ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
482
HUQUQIY XIZMATLAR SOHASIDA SUNʼIY INTELLEKT ETIKASI
Irgasheva Nilufar Sherzod qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Jinoyat odil sudlov fakulteti 1-kurs talabasi.
nilufarerhasheva@gmail.com
Javoxir Eshonqulov
Ilmiy rahbar.
javoxireshonqulov0724@gmail.com
Toshkent davlat yuridik universiteti, Kiber huquq kafedrasi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14518900
Annotatsiya. Ushbu maqolada sunʼiy intellekt va huquq, huquqiy xizmatlar sohasida
sunʼiy intellektdan foydalanish etikasi, shu mavzuda olib borilgan tadqiqotlar, statistikalar hamda
tadqiqot mavzusining dolzarbligi, natijalari yoritilgan. Shuningdek, izlanishlar natijasida huquqiy
xizmatlar etikasi boʻyicha olib borilgan xalqaro tadqiqotlar va statistikalar oʻrganildi.
Korporativ yuridik bo‘limlarning etikasi: KPMGning Global Yuridik Bo‘lim
Benchmarking Tadqiqoti natijalariga ko‘ra, yuridik bo‘limlarning 67 foizi o‘z tuzilmalarini
kompaniyaning biznes bo‘linmalari va huquqiy sohaga moslashtirishga harakat qilmoqda. Bu
uslub yuridik xizmatlarning etikasini ta’minlashga yordam beradi. Lekin, tashkilotlarning ichki
ehtiyojlarini qondirish uchun tashqi mutaxassislarga bo‘lgan talab yuqori, bu esa huquqiy
xizmatlarda doimiy etik standartlarni saqlashda qiyinchilik tug‘dirishi mumkin; Ethics &
Compliance Initiative (ECI) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar: 2023 yilgi GBES (Global
Business Ethics Survey) tadqiqotiga ko‘ra, korxonalarning faqat 30 foizi to‘liq etik va muvofiqlik
dasturlarini joriy etgan. Bu dasturlar huquqbuzarlik xavfini kamaytirishda juda muhim rol
o‘ynaydi. Bunday tashkilotlarda xodimlar noetik xatti-harakatlarni xabar berish ehtimoli ko‘proq
bo‘lsa-da, bu xabar beruvchilarga nisbatan qasos olish holatlari ham ortgan. Bu esa etik muhitda
davomiy muammo ekanligini ko‘rsatadi; Etik madaniyat va halollik: ECI tadqiqotlari
ko‘rsatadiki, yuqori sifatli etik dasturlarni joriy etgan kompaniyalar huquqiy va moliyaviy
xavflarni kamaytiradi. Bunday tashkilotlarda xodimlar o‘z rahbariyatiga nisbatan yuqori ishonch
bildiradi, bu esa umumiy ish samaradorligini oshirish va uzoq muddatli muvaffaqiyatga erishishda
yordam beradi. Shu bilan birga, kuchli etik dasturlarga ega kompaniyalar 5.6 advokatni har 1
milliard dollar savdo uchun ish bilan ta’minlashadi va bu ularning huquqiy risklarni samarali
boshqarishiga imkon beradi. Ushbu natijalar huquqiy xizmatlarda etika va muvofiqlikning
qanchalik muhimligini tasdiqlaydi. Etik madaniyat va ishonchni oshirish, xalqaro darajadagi
qoidalar va me’yorlarga moslashish orqali tashkilotlar o‘z xodimlari va mijozlari oldidagi
mas’uliyatini mustahkamlay oladi.
Kalit soʻzlar: sunʼiy intellekt, raqamli texnologiyalar, huquqiy xizmatlar, maʼlumotlar
ishonchliligi, professional standartlar, etik kodekslar, etik komissiyalar, shaffof tizim.
ETHICS OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN THE FIELD OF LEGAL
SERVICES
Abstract. This article discusses the ethics of artificial intelligence and law, the use of
artificial intelligence in the field of legal services, research conducted on this topic, statistics, as
well as the relevance and results of the research topic. Also, as a result of the research,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
483
international research and statistics on the ethics of legal services were studied. Ethics of
corporate legal departments: According to the results of KPMG's Global Legal Department
Benchmarking Study, 67 percent of legal departments are trying to align their structures with the
company's business units and the legal sector. This approach helps ensure the ethics of legal
services. However, the demand for external specialists to meet the internal needs of organizations
is high, which can create difficulties in maintaining consistent ethical standards in legal services;
Research conducted by the Ethics & Compliance Initiative (ECI): According to the 2023 GBES
(Global Business Ethics Survey), only 30% of companies have implemented comprehensive ethics
and compliance programs. These programs play a critical role in reducing the risk of misconduct.
While employees are more likely to report unethical behavior in such organizations, there are also
increased instances of retaliation against those who report it. This indicates that an ongoing
problem in the ethical environment; Ethical culture and integrity: ECI research shows that
companies that have implemented high-quality ethics programs reduce legal and financial risks.
In such organizations, employees express higher trust in their leadership, which helps to improve
overall business performance and achieve long-term success. At the same time, companies with
strong ethics programs employ 5.6 lawyers for every $1 billion in sales, which allows them to
effectively manage legal risks. These results confirm the importance of ethics and compliance in
legal services. By increasing ethical culture and trust, and aligning with international standards
and norms, organizations can strengthen their accountability to their employees and clients.
Keywords: artificial intelligence, digital technologies, legal services, data integrity,
professional standards, codes of ethics, ethics committees, transparent system.
