ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
25
JADIDCHILAR MILLATIMIZ KO’ZGUSI
Obitxonov Alisherxon Avliyoxon o’g’li
Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti,
Namangan filiali sirtqi ta’lim Tarix yo’nalishi 2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14034309
Annotatsiya. Markur maqolada Jadidchilik harakati,ularning namoyondalari amalga
oshirilgan ishlari haqida so’z yuritilgan.
Kalit so’zlar: Jadidchilik, ma'rifat, islohotlar, milliy uyg'onish, madaniyat, ta'lim, o'zlikni
anglash, zamonaviylik, taraqqiyot.
VETERANS ARE THE MIRROR OF OUR NATION
Abstract.
This is it he article talks about the Jadidchilik movement and the works of their
representatives.
Key words:
Modernism, enlightenment, reforms, national awakening, culture, education,
self-awareness, modernity, development.
ВЕТЕРАНЫ – ЗЕРКАЛО НАШЕЙ НАЦИИ
Аннотация.
В статье Маркура рассказывается о движении «Джадидчилик» и
работе его представителей.
Ключевые слова:
Модернизм, просвещение, реформы, национальное пробуждение,
культура, образование, самосознание, современность, развитие.
Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston hududida shakllangan
milliy-ma’rifiy va islohotparvarlik harakati bo‘lib, o‘z davrida musulmon jamiyatlarini
zamonaviylashtirish va rivojlantirishni maqsad qilgan. Bu harakat asosan O‘rta Osiyo va Kavkaz
mintaqalaridagi turkiy xalqlar o‘rtasida keng tarqalgan va ilm-fan, ma’rifat, ta’lim, madaniyat
sohalarida yangiliklar kiritishga yo‘naltirilgan.
Jadidchilik Harakatining Paydo Bo‘lish Sabablari
Jadidchilik harakati paydo bo‘lishiga bir nechta omillar sabab bo‘lgan:
1. Rus imperiyasining bosqini va madaniy mustamlaka siyosati: XIX asrning ikkinchi
yarmida Turkiston Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritildi. Rus hukumatining mustamlakachilik
siyosati mahalliy aholining huquqlari va madaniyatini chekladi, bu esa xalqni milliy uyg‘onish va
o‘z-o‘zini anglash yo‘liga yetakladi.
2. Savodxonlik darajasining pastligi va ilm-fanga e’tiborsizlik: Mahalliy aholi orasida
savodsizlik darajasi yuqori edi, ilm-fan va dunyoviy ta’lim rivojlanmagan edi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
26
O‘rta Osiyo madrasalarida asosan diniy fanlar o‘qitilar, zamonaviy fanlar esa e’tibordan
chetda qolgan. Bu esa jahondagi ilg‘or mamlakatlar bilan raqobatlashishni qiyinlashtirardi.
3. G‘arb madaniyati va texnologiyasidan ta’sirlanish: Usmonli turklar, Hindiston, Misr
kabi musulmon mamlakatlarida zamonaviy maktablar va ma’rifiy islohotlar amalga
oshirilayotgani haqida xabardor bo‘lgan Turkiston ziyolilari bu o‘zgarishlarning zarurligini anglay
boshladilar. Musulmon mamlakatlarida yangi islohotlar boshlandi, bu esa jadidlarni ilmiy va
madaniy yangiliklarga da’vat etdi.
4. Ilmiy va ma’rifiy asarlarning ta’siri: Turkiya va Misrda yangi usuldagi maktablar
ochilishi, bosma matbuot va nashriyotlar orqali ma’rifatparvarlik g‘oyalarining keng yoyilishi
o‘zbek ziyolilariga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ayniqsa, Ismoil Gasprinskiy kabi ma’rifatparvarlarning
faoliyati va uning "Tarjimon" gazetasi ta’sirida ko‘plab o‘zbek ziyolilari ma’rifat va ta’limning
muhimligini anglay boshladilar.
Jadidchilik Harakatining Maqsad va Vazifalari
Jadidlar Turkiston jamiyatini ilm-ma’rifat va yangiliklar orqali o‘zgartirish, zamonaviy
dunyoqarash va ma’rifatni shakllantirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yganlar. Ularning asosiy
maqsad va vazifalari quyidagilardan iborat edi:
1. Zamonaviy ta’lim tizimini yaratish: Jadidlar eski usuldagi diniy ta’lim tizimini isloh
qilish va zamonaviy fanlarni o‘rgatadigan yangi usuldagi maktablarni tashkil etishni maqsad
qilganlar. Ushbu maktablarda tabiiy fanlar, matematika, geografiya, tarix kabi dunyoviy bilimlar
o‘qitila boshlagan.
2. Milliy o‘zlikni anglash va uyg‘onish: Jadidlar xalqni o‘z tarixini bilish, o‘z madaniy
merosini asrash va rivojlantirishga chaqirdilar. Ular Turkiston xalqlarining o‘zligini anglashiga,
o‘z milliy madaniyati, tili va qadriyatlarini qadrlashiga katta ahamiyat qaratganlar.
