ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
267
HUQUQIY XIZMATLARNI KO‘RSATISHDA ROBOTOTEXNIKA VA
AVTOMATLASHTIRISH IMKONIYATLARI
Xudaybergenova Mohinur Temurovna
Toshkent davlat yuridik universtiteti “Jinoiy odil sudlov” fakulteti,
1-kurs V-potok 1-guruh talabasi.
mohinurtemurovna@tsul.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14435833
Annotatsıya. Ushbu tadqiqotda yuridik xizmatlarni ko‘rsatishda robototexnika va
avtomatlashtirishning imkoniyatlari, afzalliklari va kamchiliklari o‘rganiladi. Shuningdek,
hozirda bu sohani rivojlantirish uchun olib borilayotgan islohotlar tahlil qilinadi. Yurtimizda
bu soha qanchalik rivojlanayotgani, buning natijasida nimalar sodir bo‘layotgani va bu
sohani yanada rivojlantirish uchun qanday islohotlar amalga oshirishimiz kerakligi haqida
ham so‘z yuritiladi. Va oxirida, ayni paytda bu texnologiyalar orqali sodir bo‘layotgan
o‘zgarishlarning statistic tahlil tendensiyalari bilan ham tanishishingiz mumkin. Huquqiy
xizmatlarni ko‘rsatishda robototexnika va avtomatlashtirish bilan bog‘liq qonunchiligimizga
o‘zgartirish va qo‘shimcha kiritish to‘g‘risida qanday takliflar kiritishimiz mumkinligi haqida ham
aytib o‘tiladi.
Kalit so‘zlar: Sun’iy intellect, raqamli texnologiyalar, blokchain, electron hujjatlar,
kiberxavfsizlik, onlayn sud jarayonlari, robototexnika.
OPPORTUNITIES OF ROBOTICS AND AUTOMATION IN THE PROVISION OF
LEGAL SERVICES
Abstract. This study examines the potential, advantages, and disadvantages of robotics and
automation in the provision of legal services. Also, the reforms currently being carried out for the
development of this sector are analyzed. It is also discussed how much this industry is developing
in our country, what is happening as a result, and what reforms we need to implement in order to
further develop this industry. And at the end, you can get acquainted with the trends of statistical
analysis of the changes taking place through these technologies. How we propose to amend and
add to our legislation related to robotics and automation in the provision of legal services it is
also mentioned that it is possible.
Keywords: Artificial intelligence, digital technologies, blockchain, electronic documents,
cyber security, online litigation, robotics.
ВОЗМОЖНОСТИ РОБОТЕХНИКИ И АВТОМАТИЗАЦИИ ПРИ
ПРЕДОСТАВЛЕНИИ ЮРИДИЧЕСКИХ УСЛУГ
Аннотация. В данном исследовании рассматриваются потенциал, преимущества
и недостатки робототехники и автоматизации в предоставлении юридических услуг.
Также анализируются реформы, проводимые в настоящее время для развития
данного сектора. Также обсуждается, насколько эта отрасль развивается в нашей
стране, что в результате происходит и какие реформы нам необходимо реализовать,
чтобы и дальше развивать эту отрасль. И в конце вы сможете ознакомиться с
тенденциями статистического анализа изменений, происходящих благодаря этим
технологиям. Как мы предлагаем внести изменения и дополнения в наше
законодательство, связанное с робототехникой и автоматизацией при оказании
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
268
юридических услуг также упоминается, что это возможно.
Ключевые слова: Sun’iy intellect, raqamli texnologiyalar, blokchain, electron hujjatlar,
kiberxavfsizlik, onlayn sud jarayonlari, robototexnika.
KIRISH.
Bugungi kunga kelib, texnologiyalar jadal sur’atda rivojlanib bormoqda. Xususan, huquq
sohasini tobora osonlashtirish maqsadida yuridik xizmat ko‘rsatishni robotlashtirish va
avtomatlashtirishga katta e’tibor qaratilmoqda.
Klaus Schwab
- "To'rtinchi sanoat inqilobi" asarida texnologiyalarning, jumladan,
robototexnika va avtomatlashtirishning huquqiy xizmatlarga ta'sirini ta'kidlaydi. U, bu
texnologiyalar huquqiy jarayonlarni samarali va tezkor o'tkazishga yordam berishini ta'kidlaydi.
