ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
767
MUZIKA SABAǴIN OQITIWDIŃ KÓRSETPELILIK PRINCIPI
Azada Qarlibaeva
Qaraqalpaqstan Respublikası.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14019801
Annotatsiya.
Bul maqala muzika sabaǵin oqitiwdiń kórsetpelilik principi zamanagóy
mektep muzıka táliminiń aktual wazıypaları haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
muzika, kórgizbe, tárbiya, nota, vokal, xor, dawıs, kórkem óner.
THE PRINCIPLE OF TRAINING IN A MUSIC LESSON
Abstract.
In this article, the demonstrative principle of teaching music lessons is discussed
about the actual tasks of modern school music education.
Key words:
music, choral music, music, music, vocal, chorus, sound, art.
ПРИНЦИП ОБУЧЕНИЯ НА УРОКЕ МУЗЫКИ
Аннотация.
В данной статье демонстративный принцип преподавания уроков
музыки рассматривается об актуальных задачах современного школьного музыкального
образования.
Ключевые слова:
музыка, хоровая музыка, музыка, музыка, вокал, хор, звук,
искусство.
Muzıka sabaǵında muzıkanıń ózi-ózine kórgizbe qural bolıp esaplanadı. Muzıka kóz benen
emes, qulaq penen qabıl etedi. Mısalı, nama shertkende yamasa qosıq aytqanda, nama hám sózi
qulaq penen tıńlap «kórip» qabıllanadı. Muzıka tıńlawda hám shıǵarmanı talqılawda saz kórgizbe
sıpatında shertip «kórsetiledi»[11]. Muzıka sabaqlarında muzıka tárbiyasınıń wazıypaları.
Muzıka sabaqlarında oqıtıw tómendegishe bolıwı kerek:
1. Úyretiw;
2. Rawajlandırıw;
3. Tárbiyalaw.
Oqıtıw momenti muzıka táliminiń maqseti, usılları hám principlerın óz ishine aladı. Bul
shıǵarmanı úyreniwden maqsetti ashıp beriw, oqıwshılarǵa jetkiziw, kórkem túsin ashıp beriwge
mólsherlengen. Onıń ushın oqıtıwshı ulıwma pedagogikalıq hám menshikli metodlardan, muzıka
tálimi principlerınen paydalanadı. Sabaqta rawajlanıw momenti tómendegishe ataladı
a) Muzıka shıǵarması mısalında vokal hám xor sheberligin (dem alıw, dawıstı biliw, dawıs
shıǵarıw, úzliksiz aytıw texnikası, tildi burıw hám taǵı basqa) rawajlandırıw; b) Muzıka
shıǵarmasın tıńlaw hám esitiw qábiletin rawajlandırıw;
c) Balanıń xarakterindegi sezimli tárepti keńeytiw hám rawajlandırıw, onı mehriban hám
bayqaǵısh qılıw;
d) Uqıp, improvizatsiya, balalar saz ásbaplarında shertiw, muzıkaǵa ritmik háreket qılıw
qábiletin rawajlandırıwǵa járdem beriw.
Oqıtıwshınıń shertkendegi qol háreketi, dirijerlıǵı, bet-júz kelbeti, taxtaǵa ilingen qosıq
plakatı, shınıǵıw jazıwı, bular kórgizbe qurallar. Biraq bular muzıka kórgizbeligine járdemshi
ekinshi dárejeli qurallar. Sebebi kózi kórmeytuǵın soqır adam qabıl etedi, al esitpeytuǵın adam
muzıkanı kóz benen kórse de qabıl ete almaydı. Degen menen baslawısh (klass) atlamlarda qosıq
mazmunına baylanıslı kartinalar shıǵarmanıń kórkem mazmunın anıq kóz aldına keltirip qabıl
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
768
etiwge járdem beredi. Ásirese, taxtaǵa seslerdiń grafik sızıqlar menen kórsetiliwi, klaviatura arqalı
muzıka seslerin shertip kórsetiwi dáslepki qabıllaw tájiriybelerin toplaydı. Orta atlamda bolsa,
nota jazıwları (konkret) anıq hám absalyut sistemaǵa ótedi. Kórgizbe lentalı kasetalar,
komp’yuterler. (Aralıqtan oqıtıw) televidenie arqalı kórgizbeli oqıtıw quralları paydalanıladı.
