ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
222
BIRLASHGAN MILLATLAR TASHKILOTI XALQARO SUDI YURISDIKSIYASINI
TAN OLISHNING XALQARO-HUQUQIY MASALALARI
Fayzullaeva Ozoda Baxrom qizi
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti, “Xalqaro huquq va inson huquqlari”
yo’nalishi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14061662
Annotatsiya. Ushbu maqolada Xalqaro Sudning (ICJ) xalqaro nizolarni tinch yo‘l bilan
hal qilishdagi roli va uning O‘zbekiston uchun ahamiyati tahlil qilinadi. ICJ davlatlar o‘rtasidagi
huquqiy masalalarni hal etishda mustaqil sud organi sifatida muhim o‘rin tutadi. Maqolada ICJ
yurisdiksiyasining asosiy turlari – nizoli va maslahatchi yurisdiksiya tushuntirilib, har birining
xalqaro huquqda qanday qo‘llanilishi keng qamrovda yoritiladi. Tadqiqot, shuningdek, ICJning
tarixiy misollarini, jumladan, AQSh va Nikaragua, Ukraina va Rossiya o‘rtasidagi nizolarni
o‘rganadi, bu orqali sudning yurisdiktsiyasi va davlatlararo muammolarni hal qilishdagi muhim
qiyinchiliklarni ko‘rsatadi. Maqolada yurisdiksiya masalalari, davlatlarning roziligi tamoyili va
Xalqaro Sudning qarorlarining majburiyligi kabi dolzarb huquqiy masalalar haqida keng fikr
bildirilgan.
Kalit so’zlar: BMT Xalqaro sudi, yurisdiksiya, xalqaro huquq, majburiy yurisdiksiya,
fakultativ protokol, nizoli yurisdiksiya.
INTERNATIONAL LEGAL ISSUES OF RECOGNITION OF THE JURISDICTION OF
THE UNITED NATIONS INTERNATIONAL COURT OF JUSTICE
Abstract. This article analyzes the role of the International Court of Justice (ICJ) in
peaceful settlement of international disputes and its importance for Uzbekistan. The ICJ plays an
important role in resolving legal issues between states as an independent judicial div. The article
explains the main types of jurisdiction of the ICJ - contentious and consultative jurisdiction, and
how each is used in international law. The study also examines historical examples of the ICJ,
including disputes between the United States and Nicaragua and Ukraine and Russia, to illustrate
the Court's jurisdiction and significant challenges in resolving interstate issues. The article
expresses a broad opinion about current legal issues such as jurisdiction issues, the principle of
consent of states and the binding nature of decisions of the International Court of Justice.
Key words: UN International Court of Justice, jurisdiction, international law, mandatory
jurisdiction, optional protocol, disputed jurisdiction.
МЕЖДУНАРОДНО-ПРАВОВЫЕ ВОПРОСЫ ПРИЗНАНИЯ ЮРИСДИКЦИИ
МЕЖДУНАРОДНОГО СУДА ООН
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
223
Аннотация. В данной статье анализируется роль Международного Суда (МС) в
мирном разрешении международных споров и его значение для Узбекистана.
Международный Суд играет важную роль в разрешении правовых вопросов между
государствами как независимый судебный орган. В статье объясняются основные виды
юрисдикции Международного Суда – спорная и консультативная юрисдикция, а также
способы использования каждой из них в международном праве. В исследовании также
рассматриваются исторические примеры Международного Суда, в том числе споры
между Соединенными Штатами и Никарагуа, а также Украиной и Россией, чтобы
проиллюстрировать юрисдикцию Суда и серьезные проблемы в разрешении
межгосударственных вопросов. В статье выражено широкое мнение по актуальным
правовым вопросам, таким как вопросы юрисдикции, принцип согласия государств и
обязательный характер решений Международного Суда.
Ключевые слова: Международный Суд ООН, юрисдикция, международное право,
обязательная юрисдикция, факультативный протокол, оспариваемая юрисдикция.