ЭТИКА ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В СФЕРЕ ЮРИДИЧЕСКИХ
УСЛУГ
Аннотация. В статье описаны искусственный интеллект и право, этика
использования искусственного интеллекта в сфере юридических услуг, исследования,
статистика, актуальность темы исследования и полученные результаты. Также в
результате исследования были изучены международные исследования и статистика по
этике юридических услуг. Этика корпоративных юридических отделов. Согласно
результатам глобального сравнительного исследования юридических отделов компании
KPMG, 67 процентов юридических отделов пытаются привести свою структуру в
соответствие с бизнес-подразделениями компании и юридическим полем. Этот метод
помогает обеспечить этику юридических услуг. Однако существует высокий спрос на
внешних экспертов для удовлетворения внутренних потребностей организаций, что
может затруднить поддержание постоянных этических стандартов в юридических
услугах; Исследование Инициативы по этике и соблюдению требований (ECI): согласно
данным GBES (Глобального исследования деловой этики) 2023 года, только 30 процентов
предприятий внедрили комплексные программы по этике и соблюдению требований. Эти
программы играют важную роль в снижении риска преступности. Хотя сотрудники
таких организаций с большей вероятностью сообщают о неэтичном поведении,
информаторы также с большей вероятностью подвергнутся репрессиям. Это
показывает, что это постоянная проблема в этической среде; Этическая культура и
честность:
исследования
ECI
показывают,
что
компании,
реализующие
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
484
высококачественные программы этики, снижают юридические и финансовые риски. В
таких организациях сотрудники имеют высокую степень доверия к своему руководству,
что помогает повысить общую эффективность работы и достичь долгосрочного успеха.
Между тем, компании с сильными программами этики нанимают 5,6 юристов на
каждый миллиард долларов продаж, что позволяет им эффективно управлять
юридическими рисками. Эти результаты подтверждают важность этики и соблюдения
требований в юридических услугах. Повышая этическую культуру и доверие, адаптируясь
к международным правилам и нормам, организации могут усилить свою
ответственность перед своими сотрудниками и клиентами.
Ключевые слова: искусственный интеллект, цифровые технологии, юридические
услуги, надежность данных, профессиональные стандарты, этические кодексы,
этические комиссии, прозрачная система.
KIRISH
Raqamli texnologiyalar - bu butun iqtisodiyot va jamiyatning raqamli transformatsiyani
ta’minlaydigan texnologiyalar bo‘lib, ular axborot raqamlarga aylantirilgan formatda saqlash va
uzatishga asoslangan. Shunaqa texnologiyalar rivojlanayotgan davrda eng dolzarb masalalardan
biri bu sun’iy intellektdan foydalanish etikasidir. McKinsey Global instituti prognozlariga ko‘ra,
sun’iy intellekt 2030-yilga borib taxminan 13 trillion AQSH dollari miqdoridagi qo‘shimcha
iqtisodiy mahsulot ishlab chiqarishi mumkin, bu esa global YaIMni har yili taxminan 1,2 foiziga
oshirish hisobiga amalga oshiriladi. Hozirgi kunga kelib, sun’iy intellekt keng ko‘lamda
ommalashib kundalik turmush tarzimizning deyarli barcha jabhalarini qamrab olmoqda.
Sun’iy intellekt bu sun’iy intellekt tizimlarining kognitiv funkiyalarni namoyon qilish
qobiliyati: o‘rganish, shu jumladan o‘z tajribasidan, berilgan
parametrlarga moslashish va ilgari faqat odamlar (yoki undan yuqori hayvonlar) uchun mavjud
bo‘lgan vazifalarni bajarish. Insoniyat o‘zini Homo Sapiens turi (lotincha - aqlli odam) deb ataydi,
bu aqliy qobiliyatlarning kundalik hayotda ham, o‘zini o‘zi anglashda ham muhimligini anglatadi.
Sun’iy intellekt bo‘yicha dunyodagi eng mashhur darsliklardan biri "Sun’iy intellekt: zamonaviy
yondashuv" mualliflari Styuart Jonatan Rassell va Piter Norvigning so‘zlariga ko‘ra, birinchi
marta 1995 yilda nashr etilgan. Sun’iy intellekt aqlli mavjudotlarni tushunishga va yangi aqlli
shaxslarni yaratishga harakat qilmoqda. "Hech kim kelajakni batafsil bashorat qila olmasa-da,
inson darajasidagi (yoki undan yuqori) aql-zakovatga ega kompyuterlar bizning kundalik
hayotimizga va sivilizatsiyaning kelajakdagi rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatishi aniq".
Huquqiy xizmatda sunʼiy intellektdan foydalanish etikasi bir qator muhim jihatlarni o‘z
ichiga oladi. Masalan:
1. Maxfiylik va ma’lumotlarni himoya qilish
: Huquqiy xizmatlar ko‘rsatilganda,
mijozlarning shaxsiy va huquqiy ma’lumotlari maxfiyligiga alohida e’tibor berilishi kerak. Sunʼiy
intellekt tizimlari ushbu ma’lumotlarni qanday saqlaydi va ishlatadi, bu masala juda muhimdir.
2. Adolat va tenglik
: Sunʼiy intellektdan foydalanish jarayonida barcha mijozlarga adolatli
va teng munosabatda bo‘lish zarur. Algoritmlar bias (qaytish) yoki nohaqlik keltirib chiqarishi
mumkin, shuning uchun ularni ishlab chiqishda ehtiyotkorlik bilan yondashish lozim.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
485
3. Ochiqlik va tushuntirish:
Mijozlar sunʼiy intellekt tomonidan qabul qilingan qarorlar
va tavsiyalarni tushunish imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak. Bu, shuningdek, huquqiy xizmat
ko‘rsatuvchilar uchun ham muhimdir, chunki ular mijozlarga sunʼiy intellektning qanday
ishlashini va uning natijalarini tushuntirishlari kerak.
