ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
501
HÁREKETLI OYINLAR ARQALI BALALARDI SPORTQA BAǴDARLAW
Allanazarova Amangu’l
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Dene mádeniyatı teoriyası hám metodikası kafedrası oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14519125
Annotatsiya. Balanıń rawajlanıwı qorshaǵan ortalıqqa, ómirdiń qalay kelip shıǵıwına,
tárbiyasına tuwrıdan-tuwrı baylanıslı. Boyına ósiw baqsha jasındaǵı hám kishi jastaǵı mektep
balaları ushın tán.
Balalardı dene tárbiyasınıń tiykarı bolıp, densawlıqtı bekkemlew hám durıs fizikalıq
rawajlandırıw bolıp esaplanadı.
Dene tárbiyasınıń tiykarǵı wazıypaları – oqıwshılardı salamatlastırıw, olardı fizikalıq
rawajlanıwı, háreket tájiriybelerimizge iye bolıwı hám fizikalıq sıpatlardıń rawajlanıwın
jaqsılawdan ibarat.
Tayanish so’zler: Fizikalıq shınıǵıwlardı orınlaw bulshıq et jumısın aktivlestiredi, bul óz
gezeginde qan aylanıwın kúsheytedi hám aqıbette júrek jumısınıń, dem alıwınń intensivligin
asıradı, miydiń qan menen támiyinleniwin aktivlestiredi.
Sport oyınları bólimine háreketli oyınlar, futbol, volleybol, qol tobı, basketbol kiredi. Bul
jerde sport oyınları elementleri háreketli oyınlarda rawajlandırılıp barıladı. Baslawısh klasslarda
háreketli oyınlar oqıtıladı, 3-4 klasslarda sport oyınlarınıń elementlerin háreketli oyınlarda
úyretilip alıp barıladı.
Dene tárbiyasınıń kompleks programması tómendegi wazıypanı orınlap baradı, salamatlıq
shınıqtırıw, joqarı miynet shıńlarına erisiw, oqıwshılarda jaǵımlı sıpatlardı tárbiyalaw, Watandı
qorǵawǵa tárbiyalaw.
Sport hám háreketli oyınlardıń ulıwma xarakterdegi shınıǵıwları oqıwshıda hár tárepleme
dene (fizikalıq) sapaların gezektegi kúshlilikti, shaqqanlılıqtı sińdiriwdegi shıdamlılıqtı tárbiyalap
rawajlandırıp baradı. Bul sıpat-lardıń hámmesi de hadal ómir ushın júdá úlken áhmiyetke iye.
Dene tárbiyası tárbiyanıń basqa túrleri menen birgelikte alıp barıladı (estafetalıq miynet,
siyasiy, morallıq aqılıy sıpatları menen birge). Bul wazıypalardı orınlaw sport hám háreketli
oyınlar sabaqlarında ámelge asırıladı.
Jámáát bolıp háreket etiwde oqıwshılarda kópshiliktiń bir birine bolǵan doslıq, óz mápin
jámáát mápinen joqarı qoymaslıq sıpatları úyretilip barıladı. Oqıwshılardıń jeke qızıǵıwshılıǵı asıp
baradı. Sport oyınlarınıń kópshiligi jámáát bolıp oynalatuǵın bolǵannan soń, olar shuǵıllanıw
waqtında bir-biriniń xarakterlerin, minez qulqın úyrenip baradı. Óz-ózinen usı jámáátte balalardıń
lideri payda boladı, shıdamlı balalardı ózine erite alatuǵın qásiyetlerge iye bolıwı kerek. Sport hám
háreketli oyınlarǵa úyretiw hám onı rawajlandırıw tiykarınan oqıw saatlarında hám mektepten
tısqarı saatlarda alıp barıladı. Oqıw formasına sabaqlar hám sport sektsiyaları kiredi. Olardıń waqtı
hám quramı boyınsha reglamentke boysınadı. Onıń mánisi programmada belgilengen. Sabaqtan
tıs formasına sabaqtan aldıńǵı gimnastika sabaq waqtında dene tárbiyası minutları, uzayttırılǵan
tánepislerde dene shınıǵıwlar, háreketli oyınlar hám kúni uzaytılǵan toparlarda kúndelik sabaqlar,
salamatlastırıw kúnleri.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
502
Sport kúni «Úmit nálsheleri», «Kewilli startlar» kiredi. Sport hám háreketli oyınlar
sabaqtan tıs shınıǵwılar formasına oqıwshılardı hár tárepleme shınıqtırıwda úlken áhmiyetke iye.