3. Matbuotni rivojlantirish va omma orasida savodxonlikni oshirish: Jadidlar gazetalar,
jurnallar va kitoblar orqali ommani ma’rifat bilan tanishtirishni maqsad qilib, gazeta va jurnal
chiqarishni yo‘lga qo‘yganlar. Bu nashrlar orqali o‘zlarining ilg‘or g‘oyalarini, milliy uyg‘onish
va rivojlanish zarurligini xalq orasiga tarqatganlar.
4. Jamiyatni modernizatsiya qilish: Jadidlar xalq hayotini zamonaviy dunyo talablariga
moslashtirish va ijtimoiy hayotni modernizatsiya qilishga intilganlar. Ular jamiyatda yangicha
fikrlash va dunyoqarashni shakllantirish, texnologiyalarni joriy etish, mehnatni samarali tashkil
qilish tarafdori bo‘lganlar.
Uning asosiy namoyondalari va ularning xizmatlari quyidagilar:
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
27
1. Munavvarqori Abdurashidxonov – Jadidchilik harakatining asoschilaridan biri, yangi
usuldagi maktablar tashkil etishda va o‘qituvchilar tayyorlashda faol ishtirok etgan. U ma'rifat va
islohotlarga katta e’tibor qaratgan.
2. Fitrat (Abdurauf Fitrat) – Adib va olim, Turkiston milliy mustaqillik g‘oyalarini targ‘ib
qilgan va "O‘zbek o‘g‘lonlari", "Chig‘atoy gurungi" kabi asarlarida millatning kelajagi uchun
kurashishga da’vat etgan.
3. Behbudiy (Mahmudxo‘ja Behbudiy) – O‘zbek yozuvchisi, dramaturg va publitsist, yangi
usul maktablarini rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan. U o‘z asarlarida jamiyatdagi muammolarni
ochib bergan va islohotlarga chaqirgan.
4. Cho‘lpon (Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li) – O‘zbek shoir va yozuvchisi, mustaqillik va
ma’rifatparvarlik g‘oyalarini asarlarida ko‘tarib chiqqan. Uning she’r va hikoyalari milliy g‘urur
va ozodlik g‘oyalariga yo‘g‘rilgan.
5. Abdulla Qodiriy – O‘zbek yozuvchisi va dramaturgi, "O‘tgan kunlar" va "Mehrobdan
chayon" asarlari orqali o‘zbek xalqining o‘tmishi va milliy o‘zligiga hurmatni uyg‘otishga harakat
qilgan.
Bu namoyondalar jadidchilik harakati orqali xalqni bilimli, mustaqil va zamonaviy jamiyat
sari yo‘naltirishga katta hissa qo‘shdilar.
Abdulla Qodiriy (1894–1938) o‘zbek adabiyotining taniqli namoyandalaridan biri va
zamonaviy o‘zbek prozasining asoschilaridan biri hisoblanadi. U o‘z asarlari orqali o‘zbek
xalqining ijtimoiy hayoti, tarixi va ma’naviy dunyosini ochib bergan. Uning mashhur asarlari
orasida "O‘tgan kunlar" va "Mehrobdan chayon" romanlari alohida o‘rin tutadi.
Hayoti
Abdulla Qodiriy 1894-yilda Toshkent shahrida kambag‘al hunarmand oilasida tug‘ilgan.
Yoshligidan kitobga qiziqqan Qodiriy dastlab mahalla maktabida, so‘ngra esa rus-tuzem
maktabida ta'lim oladi. Keyinchalik u jadid maktabida tahsil olib, o‘zbek, arab va rus tillarini
o‘rgangan. Yoshligida qiyinchiliklarni boshidan kechirgan Qodiriy yoshlikdan ijtimoiy
muammolarga chuqur qiziqish bildiradi va adabiyot orqali millatga foyda keltirishga intiladi.
Ijodiy Faoliyati
Qodiriy o‘z ijodini she’rlar va maqolalar yozishdan boshlagan, ammo tez orada nasriy
asarlar yozishga e’tiborini qaratgan. Uning asosiy asarlari quyidagilar:
1. "O‘tgan kunlar" (1926) – Abdulla Qodiriyning eng mashhur romanlaridan biri. Bu asar
o‘zbek adabiyotidagi birinchi tarixiy roman hisoblanadi. "O‘tgan kunlar" romanida Qodiriy XIX
asr oxiridagi o‘zbek xalqining ijtimoiy hayoti, o‘ziga xos urf-odatlari va an'analarini tasvirlab,
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
28
milliy ongni uyg‘otishga chaqirgan. Asar Sodiq va Kumush obrazlari orqali o‘zbek xalqining
sevgi, sadoqat va milliy qadriyatlariga e'tibor qaratgan.
2. "Mehrobdan chayon" (1929) – Bu roman ham tarixiy asar bo‘lib, unda Qodiriy ijtimoiy
adolatsizlik, nohaqlik va zolimlikka qarshi kurash g‘oyalarini ilgari surgan. Roman bosh
qahramoni Rafiq obrazida zulmga qarshi kurashayotgan yosh yigit tasvirlangan.
