ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
299
KÓRKEM TEKST KOMPONENTLERIN BAYLANISTIRIWDA ORIN HÁM WAQIT
BIRLIKLERINIŃ QOLLANILIWI
G. Dosjanova
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti doсenti
Tólegenova Munira
Lingvistika «Qaraqalpaq tili» qánigeligi magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.14182083
Annotaciya.
Bul maqalada til biliminde kórkem tekst quramın baylanıstırıwshı birlikler
esaplanǵan orın hám waqıt mánili birliklerdiń qollanılıwı sóz etiledi. Orın hám waqıt mánili
birlikler tekst quramında mısallar menen kórsetilgen. Olardıń mánisi, ózgeshelikleri ilimiy
tiykarda ashıp berilgen.
Tayanısh sózler:
Tekst, tekst komponentleri, tekst lingvistikası, tekst birlikleri, orın hám
waqıttı bildiriwshi birlikler.
THE USE OF PLACE AND TIME UNITS IN COMMUNICATING LITERARY
TEXT COMPONENTS
Abstract.
This article discusses the use of place and time semantic units, which are
considered to be units that communicate the content of literary text in linguistics. Place and time
semantic units are illustrated with examples in the text. Their meaning and differences are
explained from a scientific perspective.
Keywords:
Text, text components, text linguistics, text units, units denoting place and time.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЕДИНИЦ ВРЕМЕНИ И ПРОСТРАНСТВА В
КОММУНИКАЦИИ КОМПОНЕНТОВ ХУДОЖЕСТВЕННОГО ТЕКСТА.
Аннотация.
В данной статье оценивается использование темпоральных и
временных семантических единиц, которые являются коммуникативными единицами
содержания художественного текста в процессе изучения языка. Концептуальные
единицы пространства и времени иллюстрируются в тексте примерами. Их значение и
различия раскрываются на научной основе.
Ключевые слова:
Текст, компоненты текста, лингвистика текста, единицы
текста, единицы места и времени.
Tekst quramındaǵı komponentlerin óz ara baylanıstırıwshı qurallarǵa bayanlawısh
formaları, almasıqlar, leksikalıq tákirar, orın hám waqıttı bildiriwshi birlikler, sinonimler, kiris
sózler hám dánekerler kiredi.
Tekst keminde eki gápten dúzilgen quramalı sintaksislik pútinlik esaplanadı. Tilshi alım
A.Mamajanov tekst komponentleri ortasında bekkem sintaksislik baylanıs bar ekenligin aytadı
hám bul baylanıstıń ózine tánligin "Tekst lingvistikası" dep atalǵan kitabında tómendegishe
táripleydi: "Bizińshe, sintaksislik baylanıstıń bul túri qospa gáp quramındaǵı komponentler
ortasındaǵı grammatikalıq baylanısqa uqsap ketedi, tek quramalı kóriniste júzege shıǵadı."
Kórkem tekstti lingvistikalıq analizlew procesinde tómendegi principlerge tayanıp
ámelge asırılsa maqsetke muwapıq boladı: Forma hám mazmun birligi principi, orın hám waqıt
birligi principi, kórkem tekst tiliniń ulıwma xalıqlıq til hám ádebiy tilge baylanısın anıqlaw,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
300
kórkem teksttegi poetikalıq aktuallasqan til birliklerin anıqlaw, kórkem teksttegi intertekstuallıq
birliklerdi anıqlaw.
Waqıt hám orındı bildiriwshi birlikler járdeminde de tekstti qáliplestiriw hám onıń
komponentlerin baylanıstırıw múmkin. Kórkem shıǵarmadaǵı waqıya-hádiyseler belgili orın hám
waqıt tiykarında júzege keledi. Biraq kórkem shıǵarmadaǵı waqıt túsinigi real ómirdegi waqıttıń
belgilerinen parıq qıladı. Waqıt mánili leksemalar tekst bóleklerin distant (aralıqsız) hám kontakt
( aralıqlı) arqalı baylanıstırıw ushın xızmet etedi.
