ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
541
XALQARO HUQUQDA AYOLLARNING O'RNI
Abdunazarova Mehribon Alisher qizi
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti,
Jinoiy Odil Sudlov fakulteti 1-bosqich talabasi.
Telefon: +998 (93) 396 01 07
E-mail:
mehribonualisherovna007@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14232000
Annotatsiya.
Ushbu maqola xalqaro huquqda ayollarning o'rni va huquqlarini himoya
qilishga qaratilgan global o'zgarishlarni tahlil qiladi. Maqolada, ayniqsa, ayollarga nisbatan
diskriminatsiyani bartaraf etish, gender tengligini ta'minlash va ayollarni xalqaro sudlarda
himoya qilish bo'yicha amalga oshirilgan normativ islohotlar ko'rib chiqiladi. BMTning 1325-
raqamli rezolyutsiyasi va Ayollarga nisbatan diskriminatsiyani bartaraf etish konvensiyasi
(CEDAW) kabi hujjatlar, ayollarning ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy huquqlarini himoya qilishda
muhim ahamiyatga ega bo'lgan. Xalqaro huquq doirasida ayollarga nisbatan jinoyatlar, ayniqsa
urushda jinsiy zo'ravonliklar, xalqaro sudlarda ko'proq ko'rib chiqilmoqda va yangi mexanizmlar
joriy etilgan. Maqolada shuningdek, ayollarning xalqaro huquqda faolligini oshirish va ular
uchun huquqiy yordamni kuchaytirish bo'yicha erishilgan natijalar hamda yuzaga kelgan
muammolar tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi, xalqaro huquqda ayollarning o'rnini
mustahkamlash va gender tengligini ta'minlashga yo'naltirilgan chora-tadbirlar samaradorligini
baholashdan iboratdir.
Kalit so‘zlar
: gender tengligi, diskriminatsiya, xalqaro huquqda ayollar, ayollarga qarshi
jinoyatlar.
РОЛЬ ЖЕНЩИН В МЕЖДУНАРОДНОМ ПРАВЕ
Аннотация.
Эта статья анализирует глобальные изменения в международном
праве, направленные на защиту роли и прав женщин. В статье рассматриваются
проведенные нормативные реформы, в частности по устранению дискриминации в
отношении женщин, обеспечению гендерного равенства и защите женщин в
международных судах. Такие документы, как резолюция ООН 1325 и Конвенция о
ликвидации дискриминации в отношении женщин (CEDAW), имели важное значение в
защите социальных, политических и экономических прав женщин. В рамках
международного права преступления в отношении женщин, особенно сексуальное насилие
во время войны, все чаще рассматриваются в международных судах и внедряются новые
механизмы. В статье также анализируются достигнутые результаты по повышению
активности женщин в международном праве и усилению правовой помощи для них, а
также возникающие проблемы. Целью исследования является оценка эффективности мер,
направленных на укрепление роли женщин в международном праве и обеспечение
гендерного равенства.
Ключевые
слова:
гендерное
равенство,
дискриминация,
женщины
в
международном праве, преступления против женщин.
THE ROLE OF WOMEN IN INTERNATIONAL LAW
Abstract.
This article analyzes global developments in international law aimed at
protecting the role and rights of women. The article examines the regulatory reforms implemented,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
542
especially in the field of eliminating discrimination against women, ensuring gender equality and
protecting women in international courts. Documents such as UN Resolution 1325 and the
Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women (CEDAW) have
been instrumental in protecting the social, political and economic rights of women. Within the
framework of international law, crimes against women, especially sexual violence in war, are
increasingly being prosecuted in international courts and new mechanisms have been introduced.
The article also analyzes the achievements and challenges of increasing the participation of
women in international law and strengthening legal assistance for them. The purpose of the study
is to evaluate the effectiveness of measures aimed at strengthening the position of women in
international law and ensuring gender equality.
Key words:
gender equality, discrimination, women in international law, crimes against
women.
I.Kirish
Xalqaro huquqning rivojlanishi, ayniqsa ayollar huquqlarini himoya qilish borasida
sezilarli o'zgarishlarga olib keldi. Yaqin o'n yilliklar davomida global miqyosda ayollarning
huquqlarini ta'minlash uchun bir qator muhim normativ hujjatlar va siyosatlarda o'zgarishlar
amalga oshirildi. Ammo, xalqaro huquq sohasida ayollarning o'rni hali ham to'liq amalga
oshirilgan deb aytish qiyin. Ko'plab mamlakatlar, ayniqsa rivojlanayotgan davlatlarda, ayollarning
huquqlarini himoya qilishda sezilarli qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar. Ayollarga nisbatan
diskriminatsiya, jinsiy zo'ravonliklar va urushda ayollarning o'z huquqlaridan foydalana olmasligi
kabi masalalar haligacha dolzarb muammolarni tashkil etadi. Xalqaro huquqning ushbu sohasidagi
islohotlar, asosan, ayollarni ijtimoiy va siyosiy jarayonlarda ishtirok etishini ta'minlash, urush va
tinchlik jarayonlarida ayollarning roli va huquqlarini himoya qilishga qaratilgan.