3. "Obid ketmon" – Bu qissa ham xalqning ijtimoiy hayoti va muammolarini tasvirlab
beradi. Qodiriy bu asar orqali mustamlaka davridagi o‘zbek xalqining hayotini va qiyinchiliklarini
ochib bergan.
Ma'naviy Ahamiyati va G'oyalari
Abdulla Qodiriy o‘z asarlarida milliy qadriyatlarni targ‘ib qilish, mustamlakachilikka
qarshi kurashish va xalqni ma’rifatga chorlash g‘oyalarini ilgari surgan. U o‘z asarlari orqali milliy
g‘urur, tarixga hurmat va zamonaviy taraqqiyotni uyg‘unlashtirishni targ‘ib qilgan. Qodiriy ijodi
o‘zbek xalqining ozodlik va mustaqillik g‘oyalariga yo‘g‘rilgan bo‘lib, milliy ruhni uyg‘otishga
katta hissa qo‘shgan.
Qatag‘on Yillari va Halokati
1937-1938-yillardagi Stalin qatag‘oni davrida Abdulla Qodiriy "xalq dushmani" degan
tuhmat bilan qamoqqa olinadi. Sovet tuzumi uchun xavfli deb topilgan va 1938-yilda otib
o‘ldirilgan. Qodiriy vafotidan keyin ham uning asarlari katta qimmatga ega bo‘lib, zamonaviy
o‘zbek adabiyotining boy merosi sifatida qadrlanadi.
Merosi
Bugungi kunda Abdulla Qodiriy o‘zbek adabiyotining klassik namoyondasi sifatida
qadrlanadi. Uning asarlari ko‘plab tillarga tarjima qilingan va yosh avlod uchun ma’naviyat, tarix
va madaniyat manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning nomi bilan atalgan ko‘chalar, maktablar va
teatrlar mavjud. Qodiriy o‘zining ijodiy merosi orqali o‘zbek xalqining milliy ongini
yuksaltirishda ulkan hissa qo‘shgan shaxs sifatida e’tirof etiladi. Munavvar qori Abdurashidxonov
(1878–1931) — o‘zbek jadidchilik harakatining taniqli arboblaridan biri, o‘qituvchi, pedagog,
publitsist va jamoat arbobi. U ta’lim tizimini yangilash va milliy uyg‘onishga hissa qo‘shgan,
Turkistonda yangi usuldagi maktablarni tashkil etishga katta e’tibor qaratgan shaxs hisoblanadi.
Munavvar qori jadidchilik harakatining bosh yetakchilaridan biri bo‘lib, o‘zbek xalqining
madaniy-ma’rifiy rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan.
Hayoti va Ta’limi
Munavvar qori Abdurashidxonov 1878-yilda Toshkentda tug‘ilgan. U Toshkentdagi
madrasa ta’limini olgan va diniy bilimlarni egallash bilan birga, zamonaviy fanlarni o‘rganishga
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
29
katta qiziqish bildirgan. Yoshligidan o‘qimishli va ma’rifatparvar shaxs sifatida tanilgan
Munavvar qori zamonaviy ta’lim uslublarini o‘rganish va amaliyotga tatbiq etishga intilgan.
Ta’lim va Ma’rifat Sohasidagi Faoliyati
Munavvar qori Abdurashidxonov o‘z faoliyatini ta’lim tizimini isloh qilish, savodsizlikni
bartaraf etish va zamonaviy bilimlarni jamiyatga yoyishga bag‘ishladi. U jadid maktablarini
tashkil etish orqali yosh avlodga zamonaviy fanlarni o‘rgatish va ularni ma’rifatli qilishga intilgan.
1901-yilda Munavvar qori Toshkentda o‘zining birinchi yangi usuldagi maktabini ochdi.
Bu maktabda u arab alifbosi asosida o‘qitish bilan birga matematika, geografiya, tarix kabi
fanlarni ham o‘qitishni yo‘lga qo‘ydi. Munavvar qorining maktablari qisqa vaqt ichida o‘zbek
xalqida mashhur bo‘lib ketdi va uning ta’limga bo‘lgan yangicha yondashuvi keng ommaga
namuna bo‘ldi.
Ijtimoiy va Siyosiy Faoliyati
Munavvar qori jadidchilik harakatining boshqa yetakchilari bilan birgalikda Turkistonda
milliy uyg‘onish va siyosiy o‘zgarishlarni amalga oshirishga intilgan. U jadidlar yetakchisi sifatida
o‘z davrining muhim siyosiy voqealarida faol ishtirok etgan. 1917-yilda Oktyabr inqilobidan
so‘ng, Turkiston muxtoriyati e’lon qilinganda Munavvar qori uning faol himoyachilaridan biri
bo‘lib chiqdi va milliy o‘zlikni anglash harakatida yetakchi rol o‘ynadi.
Matbuot va Publitsistika Faoliyati
Munavvar qori o‘zbek xalqini ma’rifatga chaqirish, ularning o‘zini anglashiga yordam
berish maqsadida matbuotda ham faol ishlagan. U 1906-yilda Toshkentda birinchi o‘zbek gazetasi
— "Xurshid" gazetasini tashkil etadi. Bu gazeta Turkistonda milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik
g‘oyalarini targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynagan. Munavvar qori keyinchalik "Najot" gazetasini
ham nashr etishga rahbarlik qilgan va ushbu nashrlar orqali o‘zbek xalqini savodxonlikka chorlash,
yangi bilim va g‘oyalarga rag‘batlantirishga intilgan.