Sport oyını sabaǵında oqıwshılardıń bilimi, birden bir shınıǵıwdı orınlay biliw qábileti,
sabaqtan tıs shınıǵıwlar formasın, instruktorlıq hám tóreshilik etiw bilimlerin asırıw úyrenip
barıladı [14].
Dástúrde kórsetilgen sport oyınlarınıń mánisi texnikalıq usılları oyın waqtında qollana
biliwdi propagandalaydı. Hár bir texnikalıq usıllarda úyretiwde onı bólimlerge bólip, ayırım -
ayırım jaǵdaylardı oqıwshılarǵa birden-bir oyınnıń usılın úyreniw ushın oqıtıwshı sol usıldı ańsat
orınlaw ushın, qaysı jerinde qátelikke jol qoyılǵan bolsa, sonıń aldın alıwdı úyretip barıw kerek
boladı.
Kishi jastaǵı balalarda birde bir saat sport oyınlarınıń ishine kirgizip, oqıwshılardı qızıqtırıp
alıp barıw kerek. Sabaqta háreketli oyınlar hám estafetalardı qosıp alıp barıw oyın texnikasın jaqsı
ózlestiriwge hám dene shınıǵıwların asırıwǵa imkaniyat beredi.
Joqarǵı klasslarda dene tárbiyası sabaǵı oqıtılǵanda sport oyınlarınıń texnikaların oyın
waqtında qarsılıqlarǵa baylanıslı jaǵdaylarda alıp barıw kerek. úyretilgen oyın usılların texnikalıq
xarakterdegi shınıǵıwlarda rawajlandırıp oyın processinde texnikalıq usıllardı tereń ózlestiriw
taktikalıq háreketlerde rawajlandırılıp, oqıwshılrada jaqsı sıpatlardı tárbiyalaw menen birge alıp
barıladı.
Eki tárepleme oyın protsessinde kompleksli tapsırmalar orınlanıp barıladı, bul jaǵday oyın
waqtında texnikalıq usıllar tereń ózlestiriledi. Oyın waqtında jámáát kapitanlarınıń oyındı basqarıp
barıw hám onı shólkemlestiriw isleri alıp barıladı. Instruktor hám xanalar, tóreshiler toparı oyınǵa
tayarlawda qatnasıp baradı hám oyın waqtında tóreshilik etiwdi úyrenip baradı.
Tóreshilik etiw, jámáát kapitanı bolıw, instruktorlıq etiw, oqıwshılarda ózinshe is tutıwdı
tárbiyalap baradı. Sport oyınları sabaqlarında oqıwshılardı dene tárbiyasına bolǵan qızıǵıwshılıqtı
asırıp baradı.
Oyınnıń dinamikası hám emotsional tárepleri oqıwshılardı ózine tartıp oyınǵa bolǵan
qızıǵıwshılıǵın asırıp baradı. Qızıǵıwshılıqtı asırıw ushın sport oyınların qızıqlı hám hár qıylı
taktikalıq variantlarda alıp barıw usınıladı. Sport oyınlarına bolǵan qızıǵıwshılıqtı asırıw ushın
sabaqtı oqıwshı sanasına sińdirip alıp barıw kerek.
Oqıw waqtında oqıwshı óziniń dene tayarlıǵın bekkemlep, oyınnıń jańa usılların úyrenip,
olardıń hámmesi oyında ámelge asırıladı.
Sport oyınlarınıń hámmesi jámáát bolıp oynalatuǵın oyın sport túrine kirip, bunda
oqıwshılarda kollektiv bolıp, bir jaǵadan bas shıǵarıp, bir-birine oyın waqtında járdem berip qollap
barıw qásiyetleri rawajlanıp baradı [19].
Komanda aǵzasınıń hár bir qolǵa kirgizilgen jeńisi, utılısqa ushıraytuǵın bolsa olda
komandanıń jeńilisi bolıp esaplanadı. Oyın waqtında jámáát bolıp háreket etiw oqıwshılarda doslıq
birlik, bir-birine isenim, húrmet sezimlerine tárbiyalaydı.