Shuningdek, maqolada gender tengligini ta'minlash uchun xalqaro darajada amalga
oshirilgan islohotlarning samaradorligi baholanadi va bu borada kelgusida amalga oshirilishi zarur
bo'lgan chora-tadbirlar va qonunchilikdagi bo'shliq va muammolar tahlil etiladi. Ayollarga qarshi
jinoyatlar, urushda gender asosidagi zo'ravonliklar va ayollarni xalqaro huquq doirasida to'liq
himoya qilish bo'yicha kelajakda olib boriladigan ishlar nafaqat huquqiy, balki siyosiy va ijtimoiy
islohotlar bilan ham bog'liqdir. Shu bilan birga, ayni paytda ayollarni himoya qilishning global va
mahalliy miqyosdagi murakkabligi davom etmoqda va bu masala barcha mamlakatlar uchun
dolzarbdir.[3]
II.Usullar
Ushbu tadqiqot sifatli (kvalitativ) tahlil metodiga asoslanadi. Tadqiqot maqsadi — xalqaro
huquqda ayollarning huquqlarini himoya qilishda erishilgan yutuqlarni va mavjud muammolarni
aniqlash, shuningdek, bu jarayonda amalga oshirilgan normativ islohotlarning samaradorligini
baholashdan iboratdir. Tadqiqotda quyidagi metodologik yondashuvlar ishlatilgan:
1.
Normativ hujjatlar tahlil
: Tadqiqotning asosiy manbalaridan biri sifatida xalqaro huquq
doirasida qabul qilingan hujjatlar, konvensiyalar va rezolyutsiyalar tahlil qilindi. Bunga BMTning
1325-raqamli rezolyutsiyas, Ayollarga nisbatan diskriminatsiyani bartaraf etish to'g'risidagi
konvensiya (CEDAW), va boshqa xalqaro huquqiy hujjatlar kiritilgan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
543
Bu hujjatlar, ayollarning huquqlarini himoya qilish va gender tengligini ta'minlashda qabul
qilingan asosiy normativ hujjatlar hisoblanadi.
2.
Qiyosiy tahlil
: Ayollarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan xalqaro huquqiy
amaliyotlarning samaradorligini baholash uchun, turli mamlakatlardagi huquqiy tizimlar va
normativ hujjatlarning amalga oshirilishini qiyoslash amalga oshirildi. Tadqiqotda rivojlangan va
rivojlanayotgan davlatlardagi farqlar va xususiyatlar tahlil qilindi.
3.
Adabiyotlarni o'rganish
: Tadqiqotda xalqaro huquq va gender tengligi bo'yicha ilmiy
adabiyotlar, maqolalar va kitoblar asosida nazariy asoslar shakllantirildi. Xalqaro huquqdagi
o'zgarishlar va ayollarga nisbatan huquqiy himoya tizimining evolyutsiyasini tushunish uchun
keng ilmiy manbalar tahlil qilindi.
Tadqiqot davomida olingan natijalar asosida, ayollarning huquqlarini himoya qilishda
xalqaro huquqning roli va amaldagi islohotlarning samaradorligi baholandi. Bu metodologik
yondashuvlar orqali, ayollarga nisbatan gender asosidagi diskriminatsiyani kamaytirish va ularni
xalqaro darajada himoya qilish borasida qabul qilingan huquqiy normativ hujjatlarning amaliy
ahamiyati tahlil qilindi.
III.Natijalar
Tadqiqot davomida xalqaro huquqda ayollarning huquqlarini himoya qilish borasida
erishilgan asosiy yutuqlar va o'zgarishlar quyidagi yo'nalishlarda aniqlangan:
1. Normativ hujjatlar va xalqaro rezolyutsiyalarning kuchayishi
Xalqaro huquq doirasida ayollarning huquqlarini himoya qilishda erishilgan eng muhim
yutuqlardan biri — BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan qabul qilingan normativ
hujjatlar va rezolyutsiyalarning kuchayishi bo'ldi. BMTning 1325-raqamli rezolyutsiyasi
ayollarning urush va tinchlik jarayonlarida ishtirokini ta'minlash, jinsiy zo'ravonlikka qarshi
kurashish va ayollarni tinchlik muzokaralariga kiritish uchun yangi mexanizmlar yaratdi. Shu bilan
birga, Ayollarga nisbatan diskriminatsiyani bartaraf etish to'g'risidagi konvensiya (CEDAW)
ayollarning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy huquqlarini himoya qilishda xalqaro darajada asosiy
huquqiy hujjat sifatida mustahkam o'rnini egalladi.