Kirish
Ma’lumki, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash xalqaro hamjamiyatning asosiy
maqsadlaridan biri hisoblanadi. Buni BMT Nizomining 1-modda 1-bandida tashkilotning vazifasi
sifatida belgilanganligi tasdiqlaydi. Shu bilan birga, Nizomning asosiy tamoyillaridan biri shuni
ko‘rsatadiki, "barcha a’zolar xalqaro tinchlik va xavfsizlik hamda adolat xavf ostiga qo‘yilmasligi
uchun o‘zaro xalqaro nizolarini tinch yo‘l bilan hal qilishlari kerak" (2-modda (3)). Bu tamoyil
Xalqaro Sudning (ICJ) roli va uning yurisdiksiyasini tan olishning muhimligini asoslash uchun
mustahkam asos yaratadi.
Yurisdiksiya sudlar va sud amaldorlari tomonidan ishlarni ko‘rib chiqish va qaror chiqarish
vakolatini anglatadi.
1
Shu sababli, agar biror sud yoki sudya ma’lum bir masala bo‘yicha qaror
qabul qilish vakolatiga ega bo‘lmasa, unda bu ish bo‘yicha chiqarilgan har qanday hukm yaroqsiz
va kuchsiz deb e’lon qilinadi. Darhaqiqat, inson kabi, sud ham ega bo‘lmagan narsasini bera
olmaydi.
Nemo dat quod non habet
(ya'ni, "kishi o‘zida yo‘q narsani bera olmaydi"). Yuqoridagi
tushuntirishdan ko‘rinib turibdiki, yurisdiksiya sud yoki sud amaldori tomonidan sud vakolatlarini
amalga oshirish uchun zaruriy shart hisoblanadi.
2
Shu nuqtada savol tug‘ilishi tabiiydir: Xalqaro
Sud (ICJ) o‘z yurisdiksiya va sud vakolatlarini qayerdan oladi?
1
Case of Board of Trustees V. Brooks 67 p. 2d4, (Owa 1937)
2
Max Ams, Inc. v. Barker, 293 Ky. 698, 702 (Ky. 1943)
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
224
Xalqaro Sud o‘z sud vakolatlarini Xalqaro Sud Ustavidan oladi. Ushbu Ustav Birlashgan
Millatlar Tashkiloti Nizomining XIV bobida ko‘rsatilgan va u Xalqaro Sudni tashkil etadi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqot metodologiyasi keng qamrovli adabiyotlar tahlilidan boshlanadi, bunda
turli xalqaro-huquqiy, normativ va akademik manbalardan foydalanilgan. ICJning yurisdiksiyasini
tan olishga oid xalqaro-huquqiy masalalar bo‘yicha shakllangan huquqiy me'yorlarni o‘rganish
uchun BMT Nizomi va ICJ Ustaviga bog‘liq asosiy hujjatlar tizimli ravishda ko‘rib chiqildi.
Shuningdek, Nikaragua va AQSh, Ukraina va Rossiya o’rtasidagi nizolar chuqur tahlil
qilinib, ushbu masalalarning xalqaro huquqiy talablarga muvofiqligi va ICJ qarorlarining
davlatlararo munosabatlarga ta’siri o‘rganildi. Ushbu ishlar ICJning nizoli va maslahatchi
yurisdiksiyasini amalda qo‘llashdagi asosiy huquqiy tamoyillar va qiyinchiliklarni yoritishga
yordam beradi.
Bundan tashqari, xalqaro huquq va ICJ bo‘yicha xalqaro darajadagi huquqshunos
olimlarning ilmiy maqolalari va kitoblari, xususan, ICJning yurisdiksiyasi va davlatlarning roziligi
tamoyili haqida yozilgan adabiyotlar tahlil qilindi. Richard K. Gardner va boshqa
huquqshunoslarning asarlari ICJning xalqaro nizolarni hal qilishdagi o‘rni va davlatlarning
yurisdiktsiyani tan olishdagi dolzarb huquqiy muammolarni har tomonlama yoritish imkonini
beradi.