4. Mas’uliyat:
Sunʼiy intellekt tizimlarining qabul qilgan qarorlari uchun kim mas’ul
ekanligini aniqlash muhimdir. Agar sunʼiy intellekt noto‘g‘ri qaror qabul qilsa, bu holatda
javobgarlik kimga tegishli ekanligini belgilash zarur.
5. Professional standartlar:
Huquqiy xizmatlarda sunʼiy intellektdan foydalanish, mavjud
professional etik kodekslariga mos kelishi kerak. Huquqshunoslar va boshqa mutaxassislar sunʼiy
intellektni qo‘llashda o‘zlarining etik mas’uliyatlarini hisobga olishlari zarur.
6. Inson omili:
Sunʼiy intellekt insonlarning o‘rnini bosishi emas, balki ularni qo‘llab-
quvvatlash vositasi sifatida ko‘rilishi kerak. Huquqshunoslar va mutaxassislar sunʼiy intellektdan
foydalanish orqali o‘z ishlarini yanada samarali va sifatli bajarishlari mumkin.
METODLAR
Sun’iy intellekt sohasida o‘tgan asrning o‘rtalaridan boshlab tadqiqot ishlari boshlangan.
Ingliz matematigi va kriptografi Alan Tyuring (1952-1954) mazkur yo‘nalishda ilk
tadqiqot muallifi hisoblanadi. Sun’iy intellekt atamasi 1956-yilga kelib paydo bo‘ldi. Shu yilning
yozida AQSHning Dartmut universitetida sun’iy tafakkur masalalari bo‘yicha anjuman bo‘lib
o‘tdi.
Unda Klod Shennon (Bell Laboratories), Nataniel Rochester (IBM), Gerbert Saymon
(Karnegi universiteti, Trenchard Mur (Prinston universiteti), Jon Makkarti (Dartmut universiteti),
Marvin Minski (Garvard universiteti) kabi olimlar ishtirok etgan[2].
XX asrning 80-yillari sun’iy intellekt-kashfiyot deya e’tirof etila boshlandi.
Tadqiqotlarning huquqiy asosini qonunlar, statistik ma’lumotlar, farmon va strategiyalar
shu sohadagi ilmiy-tadqiqotlar tashkil qiladi. Sun’iy intellektni huquqiy tartibga solishda ilmiy-
tadqiqotning statistik, eksperimental metodlari qo‘llanilgan.
Sun’iy intellektning xavfli jihatlari ham bordir. Bularning eng xavflisi odamlarning ishsiz
qolib ketishidir. Buning asosiy sababi shuki, sun’iy intellekt inson qilishi mumkin bo‘lgan ko‘p
vazifalarni bajara boshladi va bu odamlarning ish o‘rinlarini yo‘qotishga olib kelmoqda. Jahon
iqtisodiy forumining kelajak ish o‘rinlari haqidagi hisobotiga ko‘ra, keyingi besh yilda hozir
mavjud ish o‘rinlarining 23 foizi o‘zgarishga uchraydi: 69 mln ish o‘rini yaratilishi, 83 mln ish
o‘rni esa yo‘q bo‘lib ketishi kutilyapti. Bu global miqyosda ish o‘rinlarining 14 mlni, ya’ni 2 foizi
yo‘q bo‘lib ketishi mumkinligini anglatadi. Masalan, sun’iy intellekt namunasi bo‘lgan ChatGPT
AQSHda 4,8 mln ish o‘rnini egallashi prognoz qilinmoqda[3]. Qisqaradigan ish o‘rinlari,
kasblarning yo‘qolib ketishiga sun’iy intellekt sabab bo‘lmoqda. Chunki sun’iy intellekt ishchilar,
xodimlar bajaradigan ish o‘rinlari va vazifalarini qila boshlagach, inson mehnatiga hojat
qolmasligini ko‘rsatmoqda. Sun’iy intellektning salbiy tomonlari hamma narsada bor. Sun’iy
intellekt orqali fake (soxta) xabarlar tarqalib ketmoqda va bu xabarlarni to‘g‘riligini tekshirish
lozimligi o‘rtaga chiqdi.
Huquqiy xizmatlarda sunʼiy intellektdan foydalanish etikasi bo‘yicha bir nechta metodlar
va yondashuvlar mavjud. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
486
1. Etik kodekslar va standartlar:
Huquqiy tashkilotlar va professional assotsiatsiyalar
sunʼiy intellektdan foydalanish uchun etik kodekslar va standartlar ishlab chiqishlari mumkin.
Bu kodekslar, masalan, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, adolatli qarorlar qabul qilish
va mijozlarning manfaatlarini himoya qilish kabi jihatlarni o‘z ichiga oladi.
2. Tizimning shaffofligi:
Sunʼiy intellekt tizimlarining ishlash jarayonini shaffof qilish
muhimdir. Foydalanuvchilar va mijozlar sunʼiy intellekt qanday qarorlar qabul qilayotganini
tushunishlari kerak. Bu, tizimning ishlash mexanizmlarini tushuntirish va natijalarni asoslash
orqali amalga oshirilishi mumkin.
