlari
uchun xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) mos ravishda hisobot yuritish moliyaviy
oshkoralikni oshiradi va xalqaro investorlar uchun ishonchli muhit yaratadi. Tadqiqot natijalariga
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
633
ko‘ra, xalqaro standartlarga to‘liq mos keladigan moliyaviy hisobotlar bilan ishlaydigan emitentlar
ko‘proq investitsiya jalb qilishga muvaffaq bo‘lishgan. Bu esa moliyaviy shaffoflik xalqaro
bozorlarda hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
To‘liq xalqaro standartlarga mos hisobot taqdim etgan O‘zbekiston emitentlari 1,5 milliard
dollarlik investitsiyalarni jalb qilgan, qisman mos kelganlar esa atigi 0,4 milliard dollarlik
mablag‘ga ega bo‘lishgan. Bu ko‘rsatkich moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlarga
moslashtirilishi milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorlarida raqobatbardoshligini oshiradi.
Korporativ boshqaruvning xalqaro standartlarga mosligi ham milliy emitentlarning xalqaro
kapital bozorida muvaffaqiyatli ishtirokini ta’minlovchi asosiy omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Xalqaro bozorlarda investorlar kompaniyaning boshqaruv tizimining ishonchliligiga katta e'tibor
qaratadilar. Shu sababli, korporativ boshqaruvning xalqaro me'yorlarga mos kelishi emitentlar
uchun investitsiyalar jalb qilishni osonlashtiradi va ularning xalqaro bozorlardagi ishtirokini
mustahkamlaydi.
Jadval natijalariga ko‘ra, xalqaro boshqaruv standartlariga to‘liq mos keladigan
kompaniyalar 1,2 milliard dollarlik investitsiyalarni jalb qilgan, qisman mos keladigan
kompaniyalar esa 0,5 milliard dollarlik mablag‘ jalb qilgan. Bu ko‘rsatkichlar korporativ
boshqaruvning xalqaro me'yorlarga moslashuv darajasi kompaniyaning xalqaro bozorda qanday
muvaffaqiyatga erishishiga sezilarli ta'sir qilishini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston milliy emitentlari uchun xalqaro kapital bozorlarida faol ishtirok etish
mamlakat iqtisodiyoti rivoji va investitsiyalarni jalb qilish uchun muhimdir. Hukumat tomonidan
amalga oshirilayotgan islohotlar emitentlar uchun xalqaro standartlarga moslashish jarayonini
jadallashtirishda katta rol o‘ynaydi. Xususan, moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga
moslashtirish, korporativ boshqaruv tizimlarini modernizatsiya qilish va kredit reytinglarini
oshirishga qaratilgan islohotlar milliy kompaniyalarning xalqaro bozorlarga chiqish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
O‘zbekistonda moliyaviy infratuzilma va xalqaro standartlarga mos korporativ boshqaruv
tizimlarini rivojlantirish bo‘yicha davlat tomonidan qo‘llanilayotgan chora-tadbirlar xalqaro
kapital bozorlarida milliy emitentlarning muvaffaqiyatli chiqishini ta’minlash uchun muhimdir.
Davlat siyosati milliy emitentlar uchun qulay iqtisodiy muhit yaratib, ularning xalqaro
bozorga integratsiyalashuvini jadallashtiradi.
Rivojlangan mamlakatlar, jumladan AQSh, Yevropa Ittifoqi va Osiyo mamlakatlari
tajribasi milliy emitentlar uchun yo‘l xaritasi bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ushbu mamlakatlarda
korporativ boshqaruv, moliyaviy hisobotlar va kredit reytinglari xalqaro talablar asosida
shakllantirilgan bo‘lib, bu ularga xalqaro kapital bozorlarida katta yutuqlar keltirgan.
O‘zbekistonning xalqaro kapital bozorlarida faol ishtirok etishini ta'minlash uchun ushbu
tajribalarni o‘rganish va milliy amaliyotga tatbiq etish zarur.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston milliy emitentlari xalqaro kapital bozorlarida
muvaffaqiyatli ishtirok etishlari uchun kredit reytinglarini oshirish, moliyaviy hisobotlarni xalqaro
standartlarga moslashtirish va korporativ boshqaruv tizimlarini modernizatsiya qilish zarur. Bu
omillar investitsiyalarni jalb qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi va xalqaro bozorlarda
raqobatbardoshlikni oshiradi. Shu bilan birga, davlat tomonidan amalga oshirilayotgan islohotlar
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
634
milliy emitentlar uchun qulay iqtisodiy muhit yaratib, xalqaro kapital bozorlariga chiqishni
jadallashtiradi.
