ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
441
BALALAR FOLKLORINDA STILISTIKALIQ FIGURALARDIŃ QOLLANILIWI
Q. Usenova
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti PhD.
Sadikova Mexriban
Lingvistika «Qaraqalpaq tili» qánigeligi magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14211272
Annotaciya.
Bul maqalada balalar folklorı tilindegi stilistikalıq figuralardıń qollanılıwı
sóz etiledi. Inverciya, antiteza, parallelizm, ritorikalıq soraw, ellipsis, gradaciya, pleonazm sıyaqlı
stilistikalıq figuralardıń qollanılıw ózgeshelikleri ilimiy tiykarda analiz etilgen.
Tayanısh sózler:
stilistikalıq figura, inverciya, antiteza, parallelizm, ritorikalıq soraw,
ellipsis, gradaciya, pleonazm.
THE USE OF STYLISTIC FIGURES IN CHILDREN'S FOLKLORE
Abstract.
This article discusses the use of stylistic figures in the language of children's
folklore. The differences in the use of stylistic figures such as inversion, antithesis, parallelism,
rhetorical question, ellipsis, gradation, pleonasm are analyzed on a scientific basis.
Keywords:
stylistic figure, inversion, antithesis, parallelism, rhetorical question, ellipsis,
gradation, pleonasm.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СТИЛИСТИЧЕСКИХ ФИГУР В ДЕТСКОМ ФОЛЬКЛОРЕ.
Аннотация.
В данной статье рассматривается употребление стилистических
фигур в языке детского фольклора. На научной основе анализируются различия в
употреблении таких стилистических фигур, как инверсия, антитеза, параллелизм,
риторический вопрос, многоточие, градация, плеоназм.
Ключевые слова:
стилистическая фигура, инверсия, антитеза, параллелизм,
риторический вопрос, многоточие, градация, плеоназм.
Hárqanday shıǵarma tiliniń kórkem obrazlı, emocional-ekspressivlik mánige iye bolıwında
stilistikalıq figuralardıń xızmeti júdá kóp. Olar shıǵarma tekstinde gáplerdiń dúzilisi hám
baylanısıwında, sonday-aq olardıń ayrıqsha intonaciyaǵa qurılıwında kózge taslanadı.
Stilistikalıq figuralardıń bul xızmeti shıǵarmanıń kórkemligin hám tásirsheńligin jáne de
arttırıwda úlken áhmiyetke iye. Tilshi ilimpaz A.Bekbergenov óziniń qaraqalpaq tiliniń
stilistikasına arnalǵan miynetinde tildiń kórkemlew qurallarınıń ishinde stilistikalıq figuralar úlken
orın tutatuǵınlıǵın ayta otırıp, stilistikalıq figuralarǵa tómendegishe pikir bildiredi: “Stilistikalıq
(yamasa ritorikalıq) figuralar – bul ayrıqsha qurılǵan sintaksislik birlikler yamasa gápler bolıp,
olar tildiń obrazlılıǵı ushın xızmet etedi”.[1.82]
Til biliminde stilistikalıq figuralardıń kórkem shıǵarma tilindegi áhmiyeti máseleleri keń
túrde izertlenilgen. Solardıń ishinde folklorlıq shıǵarmalardaǵı stilistikalıq figuralar kóplegen
izertlew jumıslarınıń baslı izertlew obyektine aylanǵan. Degen menen, balalar folklorındaǵı
stilistikalıq figuralardıń kórkemlik dárejesi izertlewden shette qalıp atır. Biz bul maqalamızda
qaraqalpaq balalar folklorında jumsalǵan ayırım stilistikalıq figuralardıń áhmiyetine toqtap ótiwdi
maqul kórdik.
Inversiya.
Balalar folklorı tilinde inversiya qubılısı, yaǵnıy gáptiń qurılısındaǵı gáp
aǵzalarınıń ádettegige salıstırǵanda orın almasıp qollanılıwı ushırasadı. Mısalı:
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
442
Bádik ketip baratır biykesine,
Bildirmes eshki arıǵın tekesine,
Bánegidey tilimdi alsań, bádik,
Biylerdiń bar da jabıs shekesine.[3.485]
Aspanda altı ay ushtım taylaq penen,
Aspantawdı kóterdim barmaq penen,
Suwańda palańımdı minip alıp,
Awladım kerbalıqtı qarmaq penen.[3.506]
Bul qatarlarda bayanlawısh sózler ádettegidey gáptiń sońında emes, gáptiń basında hám
ortasında jumsalǵan. Bul arqalı emocionallıq-ekspressivlik tásiri jáne de kúsheygen. Al, biz bul
qatarlardı grammatikalıq norma tiykarında ornalastırsaq, olar ózleriniń kórkemligin joytıp,
ápiwayı kórkem prozalıq qatarlar bolıp qalar edi. Sonıń ushın da, balalar folklorında inversiyanıń
qollanıwı teksttiń tásirsheńligin kúsheytken.