3. Ma’lumotlarning sifatini ta’minlash:
Sunʼiy intellekt tizimlari uchun ishlatiladigan
ma’lumotlarning sifatini ta’minlash muhimdir. Ma’lumotlar to‘g‘ri, to‘liq va adolatli bo‘lishi
kerak, chunki noto‘g‘ri yoki tarafkash ma’lumotlar natijalarni noto‘g‘ri yo‘naltirishi mumkin.
4. Foydalanuvchi o‘qitish:
Huquqiy xizmatlarda sunʼiy intellektdan foydalanayotgan
xodimlar va foydalanuvchilarni o‘qitish va xabardor qilish muhimdir. Ularni sunʼiy intellektning
imkoniyatlari, cheklovlari va etik jihatlari haqida ma’lumot berish zarur.
5. Monitoring va baholash
: Sunʼiy intellekt tizimlarining ishlashini doimiy ravishda
monitoring qilish va baholash muhimdir. Bu, tizimning adolatli va etik jihatdan to‘g‘ri ishlashini
ta’minlashga yordam beradi. Olingan natijalarni tahlil qilish va zarurat tug‘ilganda tuzatish kiritish
muhimdir.
6. Fikr-mulohazalar va muloqot:
Mijozlar, foydalanuvchilar va boshqa manfaatdor
tomonlar bilan fikr-mulohaza almashish va muloqot qilish sunʼiy intellektning etik jihatlarini
yaxshilashga yordam beradi. Bu, ehtimoliy muammolarni aniqlash va hal etishga yordam beradi.
7. Xalqaro standartlarga rioya qilish
: Xalqaro miqyosda qabul qilingan standartlarga
rioya qilish ham muhimdir. Bu, huquqiy xizmatlarda sunʼiy intellektdan foydalanishda global etik
me’yorlarga mos kelishini ta’minlaydi.
8. Etik komissiyalar yoki kengashlar tuzish
: Huquqiy tashkilotlarda sunʼiy intellektdan
foydalanishni nazorat qilish uchun maxsus etik komissiyalar yoki kengashlar tuzish mumkin. Ular
sunʼiy intellektning ishlashi, etik jihatlari va potentsial xavflarini baholashda yordam berishi
mumkin.
Ushbu metodlar huquqiy xizmatlarda sunʼiy intellektdan foydalanishning etik jihatlarini
yaxshilashga yordam beradi va mijozlarning manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan.
NATIJALAR
Sunʼiy intellektning huquqiy etikasi bo‘yicha quyidagi natijalarni taʼkidlab oʻtish kerak:
a.
Tadqiqotlar va so‘rovlar: Turli tashkilotlar va universitetlar tomonidan o‘tkazilgan
so‘rovlar natijalari ko‘rsatmoqdaki, ko‘pchilik insonlar sunʼiy intellektdan foydalanishdan oldin
etik masalalarni ko‘rib chiqishni muhim deb biladi. Masalan, 2020-yilda o‘tkazilgan bir so‘rovda
ishtirokchilarning 70% dan ortig‘i sunʼiy intellektning etik jihatlari haqida xavotir bildirdi.
b. Ish joylari: Sunʼiy intellekt va etikaga oid mutaxassisliklar bo‘yicha ish joylari soni
oshmoqda. 2021-yilda sunʼiy intellekt bilan bog‘liq etik masalalar bo‘yicha ish o‘rinlari 40% ga
oshgan.
d. Tashkilotlar va komissiyalar: Ko‘plab tashkilotlar, jumladan, hukumat va xususiy sektor,
sunʼiy intellektning etik jihatlarini o‘rganish uchun alohida komissiyalar tuzgan. Misol uchun,
2020-yilda Evropa Ittifoqi sunʼiy intellektning etik jihatlari bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqdi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
487
e. Qonunchilik: Sunʼiy intellekt bilan bog‘liq qonunchilik va reglamentlarga talab ortib
bormoqda. 2021-yilda Evropa Ittifoqi sunʼiy intellekt uchun yangi reglamentlarni taklif qildi, bu
esa sunʼiy intellektning etik jihatlarini tartibga solishga qaratilgan.
f. Ommaviy axborot vositalarida e’tibor: Sunʼiy intellektning etik masalalari haqida
ommaviy axborot vositalarida yangiliklar soni ortmoqda. 2019-2021- yillarda sunʼiy intellekt va
etikaga oid maqolalar soni 50% ga oshgan.
g.
Xavfsizlik
va maxfiylik: Sunʼiy intellekt tizimlarining xavfsizligi va
foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish masalalari muhim ahamiyatga ega.
2022-yilda o'tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, foydalanuvchilarning 80% dan ortig‘i sunʼiy intellekt
tizimlarida maxfiylikni ta’minlashni muhim deb hisoblaydi.
h. Adolat va tenglik: Sunʼiy intellekt algoritmlarining adolatsiz qarorlar qabul qilish xavfi
mavjud. 2021-yilda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, sunʼiy intellekt tizimlarida
ishlatiladigan m’'lumotlar asosan erkaklar va oq irqlarga asoslangan, bu esa gender va irq bo‘yicha
tengsizlikka olib kelishi mumkin.
i. O‘qitish va xabardorlik: Sunʼiy intellektning etik jihatlari haqida o‘qitish va
xabardorlikni oshirish muhimdir. 2020-yilda o‘tkazilgan so‘rovda, ishtirokchilarning 65% dan
ortig‘i sunʼiy intellektning etik jihatlari haqida ma’lumot olishni xohlaydi.
j. Qonuniy tartibga solish: Sunʼiy intellektning etik jihatlarini tartibga solish uchun
qonunlar va qoidalar ishlab chiqilmoqda. Misol uchun, 2021 yilda AQShda sunʼiy intellektga oid
qonun loyihalari ko‘rib chiqildi, bu esa sunʼiy intellektning etik jihatlarini tartibga solishga
qaratilgan.