Sovet Hukumatining Qatag‘oni va Vafoti
Munavvar qori Abdurashidxonovning milliy uyg‘onish harakati va mustaqillik uchun
kurashi sovet hokimiyatiga yoqmagan. U sovet hukumatiga qarshi "xalq dushmani" sifatida
ko‘rilib, qatag‘onga uchragan. 1931-yilda u repressiya qilinib, qatl etiladi.
Merosi
Munavvar qori Abdurashidxonovning ma’rifatparvarlik faoliyati va milliy uyg‘onish
uchun qilgan xizmatlari bugungi kunda katta ahamiyatga ega. U o‘zbek xalqining ma’naviy va
madaniy rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan va uning harakatlari hozirgi kunlarda ham milliy
qadriyatlar va ma’rifatni rivojlantirish yo‘lida o‘rnak sifatida xizmat qilmoqda. Munavvar qori
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
30
xalq orasida o‘zining ma’rifatparvarligi, ta’lim sohasidagi islohotlari va mustaqillik g‘oyalari bilan
abadiy hurmat qozongan.
Abdulhamid Cho‘lpon (1897–1938) - taniqli o‘zbek shoiri, yozuvchi va dramaturg bo‘lib,
milliy uyg‘onish davrining yorqin namoyondalaridan biridir. Cho‘lpon o‘z asarlari orqali ozodlik,
milliy g‘urur va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini targ‘ib qilgan. U o‘zbek adabiyotida lirik
she’riyatning rivojiga katta hissa qo‘shgan va xalqning mustaqillik uchun intilishlarini aks ettirgan.
Hayoti
Abdulhamid Cho‘lpon 1897-yilda Andijon shahrida savdogar oilasida tug‘ilgan.
Yoshligidan adabiyot va she’riyatga qiziqqan. O‘qishni eski maktabda boshlagan,
keyinchalik Andijondagi rus-tuzem maktabida o‘qib, rus tilini o‘rgangach, rus adabiyoti va dunyo
madaniyatiga qiziqishi ortgan. Bu uni ijodiy izlanishlar qilishga undagan.
Ijodi
Cho‘lpon o‘z ijodiy faoliyatini dastlab she’rlar yozishdan boshlagan va ko‘plab lirik asarlar
yaratgan. Uning ijodida sevgi, erkinlik, milliy ong va xalq dardlari asosiy mavzular sifatida
ko‘tarilgan. Cho‘lponning she’rlari xalq orasida katta mashhurlikka ega bo‘lib, o‘z davri uchun
erkinlik, ozodlik va milliy uyg‘onishga chaqiruvchi asarlar hisoblangan.
Asarlari va ularning mazmuni:
1. She’rlari – Cho‘lponning ko‘plab she’rlari o‘zbek adabiyotida yangi lirik ohangni
shakllantirdi. Uning asarlari orasida "Kecha va kunduz", "Buloqlar", "Erkinlik" kabi mashhur
she’rlari bor. Bu she’rlarda Cho‘lpon erkinlik, insoniylik va milliy g‘ururni tarannum etadi.
2. "Kecha va kunduz" (1936) – Cho‘lponning yagona romani bo‘lib, unda o‘zbek xalqining
qiyinchiliklari va ularning erkinlikka intilishi tasvirlangan. Roman bosh qahramoni Otabekning
hayoti orqali Cho‘lpon xalqning og‘ir hayoti, zulm va adolatsizlikka qarshi kurashini aks ettiradi.
Roman o‘zbek xalqining madaniy va ma’naviy qiyofasini ochib beradi.
3. Dramatik asarlari – Cho‘lpon bir nechta dramalar ham yaratgan. "Yorqinoy" dramasi o‘z
davrining o‘ziga xos ijtimoiy va ma’naviy muammolarini ochib beruvchi asar bo‘lib, u erkinlik va
milliy uyg‘onish g‘oyalariga yo‘g‘rilgan.
4. Tarjimalari – Cho‘lpon G‘arb va rus adabiyotining mashhur asarlarini o‘zbek tiliga
tarjima qilishda ham faol ishtirok etgan. U Shekspirning "Hamlet", Pushkinning "Dubrovskiy"
kabi asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Bu asarlar o‘zbek kitobxonlari uchun yangi dunyo
madaniyati bilan tanishish imkoniyatini yaratgan.
Cho'lpon ijodining xususiyatlari
Cho‘lpon o‘z asarlarida xalqning og‘ir hayotini, ularning ozodlikka bo‘lgan intilishini
chuqur va ta’sirchan ifoda etgan. Uning ijodida romantik lirik ohang bilan birga, zamonaviy
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
31
muammolar, milliy g‘urur va erkinlik istagi yuksak darajada ifoda etilgan. Cho‘lpon she’riyatida
o‘z davri ruhiyatini, millat dardini, xalqning mustamlaka zulmidan qutulish umidini ko‘rish
mumkin.