Schwab ta’kidlaganidek, huquqiy texnologiyalar bizga ko‘plab imkoniyatlar kalitini ochib
bermoqda. Bu maqolada siz ushbu imkoniyatlar bilan qisman bo‘lsa ham tanishasiz va bu
sohaning afzalliklari va kamchliklarini ham bilib olishingiz mumkin. Aytib o‘tganimdek, bu
sohaning afzalliklari ko‘p bo‘lib men sizga ulardan bir qanchasini keltirib o‘taman. Avvalo,
huquqiy xizmat ko‘rsatishning qator imkoniyatlari haqida gaplashamiz.
1.
Huquqiy xizmatlarni raqamlashtirib, elektron shaklda taqdim etish. Bu qog'ozbozlikni
kamaytirish, jarayonlarni tezlashtirish va samaradorlikni oshirish imkonini beradi.
2.
Huquqiy xizmatlar jarayonlarini optimallashtirish va avtomatlashtirish. Buning uchun
jarayonlar tahlil qilinib, takrorlangan operatsiyalar va qog'ozbozlik tugunlari aniqlanadi hamda
ularni avtomatlashtirish orqali samaradorlik oshiriladi.
3.
Huquqiy xizmatlarni Internet orqali uzatish va mijozlar bilan o'zaro aloqani
raqamlashtirish. Bu mijozlarning xizmatlarni osonroq va tezroq olishlariga, huquqshunoslar esa
maʼmuriy yuklamani kamaytirishi imkonini beradi.
4.
Hujjatlar aylanishi, mijozlar bilan aloqa, topshiriqlarni bajarish oqimi, moliyaviy
hisobotlar va boshqa jarayonlarni integratsiya qilingan axborot tizimiga birlashtiriladi.
Ko‘rib turganingizdek, huquqiy xizmatlarni ko‘rsatishni avtomatlashtirish orqali ko‘plab
yengilliklar paydo bo‘ladi. Ammo bu huquqiy texnologiyaning kamchiliklari yo ‘q degani emas.
Masalan,
Richard Susskind
- U avtomatlashtirish jarayonida insoniy faktorning
yo'qolishi, ya'ni muloqot va empatiya yetishmasligi muammosini ta'kidlaydi. U, huquqiy
masalalar murakkab va noaniq bo'lishi sababli, insoniy yondashuv zarurligini ko'rsatadi.
Mark
Cohen
esa, avtomatlashtirish jarayonida ma'lumotlar xavfsizligi va maxfiylik masalalariga e'tibor
qaratadi.
Avtomatlashtirilgan tizimlar shaxsiy ma'lumotlarni saqlaganda, bu ma'lumotlarning
himoyasi va xavfsizligi muhim ahamiyatga ega. Bu ikki mulohazani ham to‘g‘ri deb hisoblaymiz
va men bu sohaning boshqa bir qator kamchiliklarini ham sanab o‘taman.
1.
Insoniy yondashuvning yo'qolishi:
Ya’ni avtomatlashtirish jarayonida mijozlar bilan shaxsiy aloqalar kamayadi, bu esa huquqiy
masalalarni hal qilishda muloqot va empatiya yetishmasligiga olib kelishi mumkin.
2.
Ehtimoliy xatolar:
Bunda dasturiy ta'minotdagi xatolar huquqiy qarorlarning to'g'riligiga ta'sir qilishi mumkin,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
269
bu esa noxush oqibatlarga olib keladi.
3.
Ma'lumotlar xavfsizligi:
Afsuski, avtomatlashtirilgan tizimlar shaxsiy ma'lumotlarni saqlashda xavfsizlik
muammolarini keltirib chiqarishi mumkin.
4.
Texnologiyaga bog'liqlik:
Agarda avtomatlashtirilgan tizimlar ishlamay qolsa yoki nosozlik yuzaga kelsa, bu huquqiy
xizmatlarning davomiyligiga ta'sir qiladi.
5.
O'qitish va adaptatsiya:
Vaholanki yangi texnologiyalarni qabul qilish va ularga o'rganish jarayoni murakkab bo'lishi
mumkin, bu esa vaqt va resurslarni talab qiladi.
6.
Mijozlarning ishonchsizlik hissi:
Ba’zi hollarda avtomatlashtirish jarayonida mijozlar xizmatlardan foydalanishda
ishonchni yo'qotishi mumkin.