k. Xalqaro hamkorlik: Sunʼiy intellektning etik jihatlarini hal qilish uchun xalqaro
hamkorlik zarur. 2021 yilda BMT sunʼiy intellektning etik jihatlari bo‘yicha xalqaro standartlarni
ishlab chiqish uchun tashabbus ko‘rsatdi.
l. Ijtimoiy ta’sir: Sunʼiy intellektning ijtimoiy ta’siri ham muhim masala. 2022- yilda
o‘tkazilgan tadqiqotlarda, sunʼiy intellektning ish joylariga ta’siri haqida fikr bildirilgan bo‘lib,
ishtirokchilarning 75% dan ortig‘i sunʼiy intellekt ish o‘rinlarini yo‘qotishi mumkin deb
hisoblaydi.
Bu jihatlar sunʼiy intellektning huquqiy etikasi sohasidagi muammolarni va ularni hal
qilish yo‘llarini ko‘rsatadi. Sunʼiy intellektning rivojlanishi bilan birga, bu masalalar yanada
dolzarblashadi va ularga e’tibor qaratish zarur bo‘ladi.
MUHOKAMA
2017-yil yanvar oyida Asilomar shahrida (Kaliforniya, AQSh) insoniyat duch keladigan
ekzistensial xavflarni, shu jumladan, sun’iy intellektning rivojlanishi bilan bogʻliq xavflarni
kamaytirishga qaratilgan tadqiqot instituti - Hayotning kelajagi instituti (Boston) tomonidan
tashkil etilgan foydali AI bo‘yicha Asilomar konferentsiyasi bo‘lib o‘tdi. Sun’iy intellekt.
Iqtisodiyot, huquq, etika va falsafa sohasidagi 100 dan ortiq taniqli tadqiqotchilar ushbu
konferensiya ishtirokchilari bo‘lishdi, natijada sun’iy intellekt (Asilomar AI Principles) sohasidagi
tadqiqotlar uchun tamoyillar ishlab chiqildi. Keyinchalik yana bir necha ming olimlar,
dasturchilar, tadbirkorlar va ekspertlar, jumladan Stiven Xoking, Ilon Mask, Google, Apple,
Facebook, IBM, Microsoft va boshqalar vakillari ushbu tamoyillarga imzo chekdilar.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
488
Konferensiya yakuniy hujjatning kirish qismiga ko‘ra, sun’iy intellekt allaqachon butun
dunyo bo‘ylab ulardan foydalanadiganlar uchun foydali vositalarni yaratishga imkon berdi.
Sun’iy intellektning belgilangan tamoyillarga muvofiq yanada rivojlanishi odamlarga
o‘nlab yillar va hatto asrlar davomida yordam berish uchun yangi imkoniyatlarni ochishi mumkin.
Azilomar tamoyillari:
1) Sun’iy intellekt tadqiqotining maqsadi maqsadsiz aqlni emas, balki insoniyatga foyda
keltirishga qaratilgan tizimlarni yaratish sohasida bo‘lishi kerak.
2) Sun’iy intellektga investitsiyalar sun’iy intellektning foydali ilovalarini topishga
qaratilgan tadqiqotlarni moliyalashtirish bilan birga bo‘lishi kerak, bu kontekstda kompyuter
fanlari, iqtisodiyot, huquq, etika va ijtimoiy fanlar sohasidagi murakkab savollar ko‘rib chiqiladi.
Bu savollardan ba’zilari:
- kelajakdagi sun’iy intellektning ishonchliligini tizimlar o‘z dasturlarini nosozliklar va
xakerlik hujumlari tahdidiga duchor bo‘lmasdan bajarishi uchun qanday ta’minlash kerak?
- inson mehnati darajasini kamaytirmasdan va uning maqsadini saqlamasdan jarayonlarni
avtomatlashtirish orqali farovonlik darajasini qanday oshirish mumkin?
- qanday qilib huquqiy tizimni yanada samarali va adolatli qilib, uni sun’iy intellektning
rivojlanishiga mos ravishda o‘zgartirish va undan foydalanish bilan boliq barcha huquqiy xavflarni
hisobga olish kerak?
- sun’iy intellekt asosida qanday qadriyat yo‘nalishlari yotishi va u qanday
huquqiy va ma’naviy maqomga ega bo‘lishi kerak?
3) AI tadqiqotchilari va siyosiy rahbariyat o‘rtasida konstruktiv va solom muloqot kerak.
4) Tadqiqotchilar va sun’iy intellekt tizimlarini ishlab chiquvchilar o‘rtasida
hamkorlik madaniyati, ishonch va ochiqlik rag‘batlantirilishi kerak.
5) AIni ishlab chiqish guruhlari xavfsizlik standartlari noto‘g‘ri bajarilishini oldini olish
uchun bir-biri bilan faol muloqot qilishlari kerak.
6) Sun’iy intellekt tizimlari butun hayotiy sikli davomida xavfsiz va himoyalangan bo‘lishi
kerak va agar kerak bo‘lsa, sun’iy intellektning muntazam ishlashi osongina tekshirilishi kerak.
7) Tizimdagi nosozliklarning ochiqligi: agar sun’iy intellekt tizimi zarar keltirsa, uning
sababini aniqlash mumkin bo‘lishi kerak.