Siyosiy qatag‘on va vafoti
1937-yilda Abdulhamid Cho‘lpon "xalq dushmani" deb tuhmat bilan qamoqqa olinadi va
1938-yilda otib o‘ldiriladi. Stalin qatag‘onlari davrida milliy uyg‘onishga intilgan ko‘plab ziyolilar
qatori Cho‘lpon ham repressiyaga uchragan. Uning ijodi uzoq vaqtgacha rasmiy adabiyotda tan
olinmagan va faqat 1956-yilda qayta oqlangan.
Merosi va ahamiyati
Cho‘lpon o‘zbek adabiyotida milliy ruhni uyg‘otishga, xalqni ozodlik va erkinlikka
chorlagan muhim ijodkor sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirgan. Bugungi kunda Cho‘lpon ijodi
o‘zbek madaniy merosining ajralmas qismi hisoblanadi. Uning asarlari yoshlarga milliy
qadriyatlarni o‘rgatishda va adabiy an’analarni davom ettirishda katta ahamiyatga ega bo‘lib
qolmoqda.
Abdurauf Fitrat (1886–1938) – o‘zbek yozuvchisi, olimi, ma’rifatparvari va siyosatchisi,
jadidchilik harakatining yetakchi namoyandalaridan biri hisoblanadi. Fitrat o‘z davrining
ma’rifatparvarlik va milliy uyg‘onish g‘oyalarini olg‘a surgan shaxs bo‘lib, o‘zbek adabiyoti,
madaniyati va milliy g‘ururini rivojlantirishda katta rol o‘ynagan. Uning ijodi o‘zbek adabiy tilini
shakllantirish va boyitishda, zamonaviy adabiyotning rivojlanishida ulkan ahamiyat kasb etadi.
Hayoti
Abdurauf Fitrat
1886-yilda Buxoroda ziyoli oilada tug‘ilgan. Yoshligida diniy va ilmiy
ta’lim olishga katta e’tibor qaratilgan. U Buxoroda madrasada o‘qigan, keyinchalik jadidchilik
g‘oyalari ta’sirida Istanbulga tahsil olish uchun yo‘l olgan. Istanbuldagi tahsili davomida Fitrat
islom dunyosi va G‘arb madaniyati bilan tanishib, o‘zini taraqqiyot va ma’rifat yo‘liga
bag‘ishlashga qaror qilgan. U turkiy va islomiy uyg‘onish g‘oyalarini chuqur o‘zlashtirib,
Buxoroga qaytgach, ma’rifatparvarlik va islohotlar bilan shug‘ullangan.
Ijodi
Fitrat o‘z ijodida milliy uyg‘onish, ozodlik, adolat va ma’rifat g‘oyalarini ilgari surgan. U
asarlarida o‘zbek xalqining tarixi, madaniyati va ijtimoiy muammolarini ko‘tarib chiqqan. Fitrat
she’riyat, dramaturgiya, adabiyotshunoslik, tilshunoslik va falsafa kabi ko‘plab sohalarda faoliyat
yuritgan.
Asarlari va ularning mazmuni:
"Sayyohi hindi" – Bu asarda Fitrat Hindistondan kelgan sayyohning Buxoroga kelib, u
yerda uchraydigan zulm va qoloqlikni kuzatishi haqida hikoya qiladi. Asar orqali u o‘sha davr
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
32
Buxoro amirligi hokimiyati va uning islohotlarga qarshi bo‘lgan munosabatini tanqid qiladi. Bu
asar Fitratning ozodlik va islohotlarni qo‘llab-quvvatlash g‘oyalarini aks ettiradi.
Chig‘atoy gurungi" – Fitratning bu asari adabiy til va uslub borasidagi qimmatli ishlaridan
biri bo‘lib, unda u o‘zbek adabiy tilining rivoji va milliy adabiyotning shakllanishiga katta hissa
qo‘shgan. Bu asarda u o‘zbek tilining boyligini va milliy adabiyotni rivojlantirish zarurligini
ta’kidlagan.
"Abulfayzxon" – Bu drama Fitratning tarixiy mavzuga bag‘ishlangan asarlaridan biri
bo‘lib, unda milliy g‘urur, ozodlik uchun kurash va Buxoro amirligi tarixidagi muhim voqealar
tasvirlangan.
"Rahbari najot" – Ushbu asarda Fitrat islomiy ma’rifatparvarlik g‘oyalarini ilgari suradi. U
musulmon xalqini ilm olishga, jahon taraqqiyotiga qo‘shilishga va o‘zligini anglashga undaydi.
Asarda ilm-fan va diniy bilimlarning uyg‘unligi haqida so‘z boradi.
"O‘zbek adabiyoti" – Bu Fitratning adabiyotshunoslikka oid asari bo‘lib, unda u o‘zbek
adabiyoti tarixi va uslubini yoritadi. Bu asar orqali Fitrat o‘zbek tilining rivoji, adabiyotning milliy
xususiyatlari va ularning ahamiyatini ifodalab bergan.