Huquqiy xizmatlarni ko‘rsatishda avtomatlashtirishning ahamiyati, afzalliklari va
kamchiliklarini qisman bo‘lsa tushuntirib bera oldim deb o‘ylayman va keling endi yuridik
xizmatlarni ko‘rsatishda robototexnikaning o‘rni haqida gaplashamiz.
Robototexnika nima?
Robototexnika robotlar, mashinalar va qurilmalarni loyihalash, yaratish va amalda
qo'llash bilan shug'ullanadi. Huquqiy hujjatlarni avtomatlashtirish uchun turli robotlar va
mashinalar qo'llaniladi - hujjatlarni optik ko'chirish, tahlil qilish,
hujjat loyihalashtirish va boshqalar.Huquqiy hujjatlarni avtomatlashtirish va
robototexnika texnologiyalari bir necha o'n yillar davomida taraqqiy etib kelgan. Ilk namunalari
1970-80-yillarda paydo bo'lgan bo'lsa, hozirda ulardan ko'plab sohalarda, shu jumladan huquqiy
xizmatlarda keng foydalanilmoqda.
Huquqiy xizmatlarda qo‘llanilishining asosiy sababi shundaki, biz bu texnologiya orqali
quyidagi bir qator imkoniyatlarga erishmoqdamiz.
-
Ish unumdorligini oshirish va xarajatlarni qisqartirish – robotlar va avtomatlashtirilgan
tizimlar insonlarga qaraganda tezroq va arzonroq ishlaydi.
-
Xatolarni kamaytirish - avtomatlashtirilgan tizimlar insoniy xatoliklar va charchash
omillarini bartaraf etadi.
-
Tezkor va doimiy xizmat ko'rsatish - robotlar kunning istalgan vaqtida, doimiy ravishda,
xatoliksiz xizmat ko'rsata oladi.
-
Ma'lumotlarga tezkor va istiqbolli kirish
-
avtomatlashtirilgan tizimlar ulkan
ma'lumotlar bazasiga tezkor va samarali kirishni ta'minlaydi.
-
Qabul qilish jarayonini tezlashtirib, mijozlar mamnuniyatini oshirish.
Ko‘rganingizdek huquqiy xizmatni robotlashtirish orqali bir qator imkoniyatlarga sazovor
bo‘lmoqdamiz.
Elizabeth MacDonald
- "Legal Technology and the Future of Law" asarida
aytganidek, “Robototexnikaning huquqiy xizmatlarga kirishini osonlashtirishi va murakkab
jarayonlarni soddalashtirish imkoniyatlarini ko'rsatadi”.
1
Richard Susskind - "The Future of the Law"
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
270
Shuni ta’kidlab o‘tish joizki, hozirgi kunda bir qator huquqiy texnologiyalar rivojlanib
bormoqda. Huquqiy texnologiyalar kelajakda huquqiy xizmatlarni yanada samarali, arzon va
qulay qilishda muhim rol o'ynaydi. Ular huquqiy jarayonlarni soddalashtirish, mijozlarga xizmat
ko'rsatishni yaxshilash va yuridik firmalarning ish samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Richard Susskind
ham "The Future of the Law" asarida huquqiy texnologiyalarni kelajakda
huquqiy xizmatlarni yanada samarali va qulay qilish uchun zarur deb ta'kidlaydi. Susskind,
avtomatlashtirish va sun'iy intellekt yordamida huquqiy masalalarni hal qilishning yangi
imkoniyatlarini ko'radi. Endi esa sizga bir qancha huquqiy texnologiyalar haqida ham ma’lumot
taqdim qilib o‘tmoqchiman.
1. Sun'iy intellekt (AI):
Huquqiy tadqiqotlar va hujjatlarni tahlil qilishda sun'iy intellektdan
foydalanish, yuridik firmalarga samaradorlikni oshirishda yordam beradi. AI yuridik maslahatlar
va ish jarayonlarini tezlashtirishi mumkin.
2. Blockchain:
Huquqiy hujjatlarni ishonchli va o'zgarmas tarzda saqlashda blockchain
texnologiyasi qo'llanilmoqda. Bu, masalan, mulk huquqlari va shartnomalarni tasdiqlashda muhim
rol o'ynaydi
3. Elektron hujjatlar:
Elektron imzolar va raqamli hujjatlar yuridik jarayonlarni
soddalashtirib, vaqt va xarajatlarni kamaytiradi.