Bul princip tiykarǵı baǵdarlamalardan (programma) oqıw materialın tańlawda, sabaq
mazmunın dúziw ushın qollanıladı. Bunda hár bir atlamnıń ulıwma bilim hám tájiriybeleri esapqa
alınıwı shárt. Soǵan tiykarlana otırıp jıllıq kalendar joba dúziw ushın shıǵarmalardı erkin tańlaw
imkaniyatı beriledi. Usı táreplerinende muzıka sabaǵı basqa sabaqlardan ózgeshelikke iye. Bunda
qosıq tıńlaw ushın namalar, vokal-xor shınıǵıwları, muzıka sawatı materialları, shıǵarmaǵa talqı
jasaw ushın terminler hám nama dóretiwshiler haqqında fakt hám dáliller, turmıstan mısallar
menen balalardıń bilim, tájiriybelerine sáykes joba dúziledi. Eger baslawısh atlamlarda muzıka
sabaǵın qániyge oqıtıwshı alıp barmaǵan bolsa, baǵdarlamanı ózlestiriwi bir tamanlama, olda
bolsa, tek qosıq úyreniw menen sheklenip qaladı.
Demek, balalardıń bilim dárejesi arqada qalǵan bolıp sonıń nátiyjesinde olar mısalı V-
atlam materialların ózlestiriwde qıynaladı. Bunday jaǵdayda oqıtıwshı baslanǵısh atlam oqıw
materiallarınıń eń tiykarǵı hám zárúr bólimlerin oqıw jılınıń birinshi bóliminde tezlestirip oqıtıw
usılı menen oqıtıp alıp, soń V-atlam materialın ótiwdi baslaydı. Ulıwma alǵanda bul didaktik
princip barlıq (klass) atlamlarda sabaqqa tayarlıq kóriw processi hám onı sabaqta alıp barıw
dáwirinde keń qollanıp barıladı, egerde baslawıshtan sońǵı orta klasslarda qániyge emes
oqıtıwshılar muzıka sabaǵın oqıtsa onda ulıwma xalqımızdıń milliy mádeniyatınıń rawajlanıwına
tosqınlıq jasaǵan bolamız. Sebebi V-VI klass oqıwshılarınıń óspirimlik dáwiri baslanıp tábiyat
hám turmıs nızamlarına qızıǵadı. Organizmde ózgerisler payda bolıp, boydıń ósiwi, tez sharshaw
nátiyjesinde olar ózlerin úlken adam etip kórsetiwge, ómirde óz orınların belgilewge urınadı. Bunı
esapqa almaǵan oqıtıwshı ayırım oqıwshılar menen túsinispey qalıwı múmkin. VI-VII atlamda
balalarda mutaciya (dawıstıń ózgeriwi) dáwiri baslanadı.
Ásirese, er balalarda dawıs (registri) aralıǵı bir oktava tómeneyip juwanlasadı. (qız
balalarda dawıs ózgeriwi jeńil ótedi.) Nátiyjede er balalar qosıq aytqanda sazǵa túse almay
qıynaladı, joqarı notalardı kúshenip aytadı. Bul dáwirde balalarda tamaq, dawıs perdesi
baylanısları qızaradı. Dawıslardıń imkaniyatına qarap ayttırıw, hátteki mutaciya kúshli ózgeris
dáwirinde ayttırmaw kerek. Bul jerde qániyge emes muǵallim sabaq berse, 45 minut sabaq
dáwirinde baqırıp qosıq ayttırıp, qızıp turǵan tamaq, ásirese qıstıń kúnleri qońıraw bolǵannan
dalaǵa júgirip shıǵıp ketiwi oqıwshılardıń dawıs diapazonınıń, ses shiresiniń ózgeriwine hátteki
joǵalıwına alıp keledi. Demek sonıń nátiyjesinde, biz xalqımızdıń milliy mádeniyatın dúnyaǵa
tanıtıwshı ayırım baqsı, jıraw, qosıqshılardıń jas óspirim dáwirinde-aq rawajlanbay qalıwına
sebepshi bolamız. Sonıń ushın muzıka mádeniyatı sabaǵına úlken itibar beriledi. Bilim hám
kónlikpelerdiń bekkemligine hám turǵınlıǵına erisiw ushın olardıń turmıs penen baylanıslı bolıwın
támiyin etiw kerek.