Natijalar
Tadqiqot davomida davlatlarning BMT Xalqaro Sudi yurisdiksiyasini tan olishdagi turli
yondashuvlari hamda ularning suverenitet masalalariga oid o‘ziga xos pozitsiyalari muhim omillar
sifatida aniqlangan. ICJ xalqaro nizolarni hal qilishda asosiy rol o‘ynasa-da, uning yurisdiksiyasi
faqat muayyan shartlar asosida qo‘llaniladi va faqat davlatlar murojaat qilishi mumkin. Bu ICJ
Statutining 34(1)-moddasi bilan belgilangan bo‘lib, unda “faqat davlatlar sudda tomon sifatida
ishtirok etishi mumkin” deyilgan. Shu munosabat bilan tadqiqot natijalari quyidagilarni
ko‘rsatmoqda:
•
BMT a’zo davlatlari: BMT Nizomini ratifikatsiya qilgan va ushbu Nizomning ajralmas
qismi hisoblangan Xalqaro Sud Statutining ishtirokchisiga aylangan barcha BMT a’zo davlatlari
ICJga murojaat qilish huquqiga ega.
•
BMT a’zoligiga ega bo‘lmagan davlatlar: BMTga a’zo bo‘lmasa-da, ICJ Statutining
ishtirokchisiga aylangan davlatlar ham sudga murojaat qilish huquqidan foydalanishi mumkin.
Ushbu davlatlar 93(2)-modda asosida BMT Bosh Assambleyasi tomonidan Xavfsizlik
Kengashi tavsiyasiga ko‘ra har bir holatda belgilangan shartlar asosida Statutga a’zo bo‘lishlari
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
225
mumkin. 1947-yilda Shveysariya va 1950-yilda Lixtenshteynga yuklatilgan ushbu shartlar
Statutni, BMT Nizomining 94-moddasi bo‘yicha a’zolarning majburiyatlarini qabul qilish va sud
xarajatlariga adolatli hissa qo‘shish majburiyatini o‘z ichiga olgan. Shu tariqa, Shveysariya 1948-
yilda ushbu protseduradan foydalanib a’zo bo‘lgan, Nauru esa 1988-yilda 93(2)-modda asosida
a’zo bo‘lgan.
•
Maxsus ariza orqali murojaat qiluvchi davlatlar: BMT yoki Xalqaro Sud Statutiga a’zo
bo‘lmagan, biroq Xavfsizlik Kengashi tomonidan belgilangan talablarga muvofiq kotibiyatga ariza
taqdim etgan va shu orqali Sudning yurisdiksiyasini tan olgan davlatlar ham ICJga murojaat qilish
huquqiga ega bo‘ladi (bir qator davlatlar BMT a’zoligiga qabul qilinishidan oldin ushbu maqomda
bo‘lgan). Bu Statutning 35(2)-moddasi va 1946-yil 15-oktabrdagi Harbiy Kengashning qaroriga
muvofiq amalga oshishi mumkin bo‘lib, bunda bunday davlatlar sud qarorini bajarishni va
Nizomning 94-moddasi majburiyatlarini qabul qilishlari lozim; sud o‘z navbatida ushbu ish uchun
zarur bo‘lgan xarajat miqdorini belgilaydi.
Ikkinchi va uchinchi toifalar o‘rtasidagi muhim farq shundaki, ikkinchi toifa davlatlar
36(2)-modda bo‘yicha majburiy yurisdiktsiya rejimida to‘liq ishtirok eta oladilar, ya’ni “Ixtiyoriy
Band”da, uchinchi toifadagi davlatlar esa Ixtiyoriy Bandga qo‘shilishlari mumkin, ammo ular
Statut a’zolariga (1 yoki 2-toifaga) nisbatan foydalanishi uchun ular bilan alohida kelishuvga
erishishlari kerak
Tadqiqot natijalari shuningdek, ICJning nizoli ishlarni ko‘rishda davlat roziligiga
asoslanish tamoyili bilan ishlashini tasdiqlaydi. Bu tamoyil xalqaro nizolarni hal qilishni tartibga
soluvchi eng asosiy prinsip hisoblanadi, chunki davlatlar suveren bo‘lib, ular nizolarni hal qilish
usullarini tanlash erkinligiga ega. ICJ Statutining 36-moddasida “Sudning yurisdiktsiyasi unga
tomonlar tomonidan topshirilgan barcha ishlarni va BMT Nizomi yoki amaldagi Shartnomalar va
Konventsiyalarda aniq ko‘rsatilgan masalalarni o‘z ichiga oladi,” deb belgilangan.