4. Kiberxavfsizlik:
Huquqiy ma'lumotlarning himoyasi uchun kiberxavfsizlik choralarining
kuchaytirilishi zaruriyati oshmoqda. Bu, maxfiylik va ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlashga
yordam beradi.
5. Onlayn sud jarayonlari:
COVID-19 pandemiyasi davrida onlayn sud jarayonlari
ommalashdi. Bu sud tizimiga kirishni osonlashtiradi va jarayonlarni tezlashtiradi.
6. Raqamli qonunchilik:
Raqamli iqtisodiyot va texnologiyalar rivojlanishi bilan yangi
qonunlar va normativ hujjatlar ishlab chiqilmoqda, bu esa texnologik o'zgarishlarga moslashishga
yordam beradi.
Sun’iy intellect.
Sun’iy intellect – bu zamonaviy kompyuterlarda amalga oshiriladigan va insonning real
intellekti, uning fikrlash faoliyati, psixikasi xususiyatlari, ya’ni avval jamlangan axborotlar
asosida maqsadga muvofiq qarorni tanlash qobiliyatini modellashtirish uchun mo‘ljallangan
sun’iy yaratilgan tizimdir. Sun;iy intellect muammosi - kishilik tarixida insoniyat oldida turgan
eng murakkab ilmiy-amaliy muammolardan biridir.
Huquq sohasidagi materiallar hajman shu qadar katta va mazmunan shu qadar
murakkabki, intellectual, shu jumladan ekspert tizimlarini yaratish nafaqat mumkin, balki
zarurhamdir. Intellektual tizimlar va texnologiyalar qonun hujjatlari sohasiga ham kirib
kelmoqda. Bir qator mamlakatlarda davlat va huquq sohasiga intellectual texnologiyalar va
tizimlarni joriy etishning maxsus dasturlari qabul qilingan. Jumladan, Yaponiyaning Bosh
politsiya boshqarmasida maslahat punktlariga voyaga yetmaganlar jinoyatchii muammolari
bo‘yicha yordam ko‘rsatish tizimi, yirik iqtisodiy jinoyatlarni tergov qilish tizimi va boshqa
shunga o‘xshash tizimlar ishlab chiqilgan.
Dastlabki eng soda intellectual tizimlar sobiq SSSRda 60- va 70-yillarda yaratilgan.
Bunday tizimlar kompyuter yordamida murakkab faktlarning tarkiblarini tasniflash
imkonini berga. 60-yillarda huquqni qo‘llash sohasini modellashtirish masalalari akademik
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
271
V.N.Kudryavsev
ning diqqat markazida bo‘lgan. V.N.Kudryavsev turli yuridik qoidalar,
institutlar, alohida normalar birgalikda va ayri holda ko‘plab har xil algortimlarga ega ekanligini
qayd etadi. Ammo ular haddan tashqari umumiy xususiyatga ega. Shunga qaramay,yuridik
ahamiyatga ega bo‘lgan harakatlarni tasniflash jarayonini tartibga soluvchi dasturlar yaratilishi
mumkin. 1979-yili N.V.Kudryavsev vazifasi jinoyatlarni tasniflashda huquq normalarining
qo‘llanilishi jarayonining evristik xususiyatlarini o‘rganishdan iborat bo‘lgan psixologik
eksperiment o‘tkazdi. Eksperiment natijasida ko ‘pgina holatlarda vazifalarining yechimi ikki
qismdan: vazifaning tipini aniqlash algoritmini tuzish va undan foydalanish hamda algoritmdan
so‘zning o‘z ma’nosida foydalanishdan iborat ekanligi aniqlandi. Vazifaning tipini aniqlashning
maqsadi yechimni qaysi sohadan izlash zarurligini taxminan aniqlashdan iborat. Unga muvofiq
tasniflashning asosiy algoritmi ham qayta tuzildi.
"Artificial Intelligence and Legal Services"
asarida sun'iy intellektning huquqiy
hujjatlarni avtomatlashtirishdagi o‘rni quyidagilar orqali ta'riflanadi:
Hujjatlarni tayyorlash:
Sun'iy intellekt huquqiy hujjatlarni, masalan, shartnomalar yoki da'vo arizalarini tez va aniq
tayyorlashga yordam beradi.
Avtomatik shablonlar va ma'lumotlarni tahlil qilish orqali jarayonlarni soddalashtiradi.