Oyında málim bir tapsırmanı orınlap biliw, oqıwshılarda óz ózine isenim sezimin keltirip
shıǵaradı, oyın waqtında ózin jaqsı oyınshı etip kórsete biliw, oqıwshıda dene hám texnikalıq
tayarlıqlardı rawajlandırıw qábiletin asırıp baradı, oqıwshılar úyge berilgen tapsırmalardı óz
waqtında orınlawǵa ádetlenip baradı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
503
Oqıwshınıń jası úlkeye barǵan onıń texnikasınınıń usılların hár qıylı qıyın jaǵdaylarda alıp
barıwdı (aktiv hám tómen, tosıq qoyıwǵa qarsı) jolǵa qoyıwı kerek boladı.
Baslawısh klasslarda tiykarınan oqıwshılar bir biri menen birgelikte qızıqlı háreketli
oyınlardı oqıw waqtında dene tayarlıǵın bekkemlep barıwda úlken áhmiyetke iye.
Orta klasslarda oqıwshılardıń oqıtıwshı menen, trener menen qarım - qatnaslıǵı,
shınıǵıwdıń áhmiyeti hám olardıń qolǵa kirgizgen tabısları oqıwshılardı qızıqtıra baslaydı. Bul
waqıtta oqıwshılarda sport oyınları menen shuǵıllanıwǵa (sistemalı túrde) qızıǵıp ǵana qoymastan,
bul kúndelikli ómirdiń bir bólegine aylanadı.
Dene tárbiyası dástúri oqıwshılardıń den sawlıqların esapqa alǵan túrde shınıǵıwlar
ótkiziwdi, dene rawajlanıwın óz aldına wazıypa etip qoyadı. Sport oyınları boyınsha shınıǵıwlar
taza hawada ótkiziledi, 14
0
C dan joqarı bolǵan temperaturada shınıǵıwlar sport formasında, onnan
tómen temperaturada sport kostyumlarında ótkiziledi.
Shınıǵıwlardı taza hawada ótkeriw bala organizm ushın úlken gigienalıq áhmiyetke iye.
ashıq (taza) hawada shınıǵıwlardı ótkiziw, oqıtıwshıdan (trenerden) úlken shólkemlestiriwshilik
qábiletlerin talap etedi. Shınıǵıwdı júdá durıs ótkiziw hám dene jaraqatınıń aldın alıw usınıladı.
Oqıwshınıń dene jaraqatın alıwı tiykarınan jerdiń ızǵarlıǵı, tegis emesligi, sport
buyımlarınıń qolaysızlıǵı hám shuǵıllanıwshılardıń tártipsizligi sebeb boladı [16].
Shınıǵıwlar dawamında toplar sanınıń kópligi hám sport buyımlarınıń kópligi sabaqtıń
jaqsı ótiwine hám oqıwshılardıń oyınǵa bolǵan talabın asıradı. Oqıwshılar oyın waqtında dene
jaraqatınıń aldın alıw ushın oqıtıwshınıń signalı boyınsha maydanshada hárektelerdi toqtatıw
kerek hám málim bir oyın shegarasınan shıqpawı kerek.
Dene jaraqatın alıw sport oyınlarınıń basketbol, voleybol, qol tobı, futbol túrlerinde
ushırasadı. Jıǵılıp toptı qabıl etiw, topqa ayaq qoyıw, jıǵılıp toptı dárwazaǵa urıw h.t.b. ushırasadı.
Sabaqta muǵallim oqıwshılarǵa birden bir shınıǵıwdı orınlawda, onıń nızamlarına
boysınıwı hám tuwrı islewdi aytıp túsindiriw kerek.
Dene tárbiyası sabaǵında oqıwshılarda ózlerine (óz betinshe) shınıǵıwlar alıp barıw
usınısları payda boladı. Baslanıwında bul tiykarınan shınıǵıw mısalında, keyininen dene sıpatların
rawajlandırıwshı shınıǵıwlar hám keyin ala oyınnıń texnikalıq usılların rawajlandırıp ózlestiriwde
kózge taslanadı.
Oqıwshılar oqıtıwshınıń basshılıǵında birden bir shınıǵıwdı úyrenedi. Sabaq waqtında,
keyin úy tapsırmasın sol úyrengeni arqalı tereńirek etip ózlestirip baradı. Hár bir oqıwshıǵa úy
tapsırması onıń tayarlıǵına qaray uqıbına qarap beriledi, bunı tekserip (kontrol) barıw oqıtıwshınıń
wazıypasına júklenedi hám ol hár bir oqıwshınıń bahalap baradı.
Mektep dástúriniń máselesin sheshiw oqıtıwdıń tárbiyalıq printsipinen kelip shıǵadı.