Davlatlar o‘z roziligini quyidagi uch usuldan biri orqali ifodalashi mumkin:
•
Maxsus bitim: Muayyan nizo yuzasidan ikki yoki undan ortiq davlatlar o‘zaro kelishuvga
erishib, ushbu masala bo‘yicha maxsus bitim tuzadi va uni Sudga taqdim etadi;
•
Shartnoma moddasi: Agar xalqaro shartnoma doirasida talqin qilish yoki qo‘llash bo‘yicha
kelishmovchilik yuzaga kelsa, oldindan Sud yurisdiksiyasini tan olish majburiyatini belgilovchi
moddalar orqali (bular "yurisdiksiya moddalari" deb ataladi) o‘z roziligini bildirishi mumkin;
•
Bir tomonlama ariza: Sud statutiga qo‘shilgan davlatlar boshqa davlatlar uchun ham
majburiy bo‘ladigan tarzda Sud yurisdiksiyasini qabul qilishi mumkinligini bir tomonlama
deklaratsiya bilan bildirishi mumkin.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
226
Ushbu "fakultativ ogovorka" tizimi orqali davlatlar o‘zaro kelishuvga asosan kelgusida
yuzaga keladigan nizolarni hal qilish uchun Sud yurisdiksiyasini qabul qilgan davlatlar guruhini
tashkil etadilar. Bu guruhga kiruvchi har bir davlat boshqa shu kabi davlatlarga nisbatan Sudga
murojaat qilish huquqiga ega. Arizalar vaqt chekloviga, qo‘shimcha shartlarga (ogovorkalarga) ega
bo‘lishi yoki ayrim nizolarni istisno qilish imkoniyatiga ega. Ular saqlanish uchun BMT Bosh
kotibiga topshiriladi.
Qanday shaklda bo‘lishidan qat’i nazar, ICJ qarori tegishli tomonlar uchun majburiy kuchga
ega. Nizom va Statutga muvofiq, Sud a’zo davlatlar o‘rtasidagi nizoli masalalarni ko‘rib chiqish
huquqiga ega. Statutda “Birlashgan Millatlar Tashkilotining barcha a’zolari ICJ Statutiga avtomatik
ravishda a’zo hisoblanadi” deb ko‘rsatilgan. Ushbu qoidalarga ko‘ra, faqat nizoda ishtirok
etayotgan davlatlar ICJda o‘z hukumatlari orqali vakillik qiladi va sud tomonidan qabul qilingan
qaror davlatda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan har qanday muammoga qaramasdan bajarilishi kerak
bo‘ladi.
Statistikaga nazar soladigan bo’lsak, 2000-yil holatiga ko‘ra, BMTga a'zo davlatlarning
taxminan uchdan bir qismi Sudning majburiy yurisdiksiyasini tan olish bo‘yicha bir tomonlama
deklaratsiya bergan (ya’ni, 62 davlat). 2023- yil holatiga ko’ra 73 davlat Sudning majburiy
yurisdiksiyasini tan olgan. Ularning 45% i rivojlangan davlatlar, 55%i rivojlanayotgan davlatlarni
tashkil etadi.
Agar biror davlat Sudning yurisdiksiyasini avvaldan tan olmagan bo‘lsa, u muayyan nizoli
ish uchun Sudning yurisdiksiyasini qisman qabul qilish orqali Sudga murojaat etishi mumkin va
bu holda Sud mazkur ishni ko‘rib chiqishga haqli bo‘ladi. Shunisi ma’lum bo’ladiki, davlatlar ICJ
yurisdiksiyasini qabul qilishda turli xil yondashuvlarga tayanadi, ayniqsa
forum prorogatum
qoidasi asosida tan olish amaliyoti ularga ma’lum darajada erkinlik beradi. Shu kundan boshlab,
Sud
forum prorogatum
qoidasi asosida bu ishga nisbatan yurisdiksiyaga ega hisoblanadi.