2. Ayollarni himoya qilish uchun joriy etilgan huquqiy mexanizmlar
Xalqaro huquqdagi islohotlar, shuningdek, ayollarga qarshi zo'ravonliklarni bartaraf
etish va ularni himoya qilish bo'yicha yangi mexanizmlar joriy qilindi. Bunga “BMTning urushda
jinsiy zo'ravonlikka qarshi kurashish bo'yicha maxsus mexanizmlari” va ayollarga qarshi
jinoyatlarni huquqiy ta'qib qilish uchun xalqaro sudlardagi yangi yondashuvlar kiradi. Tadqiqot
davomida aniqlanganidek, bu mexanizmlar ko'proq mamlakatlarda ayollarni himoya qilish va
ularning huquqlarini ta'minlashda ijobiy o'zgarishlarga olib keldi.
3. Ayollarning xalqaro huquqdagi roli va ishtiroki sezilarli
Ayollarning xalqaro huquq doirasida ishtiroki tobora kengayib bormoqda. Ayollarni
tinchlik jarayonlarida ishtirok ettirish, ular uchun yangi huquqiy imkoniyatlar yaratish va urush
huquqlarida ayollarning ishtirokini kuchaytirish borasida amalga oshirilgan islohotlar natijalarga
olib keldi. Ayollar uchun xalqaro darajada qonunlar n huquqiy mexanizmlar ishlab chiqilmoqda,
bu esa ularning huquqlarini himoya qilishda yangi imkoniyatlarni yaratdi.[1]
3. Xalqaro tashkilotlar va milliy qonunchilikdagi farqlar
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
544
Tadqiqot davomida shuningdek, ayollar huquqlarini himoya qilishda xalqaro
tashkilotlarning va milliy qonunchiliklarning samaradorligi o'rtasidagi farqlar o'rganildi. Tadqiqot
shuni ko'rsatadiki, ba'zi davlatlarda xalqaro huquq tamoyillariga rioya qilish darajasi yuqori bo'lsa-
da, boshqalarda bu borada jiddiy to'siqlar mavjud. Xususan, ayollarga nisbatan diskriminatsiyani
bartaraf etish va gender tengligini ta'minlash bo'yicha xalqaro me'yorlar har doim ham amaldagi
milliy qonunlarga to'liq joriy etilmagan. Bu holat ba'zi mintaqalarda ayollarning huquqlarini
himoya qilishda o'ziga xos qiyinchiliklar va kechikishlarga olib kelmoqda.
IV.Munozara
Xalqaro huquqda ayollarning huquqlarini himoya qilish bo'yicha erishilgan natijalar ijobiy
rivojlanishlarga olib keldi, lekin ba'zi mintaqalarda hali ham jiddiy muammolar mavjud. Tadqiqot
davomida aniqlanganidek, ayollarni himoya qilish borasida xalqaro huquqdagi normativ
islohotlar, ayniqsa BMTning 1325-raqamli rezolyutsiyasi va CEDAW kabi hujjatlar, ular uchun
yangi imkoniyatlar yaratdi. Shuningdek, xalqaro sudlarda ayollarga qarshi jinoyatlar bo'yicha
ko'proq qarorlar chiqarilayotgani, gender asosidagi zo'ravonlikni kamaytirishga qaratilgan xalqaro
huquqiy mexanizmlar samarali ishlayotganini ko'rsatdi. Biroq, bu borada hali to'liq
muvaffaqiyatga erishilganini aytish qiyin.
Bir tarafdan, xalqaro darajada ayollarning huquqlari himoya qilinayotgan bo'lsa-da, milliy
darajada ularning to'liq huquqlarga ega bo'lishi uchun qonunchilikdagi ba'zi bo'shliqlar haligacha
mavjud. Masalan, ayrim rivojlanayotgan davlatlarda, ayollarga nisbatan kamsitish va
diskriminatsiya mavjud bo'lib, ular o'z huquqlarini amalga oshirishda jiddiy to'siqlarga duch
kelmoqda. Shuningdek, ayollarni xalqaro darajada himoya qilishda ba'zi mamlakatlarda huquqiy
mexanizmlarning samaradorligi pastligi yoki ularni amalga oshirishdagi sustlik muammo bo'lib
qolmoqda. Bu esa, ayollarning huquqlari himoyasida xalqaro va milliy darajadagi farqlarni yanada
aniqroq ko'rsatadi.[3]
Ikkinchidan, ayollarga qarshi jinoyatlar, ayniqsa urushda jinsiy zo'ravonliklar bo'yicha olib
borilgan sud jarayonlarining samaradorligini baholashda ba'zi cheklovlar mavjud. Xalqaro Jinoyat
Sudining (ICC) va boshqa xalqaro sudlar tomonidan ko'rib chiqilgan ayollarga nisbatan jinoyatlar
haqidagi qarorlar ijobiy bo'lsa-da, ular ko'plab jamiyatlarda to'liq amalga oshirilmayapti. Ayollarni
himoya qilishda xalqaro sudlarning ahamiyati katta bo'lsa-da, ayrim mintaqalarda bu qarorlarning
amalga oshirilishida sezilarli kechikishlar mavjud. [1]
Umuman olganda, ayollarning huquqlarini himoya qilish borasida erishilgan natijalar
ijobiy, ammo amalga oshirilgan islohotlar hali to'liq muvaffaqiyatga erishmaganligini
ko'rsatmoqda. Xalqaro huquqda ayollarning o'rnini mustahkamlash uchun, milliy darajadagi
islohotlarni kuchaytirish va xalqaro huquq doirasida yangi mexanizmlar yaratish zarur bo'ladi.
