ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
724
ǴÁREZSIZLIK DÁWIRI BET ASHARLARINIŃ KÓRKEMLIK ÓZGESHELIGI
Kenjebaeva Ayjamal Alisher qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Qaraqalpaq filologiyasi hám jurnalistika
fakulteti, Baspa isi qánigeligi 4-kurs studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14008558
Annotatsiya. Bul maqalada ǵárezsizlik dáwiri bet asharlarınıń kórkemlik ózgesheligi, bet
ashar jırlarınıń tárbiyalıq áhmiyeti haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler: xalıq, shańaraq, dástúrler, milliy qádiriyatları.
THE CYCLE OF INSECURITY IS THE EVOLUTION OF FACIAL
EXPRESSIONS
Abstract. This article discusses the development of abstinence, the development of face
masks, and the educational value of face mask songs.
Key words: people, poems, programs, national talents.
ЦИКЛ НЕУВЕРЕННОСТИ – ЭТО ЭВОЛЮЦИЯ МИМИКИ
Аннотация. В этой статье обсуждается развитие воздержания, разработка
масок для лица и образовательная ценность песен о масках.
Ключевые слова: люди, стихи, программы, национальные таланты.
Hár bir xalıqtıń xalıq bolıp, millet bolıp qáliplesiwinde olardıń ózlerine say jasaw tárizi,
basqa xalıqlardan milliy ózgeshelikleri úlken orın tutadı. Qaraqalpaq xalqı da ázel bastan xalıq
bolıp, ásirese eń jaqın tuwısqan túrkiy xalıqlar ishinen óz aldına bólinip shıǵıwında onıń salt-
dástúrleri, úrp-ádetleri, milliy ózgeshelikleri, tili, mádeniyatı ayrıqsha bolǵan.
Qaraqalpaq xalqı da kóp sanlı túrkiy xalıqlar hám dúnyadaǵı basqa xalıqlar sıyaqlı, eń
dáslep shańaraqtan, shańaraq dúziwden baslap kóplegen salt-dástúrlerdi payda etip, onıń
tiykarında xalıqlıq tárbiyalap beriwdi maqset etip, salt-dástúr jırların dóretken. Salt dástúr jırları
kóp ásirlerden berli xalıq turmısında jasap kiyatırǵan janlı janr. Ayırım diniy dástúrlerge baylanıslı
túrleriniń xalıq turmısında qollanılıwı qalıp ketse de, xalıqtıń toy-merekelerinde salt-dástúr jırları
aktiv túrde zamanagóylesip jasap keledi.
Kórkem ádebiyat, folklor, tiykarınan búgingi kúngi globallasıw procesinde insaniyattıń
intellektual bilimlerin jetilistiriw, jas áwladtıń mánawiy-mádeniy jaqtan rawajlanıwında hám
olardı nawqıran insan etip tárbiyalawda áhmiyetli orın iyeleydi. Millet ruwxın, ásirese ǵárezsizlik
jıllarındaǵı xalıq sanasındaǵı ózgeris hám túpkilikli burılıslardı túsinip jetiwde salt-dástúr jırlarınıń
xızmeti salmaqlı. Xalıq turmısı menen qarısıp ketken folklorlıq shıǵarmalardıń eń aktiv salt-
dásrúrge baylanıslı jırlardıń jasawı, onıń tárbiyalıq áhmiyeti, milliy ózgesheliklerge baylanıslı
milliyligi, milliy kolorittegi kórkem emociyalıq tásiri janlı dramatik háreketlerde xalıq aldında
sinkritik birlikte atqarılıwı menen xalıq ruwxıyatına tez jetip baratuǵın oǵada zárúrli xalıqlıq
dóretpeler
Qaraqalpaqstan Respublikasında birneshe millet wákilleri bir atanıń perzentlerindey bolıp,
tınısh-tatıwlıqta, awızbirshilikte ómir súrip kelmekte. Usı orında qazaq milletiniń wákili Jangar
Mámbetnazarovtıń aytqan “bet ashar” jırlarınan da azǵana úzindi keltirip ótsek:
Assalawma áleykum, (2)
Arıstanday aybattı,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
725
Jolbarıstay qayrattı,
Qásietti eli bar,
Jánnettey jeri bar,
Qılıqtı qızdarı bar,
Atalǵan tuzdarı bar,
Toy dese jıyǵanı bar,
Boyında iymanı bar,
Tarqamaytın toyları bar,
Jaqsı niyet oyları bar,
Ańqıldap awzın ashsa júregi bar,
Mıń bolǵan tilegi bar,
Izzetti úyretken, iymandı terbetken,
Salt pen dástúrdi urpaǵına úyretken,
Qaraqalpaq elindegi aǵayındar! Armısızdar, bárińizde esen-saw barmısızdar,
…Qaraqalpaqstan Respublikasına eńbek sińirgen nuraniy apamız Duriya apamızdıń
shańaraǵında úlken quwanısh. Óydegenimiz Duriya apamızdıń asqatıqtay nemeresi, qala berdi
Erbolday aǵamızdıń idiraldı perzenti Erdarday uldarın úylendirip, kiyeli shańaraǵına kelin túsirip,
el jıyıp, elge qushaq jayıp, balasına toy berip jatqan jayı bar. “Kelinniń ayaǵınan, shopannıń
tayaǵınan”-deydi. “Túsip atırǵan kelinlerińiz osı áwletińizge, osı shańaraǵıńızǵa óz ırısqı-
nesiybesin alıp kelsin!”-dep tileymiz.