8) Adliya tizimi uchun ochiqlik: sud qarorini qabul qilishda avtonom sun’iy
intellekt tizimining har qanday ishtiroki qoniqarli asosli bo‘lishi va vakolatli organlar
tomonidan tekshirish uchun mavjud bo‘lishi kerak.
9) Mas’uliyat: ilg‘or sun'iy intellekt tizimlarini ishlab chiquvchilari va yaratuvchilari sun’iy
intellektdan foydalanish, suiste’mol qilish va xatti-harakatlari oqibatlarining ma’naviy tomonidan
bevosita manfaatdordirlar va bunday oqibatlarni yaratish uchun javobgarlik ularning zimmasiga
yuklanadi.
10) Qiymat sinxronizatsiyasi: Yuqori darajadagi avtonomiyaga ega bo‘lgan AI tizimlari
ularning maqsadlari va xatti-harakatlari ish davomida insoniy qadriyatlarga mos keladigan tarzda
ishlab chiqilishi kerak.
11) Sun’iy intellekt tizimlarining dizayni va faoliyati inson qadr-qimmati, huquqlari,
erkinliklari va madaniy xilma-xillik oyalariga mos kelishi kerak.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
489
12) Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish: agar sun''iy intellekt tizimlari ushbu
ma’lumotlarni tahlil qilish va ulardan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lsa, odamlar shaxsiy
ma’lumotlarga kirish, qayta ishlash va nazorat qilish huquqiga ega bo‘lishi kerak.
13) Erkinlik va shaxsiy daxlsizlik: shaxsiy ma’lumotlarga sun’iy intellekt tizimlarini
qo‘llash odamlarning haqiqiy yoki tasavvur qilingan erkinligini asossiz ravishda kamaytirmasligi
kerak.
14) Umumiy foyda: AI texnologiyalari imkon qadar ko‘proq odamlarga foyda keltirishi
kerak.
15) Birgalikda farovonlik: sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan iqtisodiy foyda butun
insoniyatga foyda keltirishi uchun keng taqsimlanishi kerak.
16) Sun’iy intellektni inson nazorati: odamlar shaxs tomonidan qo‘yilgan maqsadlarni
amalga oshirish uchun qaror qabul qilish funksiyasini sun’iy intellekt tizimiga o‘tkazish tartibi va
darajasini aniqlashlari kerak.
17) Tizim barqarorligi: ilgʻor AI tizimlarini boshqarishda ta’sirga ega bo‘lganlar jamiyat
salomatligi bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy jarayonlarni hurmat qilishlari va yaxshilashlari kerak, ularga
putur yetkazmasliklari kerak.
18) Sun’iy intellekt sohasida qurollanish poygasi: avtonom o‘ldiradigan qurollar sohasida
qurollanish poygasidan qochish kerak.
19) Imkoniyatlarni kam baholash xavfi: Kelajakdagi sun’iy intellekt imkoniyatlarining
yuqori chegarasi haqida kuchli taxminlardan qochish kerak, ayniqsa, bu masala bo‘yicha
konsensus mavjud bo‘lmaganda.
20) Ilgʻor sun’iy intellekt Yerdagi hayot tarixini inqilob qilish potentsialiga ega va tegishli
resurslar va juda ehtiyotkorlik bilan ishlab chiqilishi va boshqarilishi kerak.
21) Xatarlar: Sun’iy intellekt tizimlari bilan bog‘liq potentsial xavflar, ayniqsa
halokatli yoki umuman hayotga xavf tug‘diruvchi xavflarni rejalashtirish va potensial ta’sirga mos
ravishda kamaytirish choralari bilan boshqarilishi kerak.
22) Rekursiv avtomatik o‘rganish: o‘z algoritmlari samaradorligini oshirish va o‘z-o‘zini
takrorlash uchun mo‘ljallangan, sifat va miqdorning tez o‘zgarishiga olib keladigan AI tizimlari
qat’iy tartibga solish va nazorat choralariga bo‘ysunishi kerak.
23) Umumiy manfaat: super intellekt faqat bir davlat yoki tashkilot uchun emas, balki
ko‘pgina axloqiy ideallarga mos keladigan va butun insoniyat manfaati uchun ishlab chiqilishi
kerak.
UNESCO (Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ta’lim, fan va madaniyat masalalari bo‘yicha
tashkilotining ixtisoslashgan muassasasi) huzurida sun’iy intellektni rivojlantirish va undan
foydalanishning axloqiy tamoyillarini yaratish bo‘yicha tavsiyalar berish uchun ekspert guruhi
tuzildi. Guruh 2019-yilda YUNESKO Bosh konferensiyasi yakunlari bo‘yicha tuzilgan bo‘lib,
guruh ishining natijasi YUNESKOga a’zo davlatlar (200 ga yaqin davlat) tomonidan navbatdagi
Bosh konferensiyada ma’qullanganidan keyin uning axloqiy jihatlari bo‘yicha tavsiyalar qabul
qilindi. Sun’iy intellektn 125, bu 2021-yil noyabr oyida sodir bo‘lgan. Sun’iy intellekt etikasi
bo‘yicha ushbu birinchi global asosli kelishuv sun’iy intellekt texnologiyalari insoniyatga katta
xizmat ko‘rsatishi, barcha mamlakatlar ulardan foydalanishi mumkinligini tan oladi, ammo bu
texnologiyalar fundamental axloqiy muammolarni ham keltirib chiqaradi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
490
XULOSA
Huquqiy xizmatlarda sunʼiy intellektdan foydalanish etikasiga amal qilish darajasi juda
muhim, chunki bu bir qator sabablar bilan bog‘liq:
Ishonchni oshirish:
Mijozlar va foydalanuvchilar sunʼiy intellekt tizimlariga ishonishi
uchun shaffoflik va etik me’yorlarga rioya qilish zarur. Agar huquqiy xizmatlar etik tamoyillarga
amal qilsa, bu ishonchni oshiradi.