Xulosa
Xalqaro huquqda ayollarning huquqlarini himoya qilish sohasida erishilgan yutuqlar,
shubhasiz, global miqyosda sezilarli o'zgarishlarga olib keldi. BMTning 1325-raqamli
rezolyutsiyasi va Ayollarga nisbatan diskriminatsiyani bartaraf etish to'g'risidagi konvensiya
(CEDAW) kabi xalqaro hujjatlar ayollarning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlarini
himoya qilishga qaratilgan normativ asoslarni mustahkamladi. Shuningdek, Xalqaro Jinoyat
Sudining ayollarga nisbatan jinoyatlar bo'yicha chiqargan qarorlari ham gender tengligi va
ayollarga nisbatan zo'ravonlikni kamaytirishga qaratilgan xalqaro amaliyotni kuchaytirdi.[2]
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
545
Biroq, ayollarning huquqlarini himoya qilishda global miqyosda hali ko'plab muammolar
mavjud. Xususan, ko'plab rivojlanayotgan davlatlarda, jumladan, O'zbekistonda, ayollarga
nisbatan diskriminatsiya va gender asosidagi zo'ravonliklar hali ham dolzarb masalalardir.
O'zbekiston xalqaro huquq doirasidagi normativ hujjatlar va rezolyutsiyalarni qabul qilish
va amalga oshirishda ijobiy natijalar ko'rsatayotgan bo'lsa-da, ba'zi hududlarda ayollar uchun
huquqiy himoya tizimi hali ham to'liq ishlamayapti. Mamlakatda ayollarga qarshi zo'ravonlik,
ularning siyosiy va iqtisodiy sohalarda ishtiroki kabi muammolar mavjud.
Xulosa qilib aytganda, ayollarning huqqularini himoya qilishda xalqaro huquqning roli
katta, ammo O'zbekistonda bu sohada hali to'liq muvaffaqiyatga erishilmagan. Ayollarning
huquqlari va gender tengligini ta'minlashda xalqaro huquqiy mexanizmlar, shuningdek, milliy
qonunlar va sud amaliyotining samarali ishlashi zarur. O'zbekistonda ayollarga qarshi
zo'ravonlikni kamaytirish, ularning siyosiy va ijtimoiy hayotda teng ishtirokini ta'minlash uchun
xalqaro hamkorlikni kuchaytirish, ta'lim va huquqiy bilimsizligini bartaraf etish, shuningdek,
huquqiy tizimni yanada takomillashtirish zarur.[4] Kelajakda ayollarning huquqlarini yanada
himoya qilish va gender tengligini ta'minlash uchun xalqaro va milliy darajadagi islohotlar davom
ettirilishi kerak.
REFERENCES
1.
Grewal, B., & Kaldor, M. (2011). "
The Globalization of Human Rights: Gender,
Development and Security."
Cambridge University Press.
2.
Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women
(
CEDAW)
(
1979).
3.
United Nations (2000). Resolution 1325 on
Women, Peace and Security.
4.
O'zbekiston Respublikasi (2020
). "O'zbekiston Respublikasining Ayollarga qarshi
zo'ravonlikni oldini olish to'g'risidagi qonuni."
5.
Ayollarning haq-huquqlari: xalqaro tajriba
6.
7.
Feminism
and
international
legal
scholarship
8.
The Canadain Press. (October 1, 2024 Tuesday). Joly targets polarization in UN speech,
urges
liberals
to
reclaim
the
word
'freedom'.
Medicine
Hat
News.
9.
(July 24, 2024 Wednesday). Researcher at Hanoi Law University Discusses Research in
Legal Issues (Women's Political Rights in International Law And Practice in Vietnam).
NewsRx
Policy
and
Law
Daily.