Ma'lumotlarni tahlil qilish:
AI tizimlari katta hajmdagi huquqiy ma'lumotlarni, sud
qarorlarini va boshqa hujjatlarni tahlil qilishda foydalaniladi. Bu huquqshunoslarga muhim
xulosalar chiqarishga yordam beradi.
Risksiz tahlil:
Sun'iy intellekt, muayyan huquqiy hujjatlar yoki shartnomalardagi
potentsial muammolarni aniqlash orqali, yuridik xavflarni kamaytiradi.
Yuridik maslahatlar:
AI platformalari foydalanuvchilarga yuridik masalalarda maslahatlar
berish imkonini taqdim etadi, bu esa huquqshunoslarning ish yukini yengillashtiradi.
Ish jarayonlarini optimallashtirish:
Avtomatlashtirish jarayonlari orqali yuridik firmalar
ish jarayonlarini yanada samarali va tezkor qilib, mijozlarga xizmat ko‘rsatishni yaxshilayd
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, huquq ijodkorligida kompyuter va intellectual
texnologiyalardan foydalanish bu jarayonni yanada Yuqori darajaga olib chiqish imkonini beradi.
Shu bilan birga qonun hujjatlarini yaratish juda murakkab ijodiy jarayon ekanligi ham
hisobga olinishi lozim. Bu jarayonni to‘liq algoritmlashtirib bo‘lmaydi. Kompyuter qonun
loyihasini “yaratish”ga qodir.
Metodologiya.
Huquqiy xizmatlar avvalgi davrlarda asosan huquqshunoslar va advokatlar tomonidan
ko‘rsatilgan. Mijozlar bilan bevosita muloqot, hujjatlarni qo‘l bilan tayyorlash va sud
jarayonlarini yuritish muhim o‘rin tutardi. Huquqiy xizmatlar ko‘pincha juda formal va ko‘p vaqt
talab qiluvchi jarayonlar bo‘lgan. Buning oldini olish uchun esa bu soha yo‘lga qo‘yildi ya’ni
yuridik xizmatlarni ko‘rsatishda robototexnika avtomatlashtirish. Bu texnologiya yurtimizga
2
Daniel Katz - "Data-Driven Law"
Mark Cohen - "The Future of Legal Services"
3
Rebecca Sandefur - "Access to Justice"
Bobby Balachandran - "Legal Technology and the Future of Law"
4
Susan Nevelow Mart - "The Law Librarian's Dilemma: A Guide to Automation"
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
272
kirib kelganidan keying o‘zgarishlarni ko‘radigan bo‘lsak, avtomatlashtirish natijasida huquqiy
xizmatlar ko‘rsatish tezligi 30-50% ga oshdi.
Misol uchun, hujjat tayyorlash jarayoni 2-3
kun o‘rniga 1-2 soat ichida amalga oshirilishi mumkin, yuridik xizmatlardan foydalanuvchilar
orasida qoniqish darajasi o‘rtacha 80% dan yuqori bo‘lishi kuzatilmoqda, bu esa avvalgi davrlar
bilan solishtirganda sezilarli darajada yuqori, avtomatlashtirish orqali huquqiy xizmatlarning
xarajatlari 20-30% ga kamaydi. Bu, xizmatlar narxining pasayishiga va ko‘proq odamlarning
huquqiy xizmatlardan foydalanishiga olib keldi, avtomatlashtirilgan xizmatlar orqali yuridik
xizmatlardan foydalanish 2018-yildan 2023-yilgacha 40% ga o‘sgan. Shunday bo‘lishiga
qaramay, O‘zbekistonda huquqiy xizmat ko ‘rsatishda robototexnika va avtomatlashtirish
darajasi boshqa davlatlarnikiga nisbatan pastroq. Masalan, Qozog‘iston va Rossiya kabi
davlatlarda bu sohada yanada rivojlangan texnologiyalar va innovatsiyalar qo‘llaniladi. Buning
sababi esa yurtimizda malakali kadrlar yetishmasilgi va asosan iqtisodiy resurslar, texnologik
infratuzilma bilan chambarchas bog‘liq deb o‘ylayman. Bu holatga yechim topadigan bo‘lsak,
huquqiy texnologiyalarga davlat byudjetidan ko‘proq mablag‘lar ajratishimiz, yangi kadrlarni
tayyorlashimiz va kadrlarni qayta tayyorlashimiz kerak va shart deb o‘ylayman
Natijalar.