Ma’rifiy faoliyati va Jadidchilik
Fitrat o‘z davrining ilg‘or ziyolilaridan biri sifatida jadidchilik harakatining faol
qatnashchisi bo‘lgan. U Buxoroda, keyinchalik esa Toshkentda jadidlar maktablarini tashkil
etishga yordam bergan. U yangi usuldagi maktablar uchun darsliklar tayyorlash, o‘quvchilar uchun
qo‘llanmalar yozish bilan shug‘ullangan. Fitrat ma’rifat va madaniyat orqali millatning ravnaq
topishiga ishongan va shu yo‘lda harakat qilgan.
Fitratning ijodi va ma’rifiy faoliyati o‘zbek xalqini yangicha tafakkurga, zamonaviy
bilimlarga va milliy uyg‘onishga chorlagan. U o‘z asarlarida xalqni o‘zligini anglashga, ozodlik
va adolat uchun kurashga undagan. Fitratning asarlari millat uchun ogohlik qo‘ng‘irog‘i bo‘lib
xizmat qilgan.
Siyosiy faoliyati va Qatag‘on yillari
Fitrat 1917-yilda Buxoro inqilobidan so‘ng Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumatida
faoliyat yuritib, madaniyat va ma’rifat sohasida ishlagan. Biroq keyinchalik sovet rejimi Fitratning
milliy uyg‘onish va islohotlarga qaratilgan qarashlarini xavf sifatida qabul qilgan. Sovet davrida
Fitrat bir necha marta "millatchi" va "xalq dushmani" sifatida ayblanib, qamoqqa olindi.
1937-1938-yillardagi qatag‘onlar davrida Fitrat "xalq dushmani" sifatida qamoqqa olinadi
va 1938-yilda qatl etiladi. Uning qatag‘on qilinishi sovet tuzumi tomonidan milliy uyg‘onish va
ma’rifatparvarlik harakatlariga berilgan zarba bo‘ldi.
Merosi va Ahamiyati
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
33
Abdurauf Fitratning ijodiy va ma’rifiy merosi hozirgi kunda o‘zbek madaniyati va
ma’naviyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Fitrat o‘z asarlari orqali millatning ma’naviy
yuksalishiga, o‘zligini anglashiga va jahon madaniyatiga qo‘shilishiga katta hissa qo‘shdi.
Bugungi kunda Fitratning asarlari qayta chop etilib, yoshlar uchun ma’rifiy va ma’naviy
manba sifatida o‘rganilmoqda.
Fitrat o‘zbek adabiyotida milliy uyg‘onish g‘oyalarini ilgari surgan, millatning madaniy va
ijtimoiy rivojlanishiga hissa qo‘shgan va xalqni o‘zligini anglashga chorlagan ulug‘ shaxs sifatida
e’tirof etiladi. Uning asarlari hozirgi kunda ham katta ahamiyatga ega va o‘zbek xalqining milliy
g‘ururini yuksaltirishda xizmat qilmoqda.
Mahmudxo‘ja Behbudiy
(1875–1919) – taniqli o‘zbek jadidchisi, ma’rifatparvari, siyosiy
va jamoat arbobi, yozuvchi, dramaturg, jurnalist va o‘qituvchi bo‘lib, jadidchilik harakatining yirik
namoyandalaridan biri sanaladi. Behbudiy Turkiston o‘lkasida zamonaviy ta’lim tizimini
shakllantirish, milliy uyg‘onishni targ‘ib qilish, xalqni ma’rifat bilan rivojlantirish g‘oyalari
yo‘lida fidoyilik bilan xizmat qilgan.
Hayoti
Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875-yilda Samarqandda, ilmli va ziyoli oilada tug‘ilgan.
Yoshligidan diniy ta’lim olib, arab, fors, rus tillarini o‘rgangan va adabiyot, tarix, din
sohalarida chuqur bilimga ega bo‘lgan. U diniy bilimlarni rivojlantirish bilan birga zamonaviy
bilimlarni ham egallashga intilgan. Hajj safarida u G‘arb va Sharq davlatlari bilan tanishib, ta’lim
va madaniyat borasidagi ilg‘or yutuqlarga guvoh bo‘lgan, bu esa unda jadidchilik g‘oyalariga
nisbatan qiziqish va rag‘bat uyg‘otgan.
Ma’rifiy va Ijtimoiy Faoliyati
Behbudiy Turkiston jadidchilik harakatining asoschilaridan biri sifatida ma’rifat va ta’lim
orqali jamiyatni rivojlantirishga qaratilgan dasturlar ishlab chiqqan. U xalq orasida savodsizlikni
tugatish, zamonaviy fanlarni o‘rgatish, madaniyat va tilni rivojlantirish zarurligini ta’kidlab
kelgan.
1903-yilda u Turkistonda ilk yangi usuldagi maktablardan birini tashkil etadi. Behbudiy
yangi usuldagi maktablarda dunyoviy fanlar, matematika, geografiya, tabiiyot kabi zamonaviy
fanlarni o‘qitishni joriy etgan. U o‘quvchilarga yangi zamon ilmlarini yetkazish uchun yangi
darsliklar yaratish va o‘qituvchilarni tayyorlashga katta e’tibor bergan.