Natijalar shundan dalolat beradiki, boshqa davlat tomonidan Sudga chaqirilgan davlat,
Sudning yurisdiksiyasini tan olsa-da, ayrim hollarda bu yurisdiksiyaning qo‘llanishi mumkin
emasligini ta’kidlashi mumkin. Bundan tashqari, mazkur davlat chaqirgan taraf bilan o‘rtada
huquqiy xarakterdagi nizo yo‘qligi yoki Sud yurisdiksiyasini tan olish to‘g‘risidagi rozilik ko‘rib
chiqilayotgan nizoga nisbatan tatbiq etilmasligi kabi masalalarni ham bildirish huquqiga ega. Agar
tomonlardan biri Sudning nizo bo’yicha yurisdiksiyasiga yoki ishni ko’rib chiqishga qabul qilishga
yaroqliligi to'g'risida e'tiroz bildirsa, Sud ushbu masalani dastlabki qarorda hal qiladi.
Muhokama
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 93-moddasida aytilishicha, BMTga a'zo
bo‘lgan barcha 193 davlat avtomatik ravishda Xalqaro Sud statutiga a’zo bo‘ladi. BMTga a’zo
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
227
bo‘lmagan davlatlar ham 93(2)-modda bo‘yicha protsedura asosida sud statutiga a’zo bo‘lishlari
mumkin. Bu protseduradan Shveysariya 1948-yilda va Nauru 1988-yilda, BMTga qo‘shilishidan
oldin foydalangan. Davlat sud statutiga a’zo bo‘lganidan so‘ng, sud oldida olib boriladigan ishlar
ishtirokida qatnashish huquqiga ega bo‘ladi. Ammo statutga a’zo bo‘lish avtomatik ravishda sudga
mazkur davlatlar o‘rtasidagi nizolar bo‘yicha yurisdiktsiyani bermaydi. Yurisdiktsiya masalasi
ICJdagi uch turdagi ishlar bo‘yicha ko‘rib chiqiladi: nizoli masalalar, voqea yuzasidan
yurisdiktsiya va maslahat xulosalari.
Xalqaro Sud Statuti 38-moddasining 3-bandiga binoan, ICJ sud ishi bo‘yicha
ex aequo et
bono
– ya'ni adolat va tenglik tamoyillariga asoslangan holda qaror qabul qilish huquqiga ega.
1984 yilda ICJ Kanadaga va AQShga tegishli Meyn ko‘rfazi bilan bog‘liq ishda adolatli
mezonlarga asoslanib chegarani belgilashda qaror qabul qilgan.
3
Yurisdiksiya turlari
Shuni ta’kidlash joizki, Xalqaro Sud (ICJ) ham asl yurisdiktsiya, ham cheklangan
apellyatsiya yurisdiktsiyasiga ega.
4
Asl (yoki birlamchi) yurisdiktsiya bu ishda ko‘proq
ahamiyatga ega. ICJning asl yurisdiktsiyasi ikki asosiy qismga bo‘linadi:
-
Nizoli yurisdiktsiya (contentious jurisdiction)
-
Maslahat xulosalari yurisdiktsiyasi (advisory jurisdiction)
Richard K. Gardnerning fikricha, ICJ o‘z yurisdiktsiyasini amalga oshirganda, faqat nizoli
masalalardagi qarorlari majburiy kuchga ega bo‘ladi va faqat ushbu masalalarda ishtirok etayotgan
tomonlar uchun majburiy sanaladi. U shuningdek, sudning hukmi va maslahat xulosalari xalqaro
huquqda bir xil darajadagi obro‘ga ega ekanligini ta’kidlagan. Shu bilan birga, maslahat xulosalari
sudning hukmiga nisbatan bir xil majburiy kuchga ega emas. Boshqacha aytganda, maslahat
xulosalari
"res judicata"
(ya’ni, hal qilingan ish) maqomini yaratolmaydi, chunki taraflar sud
oldida bevosita ishtirok etmaydi.
Nizoli yurisdiktsiya atamasi davlatlar o‘rtasidagi bahsli masalalarni hal qilishda sudning
yurisdiktsiyasini anglatadi. ICJ ushbu yurisdiktsiyani asosan a’zo davlatlar o‘rtasida yuzaga
keladigan nizolarni hal qilish uchun qo‘llaydi va bunday davlatlar avval o‘z roziliklarini berishlari
kerak bo‘ladi. Yurisdiktsiya haqiqiy xalqaro huquqiy nizo mavjud bo‘lgan, ya’ni u huquqiy yoki
faktik masalalarni o‘z ichiga olgan hollarda yuzaga keladi.