1. Mine, búgin de quyash sáskelikke tireldi. Tús bolǵanın umıtıp qalmayın degen oy menen
qayta-qayta quyashqa qaray beremen. Asıq oyını bolsa qızıp ketken. "Pesha-pesh", "ya jampıq", "
Jup alshı", dan balalardıń awızı tınbadı. Búgin, ásirese, Sayıptıń dawı gújip ketti. Al, meniń dawım
júrmey qaldı. Kúyip-pisip otırman. Tús waqıtı tirelip kiyatır. Úyge qaytıwǵada bolatuǵın
emes.(T.Qayıpbergenov)
2.Túni menen aǵam ekewimiz qawın qorıqta bolıp, tańnıń aldında úyge kelip jattıq. Qay
waqıt bolǵanın bilmeymen. Shırt uyqıda jatır edim. Apam qoyarda-qoymay julqılap atır.(T.
Qayıpbergenov)
Bul tekstlerdiń qáliplesiwinde waqıt mánili birliklerdiń óz aldına xızmeti bar. Birinshi
teksttegi búgin, sáske hám ekinshi teksttegi túni menen, tańnıń aldında leksemaları járdeminde
sutkanıń sol bóleginde júzege kelgeni hám tábiyat qubılısı haqqındaǵı informaciya berilgen.
Keyingi gáplerde keltirilgen waqıyalar da waqıt mánili sózlerdiń járdeminde izbe-iz rawajlanǵan.
Jánede quyashqa, úyge sıyaqlı orın mánili birlikler qatnasıp, tekst rawajlanıwına xızmet etken.
Kórkem teksttiń tillik ózgeshelikleri úyrenilgende ondaǵı hárbir waqıyaǵa orın hám waqıt
birligi túsinigi esapqa alınıp qatnas jasaw kerek. Hárqanday shıǵarma orın hám waqıt penen
baylanıslı halda júzege keledi. Tariyxıy shıǵarma tilinde sáykes zamannıń ruwxın beriwshi
waqıyalardıń qaysı orında, qanday ortalıqta júz berip atırǵanlıǵın ayqınlastırıwshı leksika-
grammatikalıq birlikler qatnasadı. Orın hám waqıt túsinigi kórkem shıǵarmaǵa ǵana tiyisli belgi
emes. Ol hárqanday tekst túrlerine qatnaslı. Bul princip tiykarında analiz etilgende tekst jazılǵan
dáwir, tekstte kóterilgen tema, tekst birlikleriniń tábiyatına qarap diaxroniyalıq hám
sinxroniyalıq aspektlerden biri tańlanıwı kerek.
Saxna ashılǵanda qaraqalpaqtıń bayınıń úyi, úyde jaqsı kiyiz tósewli, qarshın, boǵjama,
qazan-tabaq, átashtannıń basında quman, sháynek-keseler turar. Tórde Sháleke paxta tútip,
Názigúl sharq iyirip otırar. (Á.Ótepov “Teńin tapqan qız”). Teńiz jiyegi kók-jasıl. Jurttıń bári sonıń
bergi aldındaǵı shabıra súyriktiń kenarına aw-náretesin salǵan qusaydı, óytkeni uzın-shubay
tartılǵanbir izliń ornı jatır. Onıń ústinde qanatın qıya qaǵıp, sharıqlap ushıp shaǵala júr
(Ó.Ayjanov. “Aral qushaǵında”). Toǵaydıń arasında aǵashtan, kók qamıstan islengen bir ılashıq
bar. Shatlardı qırqıp, kók qamıslardı orıp ayamay basqan. Ilashıqtan jawın ótse de, quyash ótken
emes. Esigi qublaǵa qaratılǵan eken, jaǵımtallı keshki samal esikten kirip, ılashıqtıń quwıs
qoltıǵınıń barlıǵına jaylasqan, ishi teris haywannıń astınday házlik, salqın. (M.Dáribaev.
“Mıńlardıń biri povesti”). Bul keltirilgen mısallarda sol waqıtta júz berip atırǵan waqıya-
hádiyseler, jasaw orınları yaǵnıy dáwir tábiyatı ashıp berilgen.
Tómendegi mıslaldaǵı kórkem tekstte de waqıttı hám orındı bildiriwshi sózler qatnasıp,
tekst kórkemligin arttırıp turǵanlıǵın kóriwge boladı:
Ertedegi áyyem zamanda,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
301
Ol zamannıń qádiminde,
Jiydeli Baysın xalqında,
Qońırat degen el edi,
Urıwı edi ırǵaqlı (Alpamıs) - degen qosıq qatarları waqıt mánili sózler (áyyem zamanda),
al orın mánili ( Jiydeli Baysın, Qońırat, zaman) degen sózler arqalı baylanısıp, bir mazmundı
júzege keltiriwge xızmet qılǵan.