Antiteza.
Balalar folklorı tilinde stilistikalıq figuralardıń biri bolǵan antiteza jiyi
qollanılǵan. Antiteza – sóylewdiń ótkirligin arttırıw maqsetinde bir frazada qarama-qarsı, kontrast
túsiniklerdiń qollanılıwı.[1.85] Durısında da, antiteza kórkem shıǵarmada súwretlenip atırǵan
waqıya-hádiyselerdi ishki qarama-qarsılıǵı menen ashıwda jáne de kórkem obrazlılıqtı
támiyinlewde, tásirsheńlikti arttırıwda baslı orındı iyeleydi. Mısalı:
Áwliye-pirler qollaǵay,
Az
dáwletim
mol
bolǵay.[3.457]
Balalar folklorınıń ayrıqsha bir túri bolǵan “Háyyiwler” qosıǵında analar tárepinen
balalardıń kámalǵa jetip erjetiwinde olarǵa tilek bildiriwde pikirdiń emocionallıǵın asırıw
maqsetinde “az” hám “mol” antonimleri qollanılǵan. Bul óz náwbetinde antitezanı júzege
keltirgen.
Qıs
tiymese,
jaz
tiyer,
Qaraǵımnıń paydası.[3.459]
Berilgen bul mısalda analardıń ósip kiyatırǵan perzentlerinen úmitleri antonimlerdiń
járdeminde oǵada sheber berilip, antitezanıń ayrıqsha bir túrin payda etken.
Jeti atasın bilgen er,
Jeti jurttıń ǵamın jer,
Bir atasın bilgen er,
Bir basınıń ǵamın jer...[3.461]
Mısalda óz tariyxın bilgen hám bilmegen insanlar toparınıń is-háreketleri, minez-qulqı óz
ara qarama-qarsı kóriniste kelgen. Biz bul qatarlarda túsiniklerdiń qarama-qarsı formada
kelgenligin kóriwimizge boladı.
Parallelizm.
Balalar folklorında parallelizm, yaǵnıy salıstırıw mánisindegi qońsılas qatar
turǵan gáplerdiń, konstrukciyalardıń sintaksislik jaqtan uqsas bolıp qurılıw qubılısı da ushırasadı.
Ilimpaz D.Seydullaeva: “Parallelizm – salıstırıw mánisindegi qatar turǵan uqsas
elementlerdiń, qońsılas gáplerdiń sintaksis jaqtan birdey ornalasıwı”,-dep jazǵan edi.[4.79-80]
Mısalı, “Taqmaqlar” qosıǵın alıp qarayıq:
Alayın desem, pulım joq,
Bereyin desem, gúlim joq.[3.493]
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
443
Bul mısalda bir qıylı formadaǵı gápler teksttiń tásirsheńligin bayıtıw menen birge mánini
kúsheytiwge xızmet etken.
Er bolsam, mańlayımnan shıq,
Biy bolsam, tańlayımnan shıq,
Palwan bolsam, bilegimnen shıq,
Sheber bolsam, barmaǵımnan shıq...[3.491]
Bul qosıq qatarlarında bir qıylı konstrukciyalar pikirge túsinik beriw ushın stillik xızmette
sheber qollanılǵan bolıp, pikirdiń tolıq, hár tárepleme jetkerilip beriliwinde úlken rol atqarǵan.
Ritorikalıq soraw.
Balalar folklorında ritorikalıq soraw gáplerden, yaǵnıy juwap talap
etpeytuǵın, tek aytılajaq pikirge tıńlawshınıń dıqqatın awdarıw ushın qoyılatuǵın soraw gápler
qollanılǵan.
Filologiya ilimleriniń doktorı, professor G.Qarlıbaeva óziniń doktorlıq dissertaciyasında
ritorikalıq soraw gápler haqqında tómendegishe teoriyalıq pikir beredi: “Ritorikalıq soraw gápler
forması jaǵınan soraw gáp dep tanılsa da, mazmunı jaǵınan belgili bir oy-pikirlerdi tastıyıqlap
keledi. Ritorikalıq soraw gápler kúshli sezim menen, emociya menen aytıladı”.[2.148]
Muz, sen neden kúshli boldıń?
Men kúshli bolǵanda, kún eriter me edi?
Kún, sen neden kúshli boldıń?
Men kúshli bolǵanda, bult basar ma edi?
Bult, sen neden kúshli boldıń?
Men kúshli bolǵanda, jamǵır teser me edi?...
[3.507]
Bul mısallarda qosıqtıń kórkemligin arttırıw maqsetinde ritorikalıq soraw gáplerden
sheberlik penen paydalanılǵan. Yaǵnıy, juwap talap etilmeytuǵın, anıǵıraǵı, juwabı sorawdıń
ózinen-aq belgili konstrukciyalar qosıqtıń obrazlılıǵın jáne de bezegen.