…Jası úlkenlerdiń ruxsatı menen bet ashardı baslaydı.
Ilinisip toyǵa keldim bir óshpenen,
Bissimilla sóz bastayın jır kestemen,
Aynaldım qásiyetti Qaraqalpaq elimnen,
Bul jerge kimler kelip, kim ketpegen,
Bul jerden aqın da ótken, batır da ótken,
Mańdaydan ba tańdaydan jır ketpegen,
Duriyaday jaqsı apamnıń bul toyında,
Osınday sóz bastawdı mindet kórem,
Assalawma áleykum, sálem berdim,
Payǵambarımız qaldırǵan súndet beken-ay…
Kelinge násiyat
Jaqsı bolsa awılǵa,
Jeńile túser ońınan,
Jamanda bolsań aq kelin,
Jaman at túser sorıńa.
Eńbeksiz jandar kelgetken,
Eńbek alǵa órletken,
Aynalayın aq kelin,
Tabarsıń baxıt eńbekten.
Aynalayın aq kelin,
Aǵayınǵay baq kelin,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
726
Ata-eneńdi sıylasań,
Qonar saǵan baq kelin,
Osı awılǵa qarasam,
Jastarı bar, qartı bar,
“Bet ashar” deytin saltı bar,
Sol wádesin isteytin,
Jıynalǵan barsha xalqıń-ay,
Jup iyilip sálem et,
Sálemińdi ádemi et-ay…
Jarıńa tanıta bil jaqsı xabar,
Ala bil ájelerden úlken sabaq,
Turecskiy serialdı kóremin dep,
Juwılmay qap ketpesin qazan- tabaq.
Al kelinjan belgili ǵoy kúymeytuǵın,
Mına biziń Erdardan basqa jandı súymeytuǵın,
Kelinjan erke bolıp júrme,
Toy-toylap keshke deyin biyleytuǵın,
Kelinjan batır kelin bolıp júrme,
Qarsı kelgen jandı túyreytuǵın.
Kelinjan sholań kelin bolıp júrme,
Shalbardan basqa kiyim kiymeytuǵın,
Kelinjan qatal kelin bolıp júrme,
Balańnıń betinen bir súymeytuǵın,
Duriya apamnıń inabatlı kelini bol,
Júregin aqırı bir biyleytuǵın.
…Payǵambarımız Muhammed,
Muhammedke túsimde,
Áweli ata jolına,
Mıń jasaǵan Táńirge,
Jup iyilip sálem et,
Sálemińdaw ádemi et.
Hay, Biybipatpa degen anańız,
Áyelderdiń piri eken,
Jaqsı bolar áyelge,
Piri bolamın der eken,
Sondıqtanda kelinjan,
Barsha anaǵa sıyınıńdar,
Barsha analardıń piri Biypipatpanıń jolına arnap bir kelin sálem et,
Sálemińdi-aw ádemi et.
Marhumlarǵa sálem etiw
…Hay, Madinada Muhammed,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
727
Túrkstanda XojaAxmed,
Mańǵıstawda pir Beket,
Úsh júz alpıs áyliye,
Ashıq aydın pirlerim,…
Moynaqta mınaw jatırǵan,
Toqpaq ata áwliye,
Beruniyde jatırǵan,
Sultan Wáyis babaday,
Osı awılda jasaǵan,
Belgili bolǵan qashannan,
Jeti atań marhum baba jolına,
Arnap bir kelin sálem et,
Sálemińdi-aw ádemi et.
