ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
627
ON` HA`M SHEP QOLDA SEBETKE TOP TASLAW QA`BILETIN
RAWAJLANDIRIW USILLARI
Reymbaeva Sevara Artiqbaevna
QMU Dene ma`deniyati` teoryasi ha`m metodikasi kafedrasi 2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14532846
Annotatsiya. Sebetke top taslaw – basketboldıń áhmiyetli elementi. Oyındı utıw ushın anıq
top taslawlarǵa iye bolıwı kerek. Oyınnıń ózgermeli sharayatı hám hár qanday qolaylı jaǵdaydı
hújim etiw ushın paydalanıw, top taslawdıń hár qıylı túrlerin iyelep alıw kerekligin anıqlap beredi,
bunda álbette hár bir oyınshınıń individual ózgeshelikleri esapqa alınadı.
Tayanish so`zler: Bir qollap tómennen top taslaw, eki qollap tómennen top taslaw
jaǵdaylarına uqsas sharayatlarda qollanıladı. Oraylıq oyınshılar bul usıldı burılıw hám qarsılas
shitı qasında gúresiwde fint penen birgelikte qollanadı.
Zamanagoy basketbol oyınında, oyınshılar hújimdi bir qol menen top taslaw arqalı
juwmaqlaydı. Bunda tayanısh jaǵdayda, sekirip hám hárekettegi top taslawlardan paydalanıladı.
Sebettiń qashıqlıǵına qaray, kóplegen qánigeler qısqa (3,5m ge shekem), orta (3,5-5,5m)
hám uzaq aralıqlardan (6,5m den kop) top taslaw túrlerin ajıratıp kórsetedi.
Shitke qatnasına qaray oyınshınıń jaylasıwın esapqa ala otırıp, top taslawlardıń, mınaday
túrlerin kórsetiwge boladı: shittiń tuwrı aldınan, shitke múyeshten hám shitke parallel. Top taslaw
shitke tiygizip hám tiygizbey orınlanıwı da múmkin. Qabıl etilgen tayarlıq, tiykarǵı,
juwmaqlawshı fazalardan basqa top taslawdıń aldınǵı fazasında ajıratıw talapqa muwapıq. Bul
faza onnan aldınǵı oyın háreketinen son baslanıp oyınshınıń háreketlenip standart háreketti
orınlaytuǵın ornına shekem yaǵnıy, tayarlıq fazasınıń baslanıwına shekem dawam etedi. Bul
dawirde bolajaq háreketke, ishki intensiv tayarlıq júz beredi, bul, óz, qarsılas hám sherikler
múmkinshiliklerin bahalaw, hárekettiń texnikalıq hám taktikalıq mazmunınıń variantları
talqılanıwın ańlatadı. Sportshı tayarlıq fazası aldınan anıqlanatugın, háreket etiwdin bir jane bir
neshe variantın qabıl etedi, oz komandası ushın hám jeke ozinin ornının kelesi epizodlarda qanday
bolatuǵınlıǵın anıqlaw ushın sharayattın keyingi rawajlanıwı boljanadı. Tayarlıq fazası da
quramalı boladı. Onda wazıypanın taktikalıq sheshimin juwmaqlaw hám haqıyqıy niyettin
jasırılıwı menen bir qatarda, sportshı psixikalıq kúsh salıwlardı tayarlıq orınlanıwınıń anıqlıǵına
jámleydi. Bulardıń ishine máselen pát alıw, sekiriw hám t.b. kiredi. Tiykarǵı fazanıń baslı
wazıypası qabıl etilgen sharayattıń texnikalıq hám taktikalıq sheshiliwinen anıq iske asıwın
támiyinlew bolıp esaplanadı. Sonıń ushın bul fazada háreket wazıypasın anıq iske asıwǵa óz
múmkinshiliklerin jámley alatuǵın sportshılarda ústemlik boladı. Top taslawdı orınlap atırǵan
basketbolshılar ushın tayarlıq fazasında top taslawdı tabıslı ámelge asırıw ushın sharayatlar
jaratıladı. Tiykarǵı yamasa isshi fazada top taslaw háreketi iske asadı.
Iskerliktiń áhmiyetli bólimi bul juwmaqlawshı faza, ol, juwmaqlawshı háreketlerdi orınlaw
ústinen qadaǵalawdı, oyın háreketleriniń xarakterli ózgesheliklerin yadta saqlawdı, toptı baqlap
barıwdı, qarsılas háreketlerin boljay alıwdı óz ishine qamtıydı. Bunday kompleksli wazıypanı iske
asırıwdı meńgere alıw joqarı kalasstaǵı oyınshınıń eń áhmiyetli sıpatlamalarınan bolıp esaplanadı.