Ellipsis
. Balalar folklorında ellipsis, yaǵnıy tawıp qoyıwǵa bolatuǵın bir aǵzanıń (kóbinese
bayanlawıshtıń) gápte túsip qalıw qubılısın ushıratıwımızǵa boladı. Mısalı:
Alayıda-ay tur eken,
Qızıl alma qolında,
Qızlar onıń sońında,
Quday, quday, quday-ay![3.465]
Bul mısalda 2-3-qatarlarda “eken” sózi túsirilip qaldırılǵan. Bul óz náwbetinde qosıqta
uyqastıń birdey qurılıwın payda etken hám qosıqtıń kórkemligin arttırǵan.
Barat keldi ber sálem,
Bayatshıǵa bir sálem
.[3.497]
Mısalda “ber” bayanlawıshı qosıqtıń uyqasın támiyinlew maqsetinde túsirilip qaldırılıp,
stillik xızmet arttırǵan.
Balalar folklorında tek ǵana feyil sózlerdiń emes, al atlıq sózlerdiń de túsip qalıw jaǵdayları
da ushırasadı. Mısalı:
Asıq oynaǵan
azar,
Top oynaǵan
tozar...[3.493]
Jaqsılardan
úlgi al,
Er jigit bol jasıńnan.[3.557]
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
444
Bul mısallarda “adam” sózi túsirilip qaldırılǵan. Yaǵnıy bunday túsirip qaldırıw qosıqtıń
kórkem ekspressivligin kúsheytiwge sebep bolǵan. Biz bul qatarlarǵa “adam” sózin qollansaq,
qosıqtıń obrazlılıǵı da, uyqas birligi de sátli shıqpaytuǵın edi.
Gradaciya.
Balalar folklorında gáptegi birgelkili aǵzalardıń mánilik jaqtan kem-kemnen
kúsheytilip (yamasa páseytilip) beriliwi, yaǵnıy gradaciya usılı ónimli qollanılǵan. Mısalı:
Háyyiw, háyyiw, háy janım,
Suw ishinde
marjanım
,
Kewlimdegi
jáwharım
,
Qolımdaǵı
gáwharım
.[3.458]
Mısalda analar perzentin hártúrli qımbat bahalı taslarǵa mezgetiw arqalı pikirdiń
kúsheytiliwine erisken.
Ay qızım
ózimniń,
Aymaq qızım
ózimnıń,
Qant qızım
ózimnıń,
Qaymaq qızım
ózimnıń.[3.472]
Bul qosıq qatarlarında da analar perzentin erkeletiw ushın mazalı ónimlerge
uqsatıw arqalı qosıqtıń tásirsheńligin ele de arttırǵan.
Men ózim jas basımnan
jılan baqtım,
Jılannıń arqasında
shalqıp jattım,
Mázdek benen Marını tutastırıp
,
Jerdiń astın jol qılıp, atta shaptım
.[3.505]
Mısalda jas balalarǵa tán maqtanshaqlıq sezimi gradaciya usılı arqalı berilgen. Demek,
balalar foklorında gradaciya usılı kem-kem kótermelep súwretlew arqalı jasalǵanlıǵın
kóriwimizge boladı.
Pleonazm.
Balalar folklorı tilinde mánileri bir-birine jaqın eki sinonim sózlerdiń
dizbeklesip qollanılıwı, yaǵnıy pleonazm qubılısı da jiyi ushırasadı. Mısalı:
Zıyan-záhmetti
alıp ket,
Zıyankesti alıp ket.[3.483]
Uwayım-qayǵı
oylatpas,
Allanıń bergen balası.[3.457]
Kúyinshek-kúygelek
,
Jinniń qızın súygelek.[3.501]
Balam meniń er jetip,
Eli-jurtın
qorǵaǵay.[3.460]
Bul mısallarda “zıyan-záhmet”, “uwayım-qayǵı”, “kúyinshek-kúygelek”, “el-jurt” sinonim
sózleri dizbeklesip kelip sózlerdiń dara turǵandaǵı mánisine salıstırǵanda ózgeshe tús bergen.
Juwmaqlap aytqanda, balalar folklorınıń tilinde stilistikalıq figuralar sheber qollanılǵan
bolıp, olar teksttiń tásirsheńligin, kórkemligin arttırıwda ayrıqsha xızmet atqarǵan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
445
REFERENCES
1.
Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниӊ стилистикасы. –Нөкис, “Қарақалпақстан”. 1990.
2.
Қарлыбаева Г. Әжинияз шығармалары тилиниӊ семантика-стилистикалық
өзгешеликлери (Монография). –Нөкис: “Қарақалпақстан”. 2017.
3.
Қарақалпақ фольклоры. Т.88-100. –Нөкис: “Илим”. 2015.
4.
Сейдуллаева Д. Тил билими терминлериниӊ тусиндирме сөзлиги. –Нөкис: “Билим”.
2018.