Endi esa statistic tahlilga o‘tamiz. Bunda huquqiy texnologiyalarning 2024- yildagi raqamli
tendensiyalari bilan tanishib chiqamiz. 2024-yilda huquqiy xizmatlar sohasida robototexnika
yordamida hayotimizda va avtomatlashtirishning qo‘llanilishi sezilarli darajada oshdi. Huquqiy
texnologiyalar (LegalTech) bozorining o‘sishi: 2024-yilda global LegalTech bozorining hajmi
25% ga oshib, 20 milliard AQSh dollariga yetdi. Bu o‘sish huquqiy xizmatlarni avtomatlashtirish
va robototexnika texnologiyalarining keng qo‘llanilishi bilan bog‘liq. Sun'iy intellekt (AI)
asosidagi huquqiy xizmatlar: Yirik yuridik firmalarning 60% dan ortig‘i AI texnologiyalarini
hujjatlarni tahlil qilish, huquqiy tadqiqotlar va kontraktlarni boshqarish jarayonlarida
qo‘llamoqda. Bu esa ish samaradorligini oshirish va xarajatlarni kamaytirishga yordam
bermoqda. Robot jarayonlarni avtomatlashtirish (RPA): Huquqiy xizmat ko‘rsatuvchi
kompaniyalarning 45% i RPA texnologiyalarini ma'muriy vazifalarni avtomatlashtirishda
qo‘llamoqda. Bu esa inson resurslarini murakkab huquqiy masalalarga yo‘naltirish imkonini
bermoqda. Virtual huquqiy yordamchilar: 2024-yilda virtual huquqiy yordamchilar orqali
mijozlarga xizmat ko‘rsatish 35% ga oshdi. Bu texnologiyalar mijozlarga 24/7 rejimida tezkor va
samarali huquqiy maslahatlar olish imkonini bermoqda.
Bundan kelib chiqib aytishimiz mumkinki, bu texnologiyalari yordamida insoniyat
ko‘plab imkoniyatlar va yutuqlarga erishmoqda.
Muhokama.
Statistik tahlil ma’lumotlariga qaraganda, O‘zbekistonda ham bu soha ancha rivojlanib
5
Huquqiy axborot texnologiyalari. M.S.Yunusova, J.O ‘.Muxammadiyev. – Toshkent: Toshkent Davlat
yuridik universtiteti, 2022. – 192 bet.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi statistika ma'lumotlari.
Yuridik xizmatlar bo‘yicha tadqiqotlar va maqolalar.
Onlayn yuridik platformalar va ularning foydalanuvchi tahlillari.
Huquqiy yordam tashkilotlarining hisobotlari.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
273
bormoqda, ammo bu ko‘rsatkichni xorijiy mamlakatlar holati bilan solishtiradigan bo‘lsak,
O‘zbekiston ancha orqada ekanligini ko‘ramiz. Buning oldini olish maqsadida yurtimizda ham
yangi islohotlar olib borilmoqda. Bunga O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 14.10.2024
yildagi PQ-358- sonli qarorini misol qilib olsak bo‘ladi.
Bu qaror quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarida sun’iy
intellekt texnologiyalarini joriy qilish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, mamlakatimizning
sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanuvchi dunyoning yetakchi davlatlari qatoriga
kirishiga erishish, shuningdek,
“Raqamli O‘zbekiston — 2030”
strategiyasida belgilangan
maqsad va vazifalar ijrosini ta’minlash maqsadida:
1. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030- yilga qadar
rivojlantirish strategiyasi (keyingi o‘rinlarda — Strategiya) 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin:
a) Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish bo‘yicha erishish lozim
bo‘lgan maqsadli ko‘rsatkichlar, shu jumladan:
sun’iy intellekt asosida yaratilgan dasturiy mahsulotlar va ko‘rsatiladigan xizmatlar hajmini
1,5 milliard AQSh dollariga yetkazish;
Yagona interaktiv davlat xizmatlari portalida sun’iy intellekt asosida ko‘rsatilayotgan
xizmatlar ulushini 10 foizga yetkazish;
sun’iy intellekt yo‘nalishida faoliyat yurituvchi ilmiy laboratoriyalar sonini 10 taga yetkazish
hamda yuqori quvvatli hisoblash serverlarini ishga tushirish; Hukumatning sun’iy intellektga
tayyorlik indeksida (Government AI Readiness Index) O‘zbekiston Respublikasining birinchi 50
ta o‘rindagi davlatlar qatoriga kirishiga erishish;
b) Sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish bo‘yicha ustuvor maqsad va vazifalar:
sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirishga qaratilgan normativ-huquqiy bazani
shakllantirish, sohada standartlarni takomillashtirish va xalqaro hamkorlik aloqalarini
mustahkamlash;
ma’lumotlarni qayta ishlash hamda sun’iy intellektga asoslangan loyihalarni ishga
tushirish uchun texnik infratuzilma yaratish, ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarida mazkur
yo‘nalishdagi ustuvor loyihalarni amalga oshirish;
sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha aholining bilim va
ko‘nikmalarini oshirish, kadrlar salohiyatini rivojlantirish.