ICJning maslahat yurisdiktsiyasi ICJ Statutining 68-moddasida belgilangan. U Bosh
Assambleya, Xavfsizlik Kengashi yoki Birlashgan Millatlar Tashkilotining boshqa organlari va
3
Case concerning Delimitation of the Maritime Boundary in the Gulf of Maine Area ICJ October 12, 1984.
4
The International Air Services Transit Agreement. December 7, 1944, Article 2, paragraphs 2 & 3, Berans 916,
84.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
228
maxsus agentliklari tomonidan sudga yuborilgan savollarga taalluqlidir. Ushbu savollar faqat
ushbu organlarning faoliyati doirasida yuzaga kelgan huquqiy masalalarga taalluqli bo‘lishi
mumkin. ICJ tomonidan berilgan maslahat xulosalari majburiy kuchga ega emas, lekin ular
davlatlar o‘rtasida tinch munosabatlarni mustahkamlash qobiliyatiga ega.
Xalqaro Sud yuzlashishi mumkin bo’lgan eng dolzarb muammolarga to’xtaladigan
bo’lsak, bu uning yurisdiktsiyasi bilan bog‘liq bo’ladi. Yurisdiktsiya sud hokimiyatini amalga
oshirish uchun zarur shart hisoblanadi. Agar ikki davlat o‘rtasida biror hududiy nizo yoki boshqa
xalqaro muammo yuzaga kelsa, Xalqaro Sud (ICJ) ushbu masalani ko‘rib chiqishi uchun har ikkala
davlatning roziligi kerak bo‘ladi. Masalan, Xalqaro Sudga murojaat qilayotgan davlat nizo
bo‘yicha sud yurisdiktsiyasini qabul qilgan bo‘lsa-yu, lekin boshqa davlat buni rad etgan bo‘lsa,
ICJ nizoni hal qilish uchun majburiy qaror qabul qila olmaydi. Bu shuni anglatadiki, har ikkala
tomon sudning yurisdiktsiyasini tan olishlari kerak; aks holda, sud bu masala bo‘yicha qonuniy
kuchga ega qaror qabul qila olmaydi.
1980-yillarda AQSh va Nikaragua o‘rtasida yuzaga kelgan mojaro ICJ yurisdiktsiyasi
masalasini yaxshi namoyon etadi. Nikaragua AQShni o‘z suverenitetini buzishda ayblab, ICJga
murojaat qildi. Sud bu ishni ko‘rib chiqishga rozi bo‘ldi, ammo AQSh ICJ yurisdiktsiyasini tan
olishdan bosh tortdi va natijada ICJ qabul qilgan qaror AQSh uchun majburiy kuchga ega
bo‘lmadi.
2017-yilda Ukraina Rossiyani xalqaro terrorizmni moliyalashni taqiqlash va barcha
shakllarda irqiy diskriminatsiyani bartaraf etish to‘g‘risidagi Konvensiyalarni buzishda ayblab,
ICJga murojaat qildi. Ukraina Rossiyaning Donbasdagi qurolli guruhlarni qo‘llab-quvvatlashini
va Qrimda etnik ukrainlar va qrim-tatarlariga nisbatan diskriminatsion siyosatini to‘xtatishni talab
qildi. ICJ Rossiya o‘zining bajarilishi lozim bo‘lgan ayrim majburiyatlarni tan olishdan bosh
tortgani sababli ushbu ishda to‘liq yurisdiktsiyani amalga oshira olmadi. Bu ham yurisdiktsiya
yetishmasligi bilan bog‘liq yana bir dolzarb misoldir.
Xalqaro Sud (ICJ) O‘zbekiston uchun ham xalqaro nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilish,
xalqaro huquqni mustahkamlash va fuqarolar huquqlarini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega.