Ijodi
Mahmudxo‘ja Behbudiyning ijodi o‘zbek xalqini uyg‘otish, milliy ongi va g‘ururini
shakllantirishga qaratilgan. Uning asarlari siyosiy va ijtimoiy fikrlarni ifoda etgan, jamiyatdagi
muammolarni ochib bergan va o‘zbek xalqining ma’rifat sari intilishini kuchaytirgan.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
34
Mashhur asarlari:
"Padarkush" – Behbudiyning eng mashhur dramasi bo‘lib, "Padarkush" (Ota qotili) nomi
bilan tanilgan. Ushbu pyesada o‘qimagan, madaniyat va ma’rifatdan yiroq bo‘lgan yosh avlodning
qanday qilib tubanlashuvi va ma’naviy buzilish yo‘liga kirishi hikoya qilinadi. Behbudiy bu asar
orqali xalqni ma’rifat va ta’limga da’vat etadi, ilmning ahamiyatini ta’kidlaydi.
Maqolalari va publitsistik asarlari – Behbudiy gazeta va jurnallarda Turkistonning ijtimoiy
va siyosiy muammolariga bag‘ishlangan ko‘plab maqolalar yozgan. U "Turkiston viloyatining
gazeti" va "Sadoyi Turkiston" kabi nashrlarda o‘z maqolalarini e’lon qilib, xalqni ma’rifatga
chorlash va milliy uyg‘onish g‘oyalarini targ‘ib qilgan.
”O‘qituvchiga yo‘llanma" – Bu Behbudiyning muhim asarlaridan biri bo‘lib, unda u
o‘qituvchilarga qanday qilib yangi avlodni tarbiyalash va ma’rifat yo‘liga yo‘llash borasida
tavsiyalar beradi. Behbudiy o‘qituvchining jamiyatdagi o‘rnini yuqori baholagan va ularni o‘z
vazifalarini sidqidildan bajarishga undagan.
Matbuot Faoliyati
Behbudiy O‘rta Osiyoda dastlabki o‘zbek matbuotini tashkil etganlardan biridir. U
xalqning savodini ochish, ularni siyosiy va ijtimoiy voqealar bilan tanishtirish uchun gazeta va
jurnallar chiqarishni boshlagan. Behbudiy 1913-yilda Samarqandda "Oyna" nomli jurnalni tashkil
etadi. Bu jurnal millatni ma’rifatga chorlovchi maqolalar, tarixiy, ilmiy maqolalar va yangiliklar
bilan boyitilgan bo‘lib, xalq orasida katta qiziqish uyg‘otgan.
Siyosiy Faoliyati va Jadidchilik Harakati
Behbudiy jadidchilik harakatining yetakchilaridan biri sifatida Turkistonda ijtimoiy,
siyosiy va madaniy islohotlar olib borishga intilgan. U Buxoro, Xiva va Qo‘qon kabi joylarda
milliy uyg‘onish va ma’rifat g‘oyalarini yoyish uchun ko‘p mehnat qilgan. Behbudiy o‘z davrining
ilg‘or ziyolilari bilan hamkorlik qilib, o‘zbek millatini zamonaviy jamiyatlar qatoriga olib
chiqishga intilgan.
Qatag‘on yillari va Vafoti
Mahmudxo‘ja Behbudiyning milliy uyg‘onishga bo‘lgan intilishi va mustaqillikka bo‘lgan
harakatlari sovet hokimiyatiga yoqmagan. 1919-yilda Behbudiy qamoqqa olinib, "bosmachi"lar
bilan aloqada bo‘lgani haqida ayblanib qatl etilgan. Uning qatl etilishi sovet hukumatining o‘zbek
xalqining milliy uyg‘onish harakatlariga qaratilgan zarbalaridan biri bo‘ldi.
Merosi va Ahamiyati
Behbudiy o‘zbek milliy uyg‘onish harakatining buyuk namoyandasi bo‘lib, o‘zbek
adabiyoti va madaniyatida o‘z o‘rniga ega. Uning millatparvarlik faoliyati, ijodi va jasorati o‘zbek
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
35
xalqining ma’naviy merosi hisoblanadi. Bugungi kunda Behbudiy asarlari va uning hayoti yoshlar
uchun o‘rnak va ilhom manbai sifatida o‘rganilmoqda.
Behbudiy xalqni o‘zligini anglashga, ozodlik va ma’rifatga yetaklash uchun kurashgan,
milliy uyg‘onishning yorqin timsoli bo‘lgan ulkan shaxs sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirdi.
Uning asarlari va merosi hozirgi kunda ham xalq uchun qimmatli va dolzarb bo‘lib
qolmoqda.