Oqıwshılar sonı biliwi kerek salamatlıq hám dene tayarlıǵın rawajlandırıp barıw olardıń
aldındaǵı wazıypa bolıp esaplanadı.
Dene tárbiyası sabaǵında milliy háreketli oyınlardıń mektep oqıwshılarına tásirsheńligi
oǵada áhmiyetli. Balalar tek sabaq dawamında ǵana emes, bálki jámlesiwde hám turmıstı jaqsı
bilip alıwǵa úyretetuǵın oynılar arqalı bilim alıw kerekligin esapqa aladı. Sonıń ushın oqıtıwshı
oyınlardı tańlawǵa juwapkershilikli bolıwı, hár bir oyınnıń mazmunın aldın ózi túsinip alıwın hám
oyınlardıń tárbiyalıq áhmiyetin anıq kóre biliwi zárúr.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
504
Mektep hám balalar shólkemleri balalardı tártiplilikke, intalılıqqa, shólkemlestiriwshilik
hám haqıyqıy jámiyetshilikke úyretiwde túrli ilajlar qatarına oyınlardan keńnen paydalanıw
zárúrligin hám bul istiń paydalılıǵın bárqulla esapqa alıw lazım.
Sport hám háreketli oyınlardıń universal xarakterdegi shınıǵıwlardı oqıwshı da hár
tárepleme fizikalıq sıpatlardı tezlikti, kúshlilikti, shaqqanlılıqtı, dinamik kúshti hám de sekiriwdegi
shıdamlılıqtı tárbiyalap rawajlandırıp baradı.
Bul sıpatlardıń hámmesi adam ómiri ushın júdá úlken áhmiyetke iye. Komanda bolıp
háreket etiwde oqıwshılarda kollektivizm, bir birine bolǵan doslıq, óz maqsetin kollektiv maqsetin
joqarı qoymaslıq, sıpatları rawajlanıp baradı.
Usı aytılǵanlardı esapqa ala otırıp, olardı ámeliy iske asırıw ushın milliy háreketli
oyınlardıń dene tárbiyası sabaǵındaǵı mektepte dene tárbiyası, oqıw tárbiya jumısları boynısha
jetilisken tabıslardı baqlap, anıq esap bet beriwge boladı dep aytıw múmkin.
Dene tárbiyasınıń kompleks programması dene tárbiyasınıń hámme formaları birlestirilgen
dene salamatlastırıw rejemin óz ishine aladı. Bul kompleks programmasınıń tiykarǵı hár bir
oqıwshınıń sistemalı túrde shınıǵıwlarǵa qatnasıwın qáliplestiriw (keltirip shıǵarıw) bolıp tabıladı.
Kishi mektep jasındaǵı oqıwshılarda organ hám sistemalar bir qıylı tárizde rawajlanıw
keshedi, bul hár tárepleme rawajlanıwdı aldıǵa súredi, oyın usılın qollap quwatlaw nátiyjesinde
oqıwshılarda dene tárbiyasına bolǵan qızıǵıwshılıq asıp baradı. Bul dáwirde mektep
programmasında háreketli oyınlarda sport oyınları elementlerin qollaǵan halda alıp barıw kerek
boladı [36].
Háreketli oyınlar nátiyjesinde sport oyınlarınıń usılları úyretilip barıladı. Sport oyınları
elementlerin úyretiwde kórsetkish metodı qollanıladı.
Dvigatel sıpatların tárbiyalaw kompleks xarakterge alıp baradı, jas balalar organizmniń
úlken plastik xarakterge iyeligi, nerv protsessleriniń joqarı dárejede háreketsheńligi, shártli
reflekslerdiń jeńil payda bolıw qásiyeti, tezlik, shaqqanlıq hárekteleriniń rawajlanıwı keltirip
shıǵaradı.
Súyek muskul apparatları ele formaǵa kirmegen bolǵanı ushın bir tárepleme nagruzka
beriw hám statistikalıq shınıǵıwlardıń orınlawın aldın alıw kerek.
Balalıq dáwir oyın menen júdá tıǵız baylanısqan boladı. Balalardıń jası qanshama kishi
bolǵan sayın, olardıń oyınǵa bolǵan zárúrligi de joqarı boladı. Háreketli oyınlar oqıwshılardı
shıdamlılıqqa, shaqqanlıqqa, epshillikke tárbiyalap qoymastan, sport oyınlarına degen
qızıǵıwshılıqtı hám sport oynılarındaǵı nagruzkalardı orınlawda úlken áhmiyetke iye.