Adolat va tenglik:
Sunʼiy intellekt tizimlari qarorlar qabul qilishda adolatli bo‘lishi kerak.
Tarafkashlik va diskriminatsiya ehtimolini kamaytirish uchun etika standartlariga amal qilish
zarur. Bu, huquqiy xizmatlarning adolatli va teng imkoniyatlar taqdim etishini ta’minlaydi.
Maxfiylik va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish:
Huquqiy xizmatlarda shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilish muhimdir. Etik tamoyillar, mijozlarning maxfiyligini hurmat qilish
va ma’lumotlarni xavfsiz saqlashni talab qiladi.
Qarorlarning asoslantirilishi
: Sunʼiy intellekt tizimlari qabul qilgan qarorlar to‘g‘ri va
asosli bo‘lishi kerak. Etik yondashuv, qarorlarning qanday qabul qilinayotganini tushunishga
yordam beradi va foydalanuvchilarga ularning natijalari haqida aniq ma’lumot beradi.
Fikr-mulohazalar va javobgarlik
: Etik me’yorlarga amal qilish, huquqiy xizmat
ko‘rsatuvchi tashkilotlarni o‘z faoliyatlari uchun javobgar qiladi. Bu, tizimning samaradorligini
oshirishga va ehtimoliy muammolarni aniqlashga yordam beradi.
Xalqaro standartlarga moslashish
: Huquqiy xizmatlarda sunʼiy intellektdan
foydalanishda xalqaro etik standartlarga amal qilish, global miqyosda qabul qilingan me’yorlarga
mos kelishni ta’minlaydi.
Innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash:
Etik yondashuvlar sunʼiy intellektni yanada
samarali va innovatsion tarzda qo‘llash imkonini beradi, bu esa huquqiy xizmatlarning sifatini
oshiradi.
Albatta, huquqiy xizmatlarda sunʼiy intellektdan foydalanish etikasini yanada chuqurroq
o‘rganish mumkin. Quyidagi nuqtalar ham muhimdir:
Tizimning shaffofligi:
Sunʼiy intellekt tizimlari qanday ishlashini tushunish muhimdir.
Mijozlar va huquqiy mutaxassislar, tizim qanday ma’lumotlarni ishlatishi va qanday
qarorlar qabul qilishi haqida aniq ma’lumotga ega bo‘lishlari kerak. Shaffoflik, foydalanuvchilarga
sunʼiy intellektning qanday ishlashini tushunishga yordam beradi va bu orqali ularning ishonchini
oshiradi.
O‘qitish va xulq-atvor
: Sunʼiy intellekt tizimlari o‘z-o‘zini o‘rgatish jarayonida, ularga
taqdim etilgan ma’lumotlar sifatiga bog‘liq. Agar o‘qitish jarayonida tarafkashlik yoki noaniqlik
mavjud bo‘lsa, bu tizimning natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun,
ma’lumotlar to‘g‘ri va adolatli bo‘lishi kerak,
O‘zaro aloqalar va inson omili: Sunʼiy intellekt huquqiy xizmatlarda yordam berishi
mumkin, lekin inson omilini to‘liq yo‘qotmaslik zarur. Huquqiy masalalar ko‘pincha murakkab
va noaniq bo‘lishi mumkin, shuning uchun insonlarning fikr va tajribalariga asoslangan qarorlar
qabul qilish zarur.
Tizimning rivojlanishi va yangilanishi:
Sunʼiy intellekt tizimlari doimiy ravishda
yangilanib turishi kerak. Etik me’yorlarga amal qilish, yangi texnologiyalar va o‘zgaruvchan
qonunchilikka moslashishga yordam beradi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
491
Foydalanuvchilarni ta’lim berish: Mijozlar va huquqiy mutaxassislar sunʼiy intellektdan
qanday foydalanishni bilishlari kerak. Ularni ta’lim berish orqali, ularga huquqiy masalalarda
to‘g‘ri qarorlar qabul qilishda yordam berish mumkin.
Muammolarni hal etish
: Agar sunʼiy intellekt tizimlari noto‘g‘ri qarorlar qabul qilsa yoki
xatolarga yo‘l qo‘yilsa, buni qanday hal qilish kerakligini belgilovchi etika me’yorlari bo‘lishi
zarur. Bu, muammolarni tezda aniqlash va to‘g‘rilash imkonini beradi.
Ijtimoiy mas’uliyat:
Huquqiy xizmatlarda sunʼiy intellektdan foydalanish ijtimoiy
mas’uliyatni talab qiladi. Tizimlar nafaqat tijorat manfaatlarini, balki jamiyatning umumiy
manfaatlarini ham hisobga olishi kerak.
O‘zaro hamkorlik:
Huquqiy xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar, sunʼiy intellekt
texnologiyalarini ishlab chiqayotgan kompaniyalar bilan hamkorlikda ishlashlari kerak. Bu, etik
tamoyillarga mos keladigan tizimlarni yaratishga yordam beradi.
Umuman olganda, huquqiy xizmatlarda sunʼiy intellektdan foydalanish etikasiga amal qilish,
nafaqat professional standartlarni saqlab qolishga yordam beradi, balki jamiyatda huquqiy
xizmatlarning sifatini oshirishga ham xizmat qiladi. Bu jarayon, qonunlarni yanada samarali va
adolatli tarzda qo‘llash imkonini beradi.