Jadidchilik harakati bugungi davrda ham juda katta ahamiyatga ega, chunki u o‘zbek milliy
uyg‘onishining va ma’rifatparvarlikning asosi hisoblanadi. Jadidlar ma’rifat, ta’lim, milliy o‘zlikni
anglash, ilg‘or ilm-fan va madaniyat g‘oyalarini oldinga surgan. Ularning harakati hozirgi o‘zbek
jamiyatining ma’naviy va madaniy taraqqiyotida kuchli o‘rin egallaydi va quyidagi jihatlarda o‘z
aksini topmoqda:
Milliy O‘zlikni Anglash va G‘ururni Tarbiyalash
Jadidchilik harakati o‘zbek millatini milliy o‘zligini anglash va o‘z tarixidan faxrlanishga
undagan. Bugungi kunda ham o‘z milliy qadriyatlarimizni asrab-avaylash va uni targ‘ib qilish,
yosh avlodni o‘zlikka hurmat ruhida tarbiyalashda jadidlarning qarashlari katta ahamiyat kasb
etmoqda. Hozirda maktab va universitetlarda, shuningdek, madaniy tadbirlarda milliy
qadriyatlarni rivojlantirishga katta e’tibor qaratilmoqda, bu esa jadidlar merosining davom
etayotganligini ko‘rsatadi.
Ta’lim va Ma’rifatni Yuksaltirish
Jadidlar yangi usuldagi maktablarni ochish, dunyoviy ilmlarni o‘rganishga chaqirgan va
ta’limni taraqqiyotning kaliti sifatida ko‘ v rganlar. Bugungi kunda o‘zbek jamiyati va hukumat
ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, ilm-fanni rivojlantirish va yangi texnologiyalarni joriy
etishga katta e’tibor bermoqda. Zamonaviy ta’lim islohotlari va maktablarda turli innovatsion
usullardan foydalanish jadidchilik g‘oyalarining davomidir.
Ma’rifatparvarlik va Ilm-Fan
Jadidlar ilmsizlik va savodsizlikka qarshi kurashgan, xalqni ilm-fan, san’at, adabiyot orqali
rivojlantirishga intilgan. Hozirgi o‘zbek jamiyatida ilm-fanni targ‘ib qilish, kitobxonlik
madaniyatini oshirish, fan va texnologiya sohalarida yangiliklar qilish orqali iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishga erishish jadidchilik g‘oyalarining davom etayotganligini ko‘rsatadi.
Axloqiy va Ma’naviy Tarbiya
Jadidlar yoshlarni ma’naviy jihatdan yetuk, axloqiy jihatdan barkamol qilishni maqsad
qilib qo‘yganlar. Hozirgi vaqtda o‘zbek jamiyatida axloqiy qadriyatlarni tiklash, ma’naviy tarbiya
va odob-axloq qoidalarini yoshlar orasida keng targ‘ib qilish ham jadidlarning maqsad va
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
36
intilishlariga mos keladi. Davlat va jamiyatning yoshlar tarbiyasida axloqiy qadriyatlarni birinchi
o‘ringa qo‘yishi jadidchilikning yana bir muhim yutug‘i hisoblanadi.
Matbuot va So‘z Erkinligi
Jadidlar millatning o‘z fikrini erkin ifoda etishi, axborot olish huquqini qo‘llab-
quvvatlagan va matbuotni rivojlantirishga katta e’tibor berganlar. Bugungi kunda ham
O‘zbekiston matbuoti erkinligi, xalqning ovozi bo‘lishi va jamiyatdagi ijtimoiy masalalarni
ko‘tarib chiqishida jadidlarning bu g‘oyalari davom etmoqda. Internet, ijtimoiy tarmoqlar va
ommaviy axborot vositalari orqali jamiyatda ochiqlik va tanqidiy fikrlash shakllanib bormoqda.
Jamiyat Taraqqiyoti va Islohotlar
Jadidlar Turkistonni iqtisodiy va madaniy rivojlangan zamonaviy jamiyat sifatida ko‘rishni
xohlagan va bunga intilganlar. Bugungi kunda ham O‘zbekistonda iqtisodiy va siyosiy islohotlar,
davlatni modernizatsiya qilish, chet el bilan hamkorlikni rivojlantirish kabi yo‘nalishlarda ulkan
o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Bu o‘zgarishlar va islohotlar, mamlakatni jahon hamjamiyatida
yetakchi o‘rinlardan biriga olib chiqishga qaratilgan sa’y-harakatlar jadidchilikning
rivojlanayotgan ko‘rinishidir.
Xulosa
Jadidchilik harakati bugungi O‘zbekistonda milliy g‘oya, ma’rifatparvarlik, ta’lim, axloqiy
tarbiya va zamonaviy rivojlanish uchun mustahkam asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Jadidlarning
g‘oyalari va maqsadlari xalqimizning o‘zligini anglashida, milliy o‘ziga xoslikni asrab-avaylashda
va jamiyatni taraqqiyot sari yetaklashda katta ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, jadidchilik hozirgi
kunda ham o‘zining dolzarbligini saqlab qolgan va milliy tiklanish yo‘lidagi muhim
yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda.
REFERENCES
1. Ozbeksiton Tarixi Q.Usmonov “O’qituvchi “ 2017
2. "Oʻzbek adabiyoti tarixi" 1998
3. ”Tarix va bugun” Akbar Zokirov
4. https://www.ziyouz.com/kutubxona.