Ishinde ketken armanı,(2ret)
Dúnie degen jalǵannıń,
Kóralmay qızıqtarın-ay,
Erterek ketip qslǵanı,
Joq bolsa da ózderi,
Móldirep turǵan kózderi, -
Ómirden erterek ketken osı áwlettiń marhum ata-ájelerdiń húrmetine jup iyilip sálem eteyik.
Endi áwletimizdiń ata-ájelerine sálem beriw
Haw, jıynalǵan mınaw xalqıma,
Kelbetińe nazar tastayın,
Sálem gezegin endishe úlkenderden bastayın,
Jası úlken úyimniń kemeńgeri,
Japıraǵı jayılǵan emeńgeri,
Írıs pen berekeniń tuwın ustap,
Tek jaqsılıq boladı degenderi,
Anawda turǵan áje-atalar,
Áje-atalardan kelinderi bata alar,
Áwletimizdiń bayterek ata-ájeleri: …húrmetine arnayı kelinshek jup iyilip sálem eteyik.
Anasına
Anaw otqan mápelep ósirgen uldıń talayın,
Baǵamın dep otırǵan nemeremniń talayın,
Baǵamın dep otırǵan shóberemniń talayın,
Bárimizdiń de panamız,
Bárimizdiń de anamız,
Bul kisiniń aldında,
Bárimizde balamız,
Osı áwlettiń uyındısı,
Aq jawlıqtı apamız Duriya attı ájeńniń húrmetine arnayı kelinshek jup-jup iyilip tórt sálem
eteyik. h.t.b
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
728
Ǵárezsizlikke erisken biziń xalqımızdıń kóplegen milliy qádiriyatları qayta tiklenip, sonıń
ishinde salt-dástúr jırlarınıń mazmunı, kórkemligi bir qansha ózgerislerge bay bolıp qayta
rawajlandırılmaqta. Ótken dáwirlerdegi bet ashar jırlarında sol dáwirdiń jámiyetlik turmısı óz izin
qaldırǵan. Aytayıq bet ashar jırları awqam dáwirinde yaǵnıy tubalawshılıq jıllarında eskiliktiń
qaldıǵı dep, tek atına ırımın islep alıp barıldı. Kelin túsip atırǵan elatta, awıl-aymaqta ebindey ebi
bar jigitler ózleri burınnan kiyatırǵan bet ashar jırlarınıń tekstinen paydalanıp uyqasqa túsirip aytıp
júrgen. Bunı biz Álimbay Seytekov penen bolǵan sáwbetimizde de ańlap jettik. Ol bizge bergen
maǵlıwmatında bılay deydi: “Mektepte oqıp júrgen 7-8-klass waqıtlarımda awılımızǵa kelin
kelip,onıń betin ashatuǵın adam tabılmay “ha, bala, mına tazadan kelgen kelinniń betin ırımın islep
ashıp jibersh”deytuǵın edi. Men sol waqıtları bet ashar jırın aytıp kelinniń betin ashsam da onıń
mánisine, ne ushın atqarılıp atırǵanlıǵına, bul salt-dástúr jırlarınıń atqaratuǵın xızmeti, áhmiyeti
qanday ekenligine tolıq túsinip jetpeytuǵın edim... Sol dáwirlerden baslap 40 jıldan aslam bet ashar
jırların aytıp xalıq xızmetinde bolǵan bolsam, búǵingi kúni bunday salt-dástúrlerimizdi keleshek
áwladqa, jetkinsheklerimizge buzbay, hárbir sózdiń mánisin shaǵıp,suw astınan tapqan dúr kibi
qásterlep saqlaǵan halda jetkerip beriw kerek ekenligin tereń sezinemen hám búgingi kúni bul
wazıypanı atqarıw minnetim ekenligın, shákirtlerimizge jol-joba kórsetip barıw parızım ekenligin
bilemen”-deydi.
Bet ashar jırlarınıń tárbiyalıq áhmiyeti sonda, jańa kelin bolıp túsip atırǵan jas kelin eli-
xalqına izzet-húrmet kórsetiwi, tuwǵan-tuwısqanlardıń qádir-qımbatın biliwi el dástúri ekenligin
bilip baradı. Kelin bolıp túsip atırǵan qız bala ekinshi ómirge qádem qoyıp, ósip-óniwge keledi.
Xalqımızdıń álimsaqtan kiyatırǵan salt-dástúri boyınsha qız bala jigittiń úyine keledi. Óz
elinen, shańaraǵınan tısqarı basqa elatqa keledi. Bul jerde de óz elindegidey dos-yaran, apa-sińli,
aǵa-ini, jası úlkenler bar ekeni, olardı sıylaw kerekligi bet ashar jırları arqalı násiyat etiledi.