Usı joqarıdaǵı 4 principke ámel qılıw, bul talap. Ekinshiden, shıǵarmalardı tańlaǵanda
tómendegilerge ámel qılıw zárúr.
A) Tańlanǵan shıǵarma (yamasa qosıq) balalardıń oylaw qábiletine, kórkem sawatına hám
minez-qulıq tárbiyası ushın say bolıwı.
B) Muzıka tálimi, yaǵnıy bilim beriliwge bolǵan talaplar.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
769
S) Barlıq balalardı belgili bir ótilip atırǵan shıǵarmaǵa qızıqtıra alıw hám onı ózlestiriwine
isenimli bolıwı.
Juwmaqlap aytqanda XXI ásir - “tezlik ásiri”, “integraciya ásiri”, “informaciya ásiri”, jańa
texnologiyalar, mobil telefonlar, internet hám jańa aldıńǵı jaslar ásiri. Turmısı mudami hárekette
bolǵan jańa zamanagóy adamlardıń jası. 21ásir adamı - informaciya adamı. Ol turmıstıń barlıq
iskerlik tarawıların túsiniwge umtıladı, erkinlikke tırısadı, kórkem óner arqalı haqıyqatlıqtı qayta
qáliplestiredi, shegaradan ótedi, turmıstı ózgertiredi, uyqaslıq hám erkinlikke erisedi. Global
ózgerisler hám integraciya processleri, texnologiya hám informaciya resursları asa jedel
rawajlanıp atırǵan dúnyada jasap atırǵan zamanagóy insanǵa qoyılatuǵın tiykarǵı talap -
dóretiwshilik qábileti bolıp tabıladı. Sonlıqtan, zamanagóy tálimniń wazıypalarınan biri bárkámal,
dóretiwshi shaxstı qáliplestiriw ushın shárt-sharayat jaratıw bolıp tabıladı.
Tálimdi adamgershiliklestiriw processinde oqıwshınıń sezimi tárepten bayqaǵısh salasın
rawajlandırıwǵa tásir etiwshi kórkem-estetik cikl zárúrli orın tutadı. Kórkem óner civilizatsiyanıń
ayriqsha sazlaǵıshı, haqıyqat, jaqsı iskerlik hám gózzallıqtı sintezlewge, insan dóretiwshiligin
qáliplestiriwge ılayıq universal oylaw tárizi bolıp tabıladı. Kórkem estetik tálim social áhmiyetke
iye materiallıq qádiriyatlar hám shaxstıń jeke qádiriyatları ortasında dáldálshı bolıp, tiykarǵı
kompetensiyalardı (ulıwma materiallıq, kórkem hám kognitiv, kórkem hám kommunikativ hám
basqalar) qáliplestiriwdi támiyinleydi, qálewdi hám qabıletti qáliplestiredi. Turmıs dawamında
kórkem hám dóretiwshilik ózinen-ózi ámelge asırıw ushın ruwxıy ózin ózi jetilistiredi.
Bul iskerliginiń barlıǵında sezimi tárepten bayqaǵısh tarawdıń hám shaxstıń dóretiwshilik
iskerligi zárúrli rol oynaydı, onıń rawajlanıwı tikkeley kórkem óner menen baylanıslı boladı.
Zamanagóy mektep tárepinen sheshilgen kóplegen máseleler tálim mazmunın sezilerli
dárejede jańalaw, ulıwma tálimniń mámleket standartın sapalı ámelge asırıw, oqıwshı shaxsın óz-
ózin ańǵarıw hám ózin ózi belgilew ushın sharayat jaratıw menen baylanıslı. Zamanagóy muzıka
táliminiń tiykarǵı maqseti: “Muzıka mádeniyatın - ruwxıy mádeniyat ajıralmaytuǵın bólegi retinde
qáliplestiriw” (Tiykarǵı ulıwma tálim standartı).