Oyınlar menen kúndelikli ráwishte shuǵıllanıw dene tárbiyası hám sportqa bolǵan
qızıǵıwshılıqtı tárbiyalaydı. Oyın arqalı oqıwshı háreket bolǵan zárúrlikti tolıqtıradı. Dene
tárbiyası sabaqları oqıwshılarǵa kerekli bolǵan háreket kóleminiń onnan birin ǵana qanaatlandırıw
uqıplılıǵı anıqlanǵan. Al, qalǵan bilimlerdiń barlıǵın oqıwdan tıs waqıtları oqıwshılardıń ózleri
tolıqtırıwı lazım.
Mine usınday shárayatlarda háreketli oyınlar oqıwshılarǵa járdem beredi. Sonıń ushında
háreketli oyınlar, sport oyınları tayarlawda eń paydalı quralı bolıp esaplanadı.
Ulıwma bilim beriwshi mekteplerde oqıw menen birge oqıwshılar tek ǵana turmısta zárúr
bolǵan hám meńgeriwlerdi iyelep qoymastan, den sawlıǵın bekkemleydi, fizikalıq sapaların
rawajlandıradı, sport kónlikpelerin iyeleydi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
505
Dene tárbiyası hám sport penen shuǵıllanıw ádetlerine úyrenedi.
Mámleketlik baǵdarlamalar shártli túrde dene tárbiyası sabaqların kózde tutadı. Olarda
dene tárbiyasınıń bilimlendiriwshi, salamatlastırıwshı hám tárbiyalawshı wazıypaları sheshiledi.
Dene tárbiyası sabaqları klasstan tıs hám mektepten tıs jumıslar menen tolıqtırıladı.
Oqıwshılardıń ulıwma fizikalıq tayarlıǵı dene tárbiyasınıń hár qıylı quralları járdeminde erisiledi.
Olardıń ishinde háreketli oyınlar eń baslısı bolıp esaplanadı. Jarısıw shárayatları hám hár
qıylı jaǵdaylar kónlikpelerdi bekkemleydi. Hár bir háreketli oyınnıń mazmunı,
shuǵılanıwshılardıń fizikalıq jetilisiwine járdem beretuǵın háreketlerden quraladı. Qálegen
shınıǵıwdı úyreniw wazıypasın háreketli oyınlar arqalı shólkemlestiriwge boladı.
Oqıwshılardıń háreket etiw qádemlerin optimallastırıw sport oyınlarınıń keń
múmkinshilikleri arqalı iske asadı, mektep kún tártibinde tánepislerde, sport saatlarında oyınlardı
paydalanıw jaqsı nátiyjelerge alıp keledi.
Mektepte sport oyınları sabaǵı ulıwma qabıl etilgen dúziliste qurıladı: tayarlıq, tiykarǵı
hám juwmaqlawshı bólimlerin olardan barlıǵıda tiykarınan bilimlendiriwshi baǵıtqa iye. Sabaqlar:
kirisiw, jańa materiallardı úyreniw, úyretiwde jetilistiriw, kontrol hám aralas xarakterge iye
sabaqlar bolıp bólinedi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 martdagi “Jismoniy tarbiya va sport
sohosida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
PF-5368-sonli Farmoni
2.
“Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 3-iyundagi PQ-3031-sonli qarori..
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2018-yil 5-martdagi “Jismoniy
tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5368-son farmoni.
4.
Ózbekiston Respublikasi «Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida»gi Qonuni (1992,
2000,2015) Vazirlar Maxkamasining 1999 yil 27 may.
5.
Ózbekistan Respublikası Prezidentiniń Dene tárbiya hám sporttı elede rawajlandırıw
haqqındaǵı qararı” 2017-jıl 3-iyun, PQ-3031-sanlı qararı.
6.
Sporttı rawajlandırıw ministrligin dúziw haqqındaǵı O‘zbekistan Respublikası
Prezidentiniń 2022-jıl 18-fevraldaǵı PQ-136-sanlı qararı.
7.
«Ōzbekiston sportchilarini 2021- yil Tokio (Yaponiya) shahrida bólib ótadigan XXXII
yozgi Olimpiya va XVI Paraolimpiya óyinlariga tayyorgarlik kórish tóǵrisda» gi Prezident
Farmoni.
8.
Ózbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 yanvardagi “Ózbekiston
Respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
tóǵrisidagi Prezident Farmoni.
9.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