Sonın ushın jas hám tajiriybeli sportshılardıń sáykes baǵdarlamaların dúziwde usınday
uqıplılıqlardıń rawajlanıwına tásir etetuǵın qural hám metodlardı kirgiziw kerek.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
628
Sebet astınan top taslawdıń bir neshe túri bar. Hár qanday dárejedegi komandalardıń
qálegen oyınshısı qarsılıqsız sebet astınan top túsiriwdi biliwi kerek. Biraq, maydannıń bul ornında
oyınshı júda az waqıt qarawsız qaladı. Sonlıqtan, qarsılıqtan ótip top taslawǵa úyreniw kerek,
sonday- aq, oń hám shepten burılıp, tuwrı sebet aldınan ulıwma alǵanda, qálegen orınnan top
taslawdı biliwi kerek. Qánigelerdiń aytıwı boyınsha, jaqın aradan top taslawlar shitke tiygizip
orınlanıwı kerek. Eger de frontal háreketleniwde, oyınshı bos qalıp qoysa, ol óziniń kúshli qolı
tárepke ózin almasıwı hám shetke tiygizip top taslaw talap etiledi.
Sebet astınan top taslawda, hújim etiwshi oyınshı iyteriliwde ámelge asırıp tuwrı joqarıǵa
sekiredi. Sekiriwdiń joqarı noqatına jetkenge shekem top qoldan shıqpawı kerek. Ádette, topqa sál
ǵana aylanıw beriledi. Top shitke júda jumsaq tiyip sebetke túsiwi kerek.
Basqa qol toptı qorgaw ushın qollanadı. Joqarıǵa kóterilgende top deneden qashıq
uslanbaw kerek. Toptı taslawshı qol top artında jaylasqan bolıp, top taslawdı orınlaw bilek,
barmaqlar hám shıǵanaqtıń shıqqan háreketi menen iske asırıladı.
Hújim etiwshi, yaǵnıy sebetke háreketti orınlawshı oyınshı qorǵawshı tosqınlıǵına
ushıraydı hám hújimshi bul waqıtta dárhal toqtap sekiriw menen top taslawdı atqaradı. Bunday top
taslawdıń shárti sonnan ibarat, hújimshi qorǵawshınıń qarsı háreketinen burın top taslawǵa
úlgeriwi kerek.
Háreketti orınlawda toqtawdıń eki variantı qollanıladı. Birinshi variantta toqtaw adım atıw
menen orınlanadı, keyninen aldıda turǵan ayaq, tez iyteriliw hám toptı taslaw ushın artta turǵan
ayaqqa tartıladı.
Ekinshi variantta da sonday toqtap qalıw orınlanadı, biraq artqa qaray bolǵan háreket bas
hám iyin menen, aldıda turǵan ayaqtı artqa tartpay orınlanadı. Bul usıl, háreket tezligi joqarı
bolǵanda, al qorǵanıw sebetke frontal háreketleniwdi, bet sızıǵı boylap háreketlengende qollanıw
usınıs etiledi. Oyınshı qolaylı orınǵa ótkende yamasa sebet astınan ápiwayı top taslaw múmkin.
Tayarlıq fazasında oyınshı qarsılastan qaptalǵa bir adım atadı, joqarıǵa sekiriw menen top
penen bolǵan oń qolın denesinen shıǵarıp joqarıǵa kóteredi. Tuwrı múyeshte shıǵanaqta búgilgen
shep qol, qorǵawshıdan toptı japqanday háreket isleydi. Oń ayaq dizesi joqarıǵa tartıladı. Top qol
basqa jaqınlasqanda eń joqarı noqatta shıǵarıladı. Top sebetke bas ústinen jollanadı.
Tıǵız qáwenderlikte, oraylıq oyınshılar eki qolı menen toptı qaptalǵa qorǵawshıdan
joqarıǵa shıǵaradı, keyinnen bir qol menen juwmaqlawshı bólimdi yaǵnıy yarım sheńber usılında
toptı taslaydı.
Top taslawshı qol háreketiniń keń amplitudalı top taslawınıń kemshiligi, jerge túsiwde hám
tez oyınǵa kirisip ketiwde teń salmaqlıqtı saqlap qalıwdın qıynshılıǵında boladı. Bunnan basqa,
artqa qaytqan qorǵawshı top taslawǵa kesent etiwi múmkin. Soǵan qaramay, bul taslaw usılı
qorǵawshı ústinen sebetke hújim etiwde eń jaqsı múmkinshiliklerge iye.
Bazı bir oraylıq oyınshılar burılıw hám fintler menen tómennen top taslaw usılın qollanadı.
Bul top taslawdı kóbinese, yarım sheńber usılın jaqsı meńgere almaǵan oyınshılar qollanadı,
yaǵnıy ózi qol menen yarım krug usılın orınlawda qıyınshılıq kóretugın oyınshılar. Biraq, oń qolı
múmkinshiliklerine qaramay tómennen top taslawdı jaqsı kóretuǵın oyınshılar da bar.