Tekst birliklerin baylanıstırıwshı waqıt hám orın mánili sózler bárshe sóz shaqapları
bildiriliwi múmkin. Atlıq, kelbetlik, birikken sanlıqlar, ráwish, feyil formaları hám almasıqlar
tekst quramında waqıt yamasa orın mazmunına iye boladı.
Basqa awıllarǵa kóbasa barıp kórgenim joq. Al, ózimizdiń awıldıń kórinisi maǵan kútá
unaydı. Átirapımızdaǵı qorshap alǵan qalıń toǵay bárqulla hárem tutıp qoyǵanday kórinedi. Qısta
siyreklep, jaz bolsa dónip, jasıl japıraqlardı jamılıp shıǵa keledi. Toǵay arasında qıdırıp júriw
bárinen de kewilli. Qırǵıy menen mıyqınıń palapanların izlep azannan keshke deyin gezseń de,
jalıqpaysań. Turpatı qara úydey bolıp ketken torańǵıllar da bar. Al, biziń awıldıń qonıs jeri
oypatlaw. Batıs jaǵımızda kóldiń jiyegi kórinip tur. Onda ósken náwqaraǵay qamıslar gúz bolsa
úpeleklerin biziń awılǵa jollaydı. Bir-eki jıllıqta usı qamıslıqtıń astında suw bar edi. Talay márte
onnan ǵazdıń palapanların uslap ta qaytqanbız. Baspaqlarǵa súyriklerdi de, sol kólden ákeletuǵın
edik. Báhar bolsa, qaymaqlasqan muz astınan ushları iyiktey súyriklerdi tawıp alamız.(T.
Qayıpbergenov)
Bul teksttiń quramında waqıt hám orındı bildiriwshi birlikler atlıq, rawish, sanlıq, almasıq
sıyaqlı sózshaqaplarınan quralǵan. Mısalı, orındı bildiriwshi awıl, toǵay, jer (atlıq), astında
(ráwish), al, waqıttı bildiriwshi bárqulla (almasıq), qısta, jazda, azannan, keshke (ráwish), bir-eki
jıllıqta (sanlıq) sıyaqlı leksemalar qatnasıp, tekst komponentlerin baylanıstırǵan.
1.
Bir neshshe kún ótkende,
Jıl ótip aylar jetkende,
Miywalı ataw baǵ boldı.
2. -Báhar bolsa baǵda gúller tereyin,
Ólgenimshe men keynińe ereyin,
Keshegi aytqan sorawıńa, jan apa,
Jaman-jaqsı bul juwaptı bereyin («Qırq qız»).
Bul mısallardaǵı teksttegi birlikler óz ara waqıt mánili sózler( bir neshshe, jıl, aylar, báhar,
ólgenimshe, keshegi) arqalı baylanısqan bolsa, orın mánisinde kelgen sózler( Miywalı ataw,
baǵda) menen baylanısıp, kórkem mazmundı júzege keltiriwge xızmet qılǵan.
Kórkem tekstti lingvopoetikalıq jaqtan analizlengende orın hám waqıt birligi túsinigin
esapqa alıp qatnas jasaw kerek. Sebebi hárqanday shıǵarma orın hám waqıt penen baylanıslı halda
júzege keledi.
REFERENCES
1.
Asadov T.H. Matn tilshunosligi. Buxoro, 2023.
2.
Dosjanova G. Tekst lingvistikası oqıw-metodikalıq kompleks. Nókis, 2024.
3.
Qudaybergenov M., Dosjanova G. Tekst lingvistikası. Nókis, 2018.
4.
Muhammedova S., Saparniyazova M. Matn lingvistikası Toshkent, 2011.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
302
5.
Qayıpbergenov T. Muǵallimge rahmet. Nókis, «Bilim», 2016.
6.
«Alpamıs» dástanı (Ógiz jıraw variantı). Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2007.
7.
«Qırq qız» dástanı (Qurbanbay jıraw variantı). Tashkent, «Manaviyat», 2009.