Bu qarordan kelib chiqadiki, yurtimizga bu soha kengroq talqinda kirib kelishi uchun
ko‘plab harakatlar amalga oshirilmoqda.
Taklif.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ-358-son qarori 1-
ilova 2-bobida shunday deyilgan:
2-bob. Mamlakatimizda sun’iy intellekt texnologiyalari rivojlanishining joriy holati
Sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish maqsadida
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17-fevraldagi “Sun’iy intellekt
texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi
PQ-4996-son qarori qabul qilingan. Mazkur qarorga muvofiq:
2021/2022 o‘quv yilidan boshlab
15 ta oliy ta’lim
muassasasida
sun’iy intellekt
texnologiyalarining
iqtisodiyot tarmoqlari
hamda
davlat boshqaruvi
tizimida amaliy qo‘llanishi
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
274
bo‘yicha kurslar va fanlar joriy etildi;
Men bu qarorga qo‘shimcha kiritmoqchiman, ya’ni hozirgi kungacha faqat 15 ta oliy ta’lim
muassasasida sun’iy intellect texnologiyalarining iqtisodiyot tarmoqlari hamda davlat boshqaruvi
tizimida amaliy qo‘llanilishi bo‘yicha kurs va fanlar tashkil etilgan. Men mamlakatimizning
sanoqlari oliy ta’lim muassasalarida emas, balki barcha oliy ta’lim muassasalarida , nafaqat oliy
ta’lim, balki o‘rta ta’lim muassasalarida
sun’iy intellect
texnologiyalarining
huquq
tizimida
amaliy qo‘llanilishi bo‘yicha kurslar va fanlar joriy etilishini ta’minlash to‘g‘risida taklif
bildirmoqchiman. Bilamizki, ko‘plab rivojlangan davlatlarning avvalo huquqiy madaniyati
yuksak darajada rivojlagan bo‘ladi.Yurtimida esa huquqiy madaniyatning rivojlanishi anchagina
sust jarayon. Buning sababi huquqiy ong va tafakkurning zaifligida deb o‘ylayman. Buning oldini
olish uchun biz har bir insonga yoshligidan huquqiy bilimga ega bo‘lishi, o‘z huquqlaridan qanday
foydalanishi va amalga oshirishni bilishi va anglashi uchun shart-sharoitlar yaratib berishimiz
shart deb o‘ylayman. Bu yurtimizda huquqiy madaniyat rivojlanishiga sezilarli darajada ta’sir
ko‘rsatadi degan umiddaman.
Xulosa.
Ushbu tadqiqot yuridik xizmatlarni ko‘rsatishda robototexnika va avtomatlashtirishning
imkoniyatlari ya’ni afzalliklarini, kamchiliklarini o‘rganib chiqdi. Siz bu tadqiqotda so‘ngi
yillarda yurtimizda va xorijda yuridik xizmatlarni ko‘rsatishda robototexnika va
avtmatlashtirishning statistic holati bilan tanishib oldingiz degan umiddaman. Tadqiqot shuni
ko‘rsatadiki, bu sohani rivojlantirish orqali ko‘plab davlatlar bir qancha qulayliklarga ega
bo‘lmoqda. Lekin shuni ham aytish kerakki, bu sohada ham barcha sohalarga qaraganda
kamchiliklar ya’ni bo‘shliqlar mavjud. Ammo hamma sohada ham kamchiliklari bo‘lishi bu tabiiy
hol. Shuning uchun shunday texnologiyalarni rivojlantirishga yanada qattiqroq bel bog‘lasak,
kutilganidan ham ko‘proq natijalarga erishamiz deb o‘ylayman.