REFERENCES
1.
https://kun.uz/uz/news/2022/09/08/suniy-intellekt-va-xavfsizlik-robotlar-odamlar-ustidan-
hukmronlik-qilishi-mumkinmi
2.
Sun’iy intellekt-texnologik rivojlanish asosi- Yuz.uz https://yuz.uz/uz/uz/news/suniy-
intellekt--texnologik-rivojlanish-asosi
3.
https://kun.uz/uz/news/2023/05/10/suniy-intellekt-xavfli-odamlarning-ishsiz-qolish-
ehtimoli-qanchalik-yuqori
4.
https://iskulubu.com/manset/yapay-zekanin-en-onemli-5-avantaj i-ve-dezavantaji/.Oriental
Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences SJIF 2024 = 7.404 / ASI
Factor = 1.7
5.
Sardor Yusupov. Legalization of Artificial Intelligence: Significance and Necessity. Miasto
Przyszlosci.
26
(2022):
48-50.
https://miastprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/417.
6.
S.S.Bozarov. Sun’iy intellekt doirasida huquqiy javobgarlik. Yuridik fanlar doktori ilmiy
darajasini olish uchun tayyorlangan dissertatsiyasining avtoreferati. -Toshkent, 2023-yil.
7.
Bryson, J. J. (2020). Transparent and explainable AI: The role of evidence. Philosophy &
Technology, 33(1), 7-26.
8.
Calo, R. (201 8). The GDPR and the risk of regulatory fragmentation. International Data
Privacy Law, 8(1), 1-18.
9.
Council of Europe. (2021). Recommendation CM/Rec(2021)1 of the Committee of
Ministers to member States on the human rights impacts of algorithmic systems. Council of
Europe.
10.
European Commission. (2020). White Paper on Artificial Intelligence: European approach
to excellence and trust. European Commission.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
492
11.
GDPR. (2016). Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council
of 27 April 2016 on the protection of natural persons with regard to the processing of
personal data and on the free movement of such data. Official Journal of the European
Union.
12.
Hildebrandt, M. (2018). Law as computation in the era of artificial legal intelligence. The
Routledge Companion to Philosophy of Law, 433-448.
13.
IEEE. (2021). Ethically aligned design: A vision for prioritizing human well-being with
autonomous and intelligent systems. IEEE.
14.
Kee, C. (2018). Discrimination, AI, and affirmative action. Boston College Law Review,
59(4), 1079-1109.
15.
OECD. (2019). OECD Principles on Artificial Intelligence. OECD.
16.
Karimjonova Laylo Abdumalik qizi, & Javoxir Eshonqulov. (2024). LEGAL 16.AND
TECHNICAL
ASPECTS
OF
PERSONAL
DATA
PROTECTION.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14231936
17.
Eshonqulov, Javoxir. "SUV RESURSLARINI MUHOFAZA QILISH YO‘LIDAGI
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QONUNCHILIK TAHLILI." Центральноазиатский
журнал образования и инноваций 2.11 Part 3 (2023): 47-52. 7.
18.
Eshonkulov, J. (2024). Legal foundations for the application of artificial intelligence
Technologies in the Sports Industry. American Journal of Education and Evaluation Studies,
1(7), 240-247.
https://semantjournals.org/index.php/AJEES/article/view/320/287
19.
Ruxshona, S., & Eshonqulov, J. (2024). KRIPTOVALYUTALARNI HUQUQIY
TARTIBGA SOLISH MUAMMOLARI. Journal of new century innovations, 65(3), 142-
146.
https://scientific-jl.org/new/article/view/3724
20.
Charos, M., & Eshonqulov, J. (2024). RAQAMLI BANK KARTALARIDAN
FOYDALANISHNING HUQUQIY JIHATLARI. Journal of new century innovations,
65(3), 157-165.
https://scientific-jl.org/new/article/view/3733
21.
Eshonqulov,
J.
(2024).
ELEKTRON
DAVLAT
XARIDLARINI
AMALGA
OSHIRISHNING HUQUQIY ASOSLARI. Journal of new century innovations, 65(3), 131-
141.
https://scientific-jl.org/new/article/view/3720
22.
Usmonova, S., & Eshonqulov, J. (2024). HUQUQIY RISKLARNI BAHOLASHDA BIG
DATA TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISH. Modern Science and Research, 3(11),
464-471.
https://scientific-jl.org/new/article/view/3724
23.
Orziqulov Elnur, and Javoxir Eshonqulov. 2024. “RAQAMLI PLATFORMALARDA
FOYDALANUVCHILAR SHAXSIY MA’LUMOTLARINI HIMOYA QILISH”. Journal
of New Century Innovations 65 (3): 166-72.
https://scientific-jl.org/new/article/view/3738
24.
Tirkasheva Umida, & Javoxir Eshonqulov. (2024). RAQAMLI PLATFORMALARDA
REKLAMA FAOLIYATINI AMALGA OSHIRISH SHARTLARI. ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 58(4), 28-38.
25.
Ergashaliyeva Sevinch, & Javoxir Eshonqulov. (2024). RAQAMLI IQTISODIYOTDA
INTELLEKTUAL MULK HUQUQINI LITSENZIYALASH. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА
И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 58(4), 9-18.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
493
26.
Hafizov Diyorbek, & Javoxir Eshonqulov. (2024). ANALYSIS OF LEGAL DOCUMENTS
BASED
ON
ARTIFICIAL
INTELLIGENCE
IN
LEGAL
ACTIVITY.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14231948