Davlatlar o‘rtasidagi chegaraviy masalalar yoki transchegaraviy resurslardan foydalanish bo‘yicha
nizolar yuzaga kelganda, ICJ orqali ular qonuniy yechim topishi mumkin. Bundan tashqari, ICJ
O‘zbekiston investitsion muhitini mustahkamlashda, ya’ni xorijiy investorlar bilan bog‘liq
nizolarni adolatli hal etishda ishonchli vosita hisoblanadi. Xalqaro Sud qaror va maslahatlari
O‘zbekistonda xalqaro huquqiy madaniyatni rivojlantirib, xalqaro shartnomalarga rioya qilish
mas’uliyatini oshiradi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
229
Shu tariqa, O‘zbekiston ICJ bilan hamkorlik qilish orqali Markaziy Osiyo mintaqasidagi
barqarorlikka hissa qo‘shadi va xalqaro hamjamiyat bilan integratsiyani mustahkamlaydi.
Xulosa
Xalqaro Sud (ICJ) xalqaro huquqiy nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilishda muhim vosita
hisoblanadi va uning yurisdiksiyasi xalqaro hamjamiyatning tinchlik va xavfsizlikni
ta’minlashdagi asosiy tamoyillariga mos keladi. ICJning nizoli masalalarni hal qilish va maslahat
xulosalari berishdagi vakolati davlatlar o‘rtasidagi murakkab muammolarni huquqiy asosda hal
qilish imkonini beradi. Sudning ishlashi, shuningdek, xalqaro huquqiy normalarni qo‘llashni
kengaytirishga, davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlashga va suveren davlatlarning
roziligi asosida barqaror nizolarni hal qilishga yo‘naltirilgan.
Xulosa qilib aytganda, ICJ davlatlar o‘rtasida tinchlikni ta’minlash va adolatli nizolarni hal
qilishning universal platformasi sifatida faoliyat yuritadi. O‘zbekiston uchun ham ICJ xalqaro
nizolarni hal qilish va fuqarolar manfaatlarini himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi, bu esa
mamlakatning xalqaro huquqqa sodiqligini va xalqaro hamkorlikka tayyor ekanligini namoyon
etadi.
REFERENCES
1.
Shaver, L. (2020). The Evolution of the ICJ's Jurisdiction. American Journal of
International Law, 114(4), 687-721.
2.
Crawford, J. (2019). Brownlie's Principles of Public International Law (9th ed.). Oxford
University Press.
3.
Thirlway, H. (2021). The International Court of Justice. Oxford University Press.
4.
Preuss, Lawrence. “THE INTERNATIONAL COURT OF JUSTICE: OPTIONAL
VERSUS COMPULSORY JURISDICTION.” World Affairs, vol. 108, no. 4, 1945, pp.
228–33. JSTOR,
http://www.jstor.org/stable/20664208. Accessed 8 Nov. 2024
5.
TSUL - Library. (2022). Xalqaro ommaviy huquq. Odilqoriyev X.T., Ochilov B.E., 2007.
- TSUL - Library. [online] Available at:
https://library-tsul.uz/xalqaro-ommaviy-huquq-
odilqoriyev-x-t-ochilov-b-e-2007/
6.
Cyberleninka.ru. (2022). NIKARAGUA VA AQSH O’RTASIDAGI NIZO XALQARO
SUD TAHLILIDA. [online] Available at:
https://cyberleninka.ru/article/n/nikaragua-va-
aqsh-o-rtasidagi-nizo-xalqaro-sud-tahlilida/viewer
7.
International Court of Justice (1945). Statute of the Court of Justice. [online] www.icj-
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
230
8.
Ijor.co.uk. (2024). View of The International Court of Justice. [online] Available at:
https://ijor.co.uk/ijor/article/view/3654/2005
9.
Ogbodo, S. and Gozie (2012). An Overview of the Challenges Facing the International
Court of Justice in the 21st Century. Annual Survey of International & Comparative Law,
[online] 18. Available at:
https://digitalcommons.law.ggu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1159&context=annlsurv
10.
TSUL - Library. (2024). BMT xalqaro sudi. Miruktamova F. 2024 - TSUL - Library.
[online] Available at:
https://library-tsul.uz/bmt-xalqaro-sudi-miruktamova-f-2024/
[Accessed 8 Nov. 2024].