Zamanagóy mektep muzıka táliminiń aktual wazıypaları: balalardıń sanasına, muzıkalıq
oylawın rawajlandırıw; studentlerdiń sezimiy salasın rawajlandırıw; túrli iskerlikti rawajlandırıw
menen baylanıslı shaxstıń kúshli ǵayratlı, aktiv tárepin rawajlandırıw bolıp tabıladı. Zamanagóy
muzıka táliminiń aktual máseleleri: kórkem ónerdiń túrleriniń ózara tásirine tiykarlanǵan oqıtıwda
kompleks jantasıwdan paydalanıw; jańa tálim texnologiyaların engiziw; jumıstıń innovciyalıq
formalarınan paydalanıw; muzıkalıq tálimniń zamanagóy usıllarınan paydalanıw; kórkem
didaktika principlerıden paydalanıw esaplanadı.
Muzıka sabaǵı, bárinen burın, dóretiwshilik sabaǵı bolıp, ol tekǵana balanıń muzıka menen
gezlesiwi faktı bolıwı, bálki balanıń ózindede ózgerislerge alıp keliwi kerek. Zamanagóy
mekteptiń muzıka sabaǵı: ulıwma qabıl etilgen túsinikke kóre, zamanagóy muzıka sabaǵı - bul
bilimlendiriw tarawınıń ústin turatuǵın wazıypaları hám muzıkanı seziwdiń ayriqsha qásiyetleri
uyqas túrde uyqaslasqan zaman menen sáykes bolǵan sabaq.
Búgingi kúnde mektep táliminiń wazıypaları bala, onıń individuallıǵı hám ayrıqshalıǵın
ashıp beriw, jámiyette ózin tabıw, ózin jáne onıń átirapındaǵı haqıyqattı ózgertiw qábiletine
qaratılǵan. Zamanagóy mektep muzıka sabaǵında oqıtıwshınıń maqseti oqıwshılarda júz berip
atırǵan ózgerislerge qaratılǵan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
770
Bul sonı ańlatadı, oqıw procesi muzıkalıq iskerliginiń tayın tájiriybesin uzatıwǵa emes,
bálki bul tájiriybege tartıw, onı ózlestiriw, ózgertiw hám toltırıw usılların ózlestiriwge qaratılǵan
bolıwı kerek.
Balada júz berip atırǵan ózgerisler onıń muzıkalıq mádeniyatınıń barlıq strukturalıq
bólimlerinde kórinetuǵın boladı: muzıkalıq tájiriybesi, muzıkalıq sawatlı adamlıǵı, muzıkalıq
dóretiwshiligi. Balanıń muzıkalıq mádeniyatınıń hár bir strukturalıq bólegin qáliplestiriw muzıka
oqıtıwshı pedagogikalıq iskerliginiń predmeti esaplanadı. Jańa tálim texnologiyaların engiziw
ulıwma bilim beriw mámleket standartın sapalı ámelge asırıwǵa xızmet etedi.
REFERENCES
1.
Абдулин, Э.Б., Николаева E.B. Теория музыкального образования: учебник для
студентов высш. пед. учеб, заведений. - М.:Академия, 2004.
2.
Avlaev O.U., Jo’raeva S.N., Mirzaeva S.R. Ta’lim metodlari. Toshkent. Navro’z
nashriyoti. 2017.
3.
Азизходжаева H.H. Педагогические технологии и педогогическое мастерство.
Тошент. Чулпан, 2005.
4.
Акбаров И.А. «Мусика лугати». Тошкент:, 1987 йил.
5.
Алиев Ю.Б. Настольная книга школьного учителя-музыканта. - М., Владос, 2002.
6.
Алиев Ю.Б. Методика школьного музыкального образования. Москва. Mill У, 1991.
7.
Анисимова Г.И. Сто музыкальных игр для развития дошкольников. — Ярославль:
Академия развития, 2007.
8.
Апраксина О.А. Методика музыкального воспитания в школе. -М., 1983
9.
Аржаникова Л.Г. «Профессия - учитель музжи» - М.,Просвещение, 1985.
10.
Axunova G.N., Golish L.V., Fayzullaeva D.M. Pedagogik texnologiyalami loyihalashtirish
va rejalashtirish. Toshkent: Iqtisodiyot, 2009y.