MUAMMOLAR:
YECHIMLAR:
1.
Etik muammolar ya’ni,
-
Sun'iy intellekt (SI) tomonidan
qabul qilinadigan qarorlarning
adolatliligi
-
Shaxsiy ma'lumotlarning xavfsizligi
-
Aniq etik kodekslar ishlab chiqish
-
Insonga yo'naltirilgan SI tizimlari
yaratish
-
Keng ko'lamli jamoatchilik va
mutaxassislarning ishtirokida nazorat
mexanizmlarini yaratish
2.
Huquqiy qoidalar va standartlar:
-
Robototexnika va SI uchun etarli
normativ bazaning yo'qligi
-
Texnologiyalarni tartibga soluvchi
qonunchilik mexanizmlarining
rivojlanmagan bo'lishi
-
Yangi texnologiyalarga
moslashuvchi moslashuvchan
qonunchilik yaratish
-
Xalqaro standartlar va reglamentlar
ishlab chiqish
-
Muntazam yangilanadigan normativ
hujjatlar tizimini shakllantirish
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
275
3.
Texnologik cheklovlar:
-
Murakkab vaziyatlarni to'liq baholash
qobiliyatining cheklangan bo'lishi
-
Kontekstni chuqur tushunishda
qiyinchiliklar
-
Adaptiv va o'rganuvchi SI
algoritmlarini yaratish
-
Insonga yo'naltirilgan dizayn
printsiplarini qo'llash
-
Ko'p sohali malakali
mutaxassislarni jalb etish
4.
Xavfsizlik muammolari:
-
Kiberhujumlar va ma'lumotlarni
buzib yuborish xavflari
-
Tizimlarning nostabilligiga oid
risklarni boshqarish
-
Kuchli kriptografik himoya
mexanizmlari
-
Doimiy monitoring va testlash
tizimini joriy etish
-
Kiberhimoya bo'yicha
mutaxassislarni muntazam o'qitish
5. Inson-texnika o'zaro ta'siri:
- Ishchi o'rinlarning qisqarishi
- Xodimlarning texnologiyalarga moslasha
olmaslik xavfi
- Qayta tayyorgarlash va malakasini
oshirish dasturlari
-
Yangi ish o'rinlarini yaratish
Xodimlarni texnologiyalar bilan hamkorlikda
ishlashga o'rgatish
6.
Huquqiy mas'uliyat:
-
Xatolardan kim javobgar bo'lishi
Javobgarlik chegaralarini belgilash
murakkabligi
-
Aniq huquqiy mexanizmlar ishlab
chiqish
-
Javobgarlikni tartibga soluvchi
normativ hujjatlar qabul qilish
Sug'urta tizimlarini takomillashtirish
REFERENCES
1.
Richard Susskind - "The Future of the Law"
2.
Daniel Katz - "Data-Driven Law"
3.
Mark Cohen - "The Future of Legal Services"
4.
Rebecca Sandefur - "Access to Justice"
5.
Bobby Balachandran - "Legal Technology and the Future of Law”
6.
Susan Nevelow Mart - "The Law Librarian's Dilemma: A Guide to
Automation"
7.
M.S Yunusova, J.O ‘.Muxammadiyev. – Toshkent: Toshkent davlat yuridik
universtiteti, 2022. – 192 bet
8.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi statistika ma'lumotlari.
9.
Yuridik xizmatlar bo‘yicha tadqiqotlar va maqolalar.
10.
Onlayn yuridik platformalar va ularning foydalanuvchi tahlillari.
11.
Huquqiy yordam tashkilotlarining hisobotlari.6. O 'zbekiston Respublikasi adliya
vazirligi hisobotlari
12.
Oliy sud statistika bo ‘limi ma’lumotlar
13.
Digital justice loyihasi monitoringi hisobotlari
14.
UNDP O ‘zbekiston vakolatxonasi tadqiqotlari
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
276
15.
Jahon banki “Doing business” hisoboti
16.
Thomson Reuters Legal Tech Report 2023
17.
European Legal Technology Association (ELTA) Annual Survey
18.
Gartner Legal Technology Market Analysis
19.
World Economic Forum Legal Tech Impact Study
20.
Legal Tech Asia Pacific Market Research
21.
LEX.UZ – O ‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi
22.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ-358-son qarori
https://lex.uz/uz/docs/-7158604