Top taslaw kúshli qoldıń tez háreketleniwi menen orınlanadı. Ońaqay oyınshı bul top
taslaw túrin shep qol menen yarım krug ornına atqarıwı múmkin, al shep qolı oyınshı shepten ońǵa
bolǵan hárekette sol principlerdi qollanadı. Úziwshi qoldıń alaqanı sebetke qaratılǵan, barmaqlar
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
629
ashılǵan hám joqarıǵa baǵdarlanǵan, úlken barmaq bet sızıqqa qaratılǵan. Iyteriliw top taslawshı
qolǵa qarsı ayaqta orınlanadı. Oyınshı bet sızıqqa qaray shıǵarılǵan hám krug yaki sebet astınan
top taslaw múmkinshiligine iye bolmasa, urıwshı qol shitke qaray tez sozıladı, top barmaqlarda, al
kórsetiwshi barmaq maydannıń aralıq sızıǵına baǵdarlanǵan. Top bilektiń hám barmaqlardıń tez
burılıwı arqalı shıǵarıladı. Bul topqa kerekli bolǵan aylanıwdı beredi, shittiń tómengi bólimine
tiyip top sebetke túsiwi.
Top aylanıwı júda kúshli bolmawı kerek. Iyteriliw burılıw menen bir waqıtta orınlanadı.
Bul burılıw oyınshınıń sebetke qaray júzi menen túsiwin támiyinleydi.
Kóbinese, hárekette top taslaw toptı aydawdan keyin orınlanadı. Toptı alıp júriw–oyınshıǵa
maydan boylap tezlik penen hám qálegen baǵdarda háreketleniwge múmkinshilik beretuǵın usıl
bolıp esaplanadı. Toptı aydaw qorǵawshıdan qashıp ketiwge, sebetke hújim etiwge, qarsı hújimdi
shólkemlestiriwge, qarsılas dıqqatın tartıwǵa járdem beredi. Toptı aydaw toptı jumsaq alıp júriw,
shıǵanaq buwınındaǵı háreketsheń qozǵalıslar esabınan iske asadı. Ayaqlar, teń salmaqlıqtı saqlaw
ushın búgiledi. Dene sál aldınǵa iyilip, toptan bos iyin hám qol qarsılastan toptı qorǵaydı.
Háreketlenip top taslawda (oń qol menen) oyınshı toptı aydawdan keyin yamasa sherigi uzatıwınan
keyin toptı oń ayaǵında qaqshıydı. Qaqshıwdaǵı adım úlken. Onnan keyingi adım qısqa
toqtatıwshı adım boladı. Oyınshı shep ayaǵınan vertikal joqarıǵa iyteriledi. Iyteriliw waqtında top
iyin ústinen shıǵarılıp, oń qol bilegine ótkeriledi. Sekiriwdiń joqarı noqatında, oyınshı toptı
qollardıń tuwırlanıwı arqalı taslaydı. Juwmaqlawshı bólimde, bilek jumsaq háreket penen toptı
iyterip shıǵaradı.
Oyınshı shep yamasa eki ayaǵına túsedi. Oyınshınıń maydan boylap top penen yamasa
topsız háreketleniwin aqırǵı maqseti toptı sebetke taslaw. Oyınshılar hám trener tárepine bul
jaǵdaydıń túsiniliwi shınıǵıwlardı orınlawda talpınıwshılıq dárejesin asıradı. Oyınshı ózinen
tezlik, toqtaw hám burılıwlar, toptı qaqshıw hám uzatıw uqıplıqların jetildirmey turıp hesh qashan
snayper bola almaydı. Bul, basketbolshılardıń mudamı tájiriybeleriniń asıp barıwı sebepli de júda
áhmiyetli bolıp esaplanadı.
REFERENCES
1.
"Dene tárbiyası hám sport haqqında" ǵı Nızam. // Ózbekstannıń jańa nızamları. №23.- T.:
Ádalat, 2001. 211-223 - b.
2.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń "Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı
iskerligin jetilistiriw is – ilajları haqqın" ǵı 29 -avgust 2004- jıl 3481 - sanlı Pármanı.
3.
Ózbekstan Respublikasınıń "Tálim haqqında" ǵı Nızamı (1979, 29- avgust). "Turkiston"
gazetası.
4.
Ózbekstan Respublikası "Kadrlar tayarlaw milliy baǵdarlaması". "Bilim" gazetası, 1998,
1- aprel.
5.
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń "Ózbekstanda dene tárbiyası hám sporttı
jáne de rawajlandırıw is-ilajları haqqında" ǵı sheshimi, 29- may, 1999- jıl.
6.
"Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı iskerligin shólkemlestiriw haqqında" ǵı
ministrler Kabinetiniń 31- oktyabr 2002- jıl 374 - san Qararı.
7.
Ayrapetyants L. R, Godik M. A. Sportıvnie igrı.-T.: Ibn Sino, 1991-160 c.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
630
8.
Backetbol: 100 uprajneniy i sovetov dlya yunıx igrokov: per s angl. Nik Sortel.- M.: AST
: Astrel, 2005.- 237 c.
9.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