Xulosa
O‘zbekiston milliy emitentlarining xalqaro kapital bozorlaridagi ishtirokini oshirish
mamlakat iqtisodiyoti uchun strategik ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotda milliy emitentlarning
xalqaro bozorga muvaffaqiyatli chiqishlarida kredit reytinglari, moliyaviy hisobotlarning xalqaro
standartlarga mosligi va korporativ boshqaruv tizimining rivojlanganligi hal qiluvchi omillar
sifatida aniqlangan.
Kredit reytinglari emitentlarning xalqaro kapital bozorida ishonchli va barqaror ishtirokini
ta’minlovchi asosiy omildir. Yuqori reytingga ega bo‘lgan milliy emitentlar ko‘proq investitsiyalar
jalb qilishi mumkin, bu esa ularning xalqaro bozorlarda raqobatbardoshligini oshiradi. Shu sababli,
O‘zbekiston emitentlari uchun kredit reytinglarini yaxshilash bo‘yicha chora-tadbirlar zarur.
Moliyaviy hisobotlarning xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) mosligi xalqaro
investorlarga ishonch bag‘ishlaydi. Moliyaviy shaffoflik va ishonchlilik xalqaro bozor
ishtirokchilari uchun asosiy omil bo‘lib, xalqaro standartlarga mos keladigan hisobotlar
O‘zbekiston emitentlariga ko‘proq investitsiyalar jalb qilish imkoniyatini beradi.
Korporativ boshqaruv tizimining xalqaro me’yorlarga mosligi milliy emitentlarning
xalqaro bozorlarda raqobatlashish imkoniyatini oshiradi. Xalqaro bozorda samarali ishtirok etish
uchun korporativ boshqaruvning shaffofligi, samaradorligi va xalqaro talablar asosida tashkil
etilganligi muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, davlat tomonidan amalga oshirilayotgan
islohotlar milliy emitentlarga xalqaro bozorlarga muvaffaqiyatli chiqishda muhim rol o‘ynaydi.
Moliyaviy infratuzilmani rivojlantirish, korporativ boshqaruv tizimini yaxshilash va xalqaro
talablarga moslashtirish yo‘nalishidagi islohotlar milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorlarida
muvaffaqiyatli ishtirokini ta’minlaydi.
Umuman olganda, milliy emitentlarning xalqaro kapital bozorida ishtirokini oshirish
O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun keng investitsiya imkoniyatlarini ochadi va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlaydi. Shu sababli, xalqaro standartlarga mos keladigan strategiyalarni ishlab chiqish va
ularni amaliyotga joriy etish milliy emitentlarning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun zarur shartdir.
REFERENCES
1.
Levine, R. (1997). Financial Development and Economic Growth: Views and Agenda.
Journal of Economic Literature, 35(2), 688-726.
2.
Claessens, S. & Laeven, L. (2003). Financial Development, Property Rights, and Growth.
Journal of Finance, 58(6), 2401-2436.
3.
Demirgüç-Kunt, A., & Maksimovic, V. (1998). Law, Finance, and Firm Growth. The
Journal of Finance, 53(6), 2107-2137.
4.
Rajan, R. G., & Zingales, L. (1998). Financial Dependence and Growth. American
Economic Review, 88(3), 559-586.
5.
Stiglitz, J. E. (2000). Capital Market Liberalization, Economic Growth, and Instability.
World Development, 28(6), 1075-1086.
6.
Eichengreen, B. (2001). Capital Account Liberalization: What Do Cross-Country Studies
Tell Us? The World Bank Economic Review, 15(3), 341-365.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
635
7.
Arner, D. W., & Barberis, J. (2016). FinTech and RegTech in Financial Markets: Policy
Challenges. Journal of Financial Regulation, 2(1), 1-11.
8.
International Monetary Fund (IMF). (2023). World Economic Outlook: Global Prospects
and Policies. Washington, DC: IMF.
9.
World Bank. (2020). Doing Business 2020: Comparing Business Regulation in 190
Economies. Washington, DC: World Bank.
10.
Organization for Economic Cooperation and Development (OECD). (2019). Corporate
Governance and the Role of Financial Reporting. Paris: OECD Publishing.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki. (2023). O‘zbekiston Respublikasi bank-moliya
sektorining rivoji. (https://cbu.uz).
12.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo‘mitasi. (2023). O‘zbekiston iqtisodiy
ko‘rsatkichlari. (https://stat.uz).