Qaraqalpaq folklorında turmıs-salt jırları janlı jasap kiyatırǵan, xalıq turmısı menen
qarısıp ketken ómirsheń janr ekenligin kórip óttik.
Turmıs-salt jırları qaraqalpaq folklorınıń ajıralmas hám aktiv janr ekenligi kúndelikli xalıq
turmısınan keń orın alıwı menen kórinip tur. Folklor – janlı hám awızsha kórkem tariyx.
Qaraqalpaq folklorınıń keń bir tarawı bolǵan turmıs salt-dástúr jırları xalıq turmısınıń
aynası. Qaraqalpaq folklorında salt-dástúr jırları xalıqtıń toy máresimlerinde, ólini jayǵastırıw
merekelerinde, diniy dástúrlerge baylanıslı isenim-inanımlarında, shańaraqlıq turmısında ámelge
asıratuǵın besik jırlarında óz aldına janr sıpatında turmısımızdaǵı ózgerislerdi, jańalanıwlardı,
dáwir haqıyqatlıqların operativ real sáwlelendiriwi boyınsha, burınǵı xalıqtıń awızdan-awızǵa
ótkerip kiyatırǵan dúrdana ǵáziynelerinen, motivinen paydalanǵan halda da óz rawajlanıw dástúrin
dawam ettirip kiyatır.
Házirgi dáwirde de xalıq ishinde aktiv ómir súrip turǵanı toy qosıqları ishinde bet ashar
bolıp tabıladı. Bet ashar jırları jasap turǵan dáwiri ruwxı menen biraz ózgesheliklerge iye. Máselen
ótken dáwirler bet ashar jırları arqalı qálem beriwge tanıstırılıp atırǵan adamnıń minez-qulqındaǵı,
dene pishinindegi kemshilikler-nuqsanlar qosa aytıla berilgen. Kem-kemnen bul dástúrdiń
tárbiyalıq talapqa juwap bermeytuǵını turmısta keń túrde sanalǵan. Endi adamlardıń kásip-kári,
jetiskenligin aytıp marapatlawlar arqalı sálemge ótiw dástúri payda boldı.
Qaraqalpaq xalıq awızeki kórkem ádebiyatı oǵada bay janrlarına iye bolıp, xalıq turmısı
menen qarısıp ketken. Ásirese, turmıs-salt jırları júdá aktiv túrde xalıq turmısı hám úrp-ádet
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
729
dástúrleri menen birge janlı ómir súrip kiyatır. Toy dástúrlerine baylanıslı háwjar, bet ashar janrları
hárekette bolsa, óli merekesinde joqlaw, kewil aytıw janrları hárektte boladı. Xalıq turmısında,
dástúrlerinde hár bir janrdıń kelip shıǵıwı hám atqarılatuǵın xızmetleri bar.
Salt-dástúr jırlarınıń ǵárezsizlikke eriskennen keyingi dáwirde ayrıqsha rawajlanıwın
bayqawǵa boladı. Xalqımızdıń burınǵı turmısında qız uzatıw dástúrinde «Háwjar» janrınıń
qaytadan xalıq turmısında janlanıwı, atqarılıwı payda boldı. «Háwjar»lar óz zamanına say
mazmun ózgesheliklerine iye boldı. Burınǵı motivten paydalana otırıp, óz dáwiri jırına
aylandırıldı. Turmıs shınlıǵı tiykarında milliy ǵárezsizlikke erisiw arqalı xalıqtıń ózligin tanıwı,
milliy úrp-ádetlerin emin-erkin islep, nawrızday bayramların tınısh-tatıw elde bayramlap atırǵan
baxıtlı zamanın jırlaw salt-dástúr jırlarınıń tiykarǵı mazmunı boldı.
REFERENCES
1.
Allambergenov K. Qaraqalpaq ádebiyatında aytıs. Nókis “Qaraqalpaqstan” baspası 1989j
2.
Maqsetov Q., Tájimuratov Á. Qaraqalpaq folklorı. – Nókis, “Qaraqalpaqstan” 1979.
3.
Ótemisov A. Qaraqalpaqlardıń óner-kásipleri.N., 1991
4.
Pazılov A. Tálim tárbiya mashqalaları, Nókis-2014
5.
Pazılov A. Tárbiya haqqında oylar, Bilim, Nókis, 2009
6.
Pazılov A.K. Ana mektep – baxtımız. Nókis, NMPI baspaxanası, 2018 j. 40 b.
7.
Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq V tom. Qaraqalpaq хalıq qosıqları hám salt-dástúr jırları
“Qaraqalpaqstan” baspası. Nókis-1980 28- bet.
