155
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
YOSHLARNI PEDAGOGIK KASBGA YO‘NALTIRISHNING
IJTIMOIY
-
PSIXOLOGIK MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Matkarimova Muxabbat
Qaraqalpaqstan Respublikasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14613612
Annotaciya. Bu maqolada yoshlarimizning kasb-hunarga yoʻnaltirish borasida ilmiy-
tadqiqot ishlari bilan birgalikda amaliy mashgʻulotlar jarayonida da ham har bir kelajagimiz
egasi sifatida ishonch bildirib katta umidlar ila orzu qilayotgan qaldirgʻochlarimizining oʻziga
xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda kasb tanlashlariga yordam beruvchi metodikalar haqida
maʼlumotlar berilgan.
Kalit soʻzlar: Yosh, kasb, hunar, qiziquvchanlik, xususiyat, kelajak, maqsad, metodika.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ МЕХАНИЗМОВ
НАПРАВЛЕНИЯ МОЛОДЕЖИ В ПЕДАГОГИЧЕСКУЮ ПРОФЕССИЮ
Аннотация. В данной статье представлена информация о методах, помогающих
нашей молодежи выбрать профессию, исходя из уникальных особенностей наших
ласточек, которые с большими надеждами мечтают стать хозяевами нашего будущего,
вместе с научно-исследовательской работой, а также в процессе практического обучения.
Ключевые слова: Возраст, профессия, ремесло, интерес, характеристика, будущее,
цель, методика...
IMPROVING SOCIAL-PSYCHOLOGICAL MECHANISMS OF DIRECTING YOUTH
TOWARDS THE TEACHING PROFESSION
Abstract. This article provides information about methods that help our youth to choose a
profession based on the unique characteristics of our swallows, who dream with great hopes as
the owners of our future, together with scientific and research work, as well as in the process of
practical training.
Key words: Age, profession, craft, interest, characteristic, future, goal, methodology.
Davlatimiz rahbari o‘tgan yili mamlakatimizda birinchi marta o‘tkazilgan O‘zbekiston
yoshlari forumida ishtirok edi etib, forum ishtirokchilariga: «Biz yurtimizda qanday islohotlarga
qo‘l urmaylik, avvalo, siz kabi yoshlarga, sizlarning kuch-g‘ayratingiz, azmu shijoatingizga
suyanamiz. Barchangiz yaxshi bilasiz, bugun o‘z oldimizga ulkan marralar qo‘yganmiz. Ona
Vatanimizda Uchinchi Renessans poydevorini yaratishga kirishdik. Biz oila, maktabgacha ta’lim,
maktab va oliy ta’limni hamda ilmiy-madaniy dargohlarni bo‘lg‘usi Renessansning eng muhim
bo‘g‘inlari deb hisoblaymiz», deb ta’kidlagan. Kasb hunarli bo'lish inson uchun zarur bir ehtiyoj
ekanligini buyuk avlodlarimiz o'z asarlarida aytib o'tganlar.
156
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Kaykovus o'zining "Qobusnoma" asarida shunday yozadi "Bas, agar aqling bo'lsa hunar
oʻrgang il, nedinkim hunarsiz aql-boshsiz tan, suratsiz badandekdür... Ey farzand, ogoh bo'lki,
hunarsiz kishi hamisha foydasiz bo'lur va hech kishiga naf ep ko'rmas."[2.] Hozirda o'sib
kelayotgan yoshlar o'z qiziqishlaridan kelib chiqib minglab kasblar ichidan o'zi uchun qiziqarli
bo'lgan kasbni tanlab olishlari va o'z hayotlarini mazmunli, yaxshi o'tkazishlari uchun inti- ladilar.
Ularga bu kasblarni tanlashlarida kasb psixologiyasining o'rni va ahamiyati juda katta.
"Men kelajakda kim bo'laman?", "Yaxshi yashashim uchun qaysi kasbni tanlashim
kerak?", "Mendagi iqtidor shunga yetadimi?", "Kelajagimdan qoniqamanmikan?" degan ko'plab
savollar yoshlarni o'ylantiradi. Bu savollarga javob olish uchun ular atrofdagilarni kuzatadilar,
hayotdan ma'lum bir malakalar olishga intiladilar. Bu bo'yicha mamlakatimizda birqancha
psixologlar " 9-10-11 siniflar uchun Kasbiy yo‘nalganlikni aniqlash so‘rovnomasi" ni ham ishlab
chiqishgan:
1) Qaysi kasb turi Sizni ko‘proq qiziqtiradi va nima uchun?
2) Bu kasb boshqalaridan nimasi bilan afzal?
3) Bu kasb soha vakillarini taniysizmi, ular kimlar?
4) Bu kasb vakillarining majburiyatlari?
5) Tanlagan kasbingizning mehnat mahsulini ko‘rganmisiz?
6) Nima deb o‘ylaysiz, tanlagan kasbingizni egallash jarayonida qanday qiyinchiliqlarga
uchraysiz?
7) Bu kasbni o‘zlashtirish uchun nimalar qilasiz?
8) Ota-onangiz qaysi kasbni tanlashingizni istashadi?!
Ayrim yoshlar nazariy jihatidan tez o'zlashtirsalar ayrimlari amaliyotda tez va yaxshi
o'zlashtirib boradilar. Kasb tanlashda ham ayrimlar o'z maqsadlarini yaxshi anglamaganligi tufayli
kasb tanlay olmaydi. Ayrimlarga qaysi kasb bo'lsa ham baribir, ular kasblarni yaxshi bilmaydilar.
Kasb psixologiyaning obyekti bo'lgan "inson-kasb" munosabatlari yuz beradigan
o'zgarishlarni diqqat - e'tiborga olishi zarur va bular bu sohadagi muvaffaqiyat yoki
muvaffaqiyatsizlikni vujudga keltiradi. Bu o'zgarishlarni N.D. Levitov ko'rsatganidek uchta
guruhga birlashtirish mumkin;
1. Birinchi guruh - motivatsion komponentlar boʻlib, bu ijtimoiy ahamiyatlilik bilan bog'liq
bo'ladi. Motivlarda insonni ma'lum bir kasbni egallashni xohlashi yoki xohlamasligi bilan bog'liq
tomonlar ochib beriladi. Motivlarning shakllanishi esa kasbni jamiyatdagi ijtimoiy ahamiyatliligi,
ahloqiy tomonlarini hurmatlashi kabi tomonlar bilan oʻlchanadi. Shu bilan birga motivga
mehnatga beriladigan haq, kasbiy va kasbdan tashqaridagi hayot obrazi va shu kabilar ta'sir etadi.
157
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Bundan tashqari motiv bo'lib oilasini ta'minlanganlik darajasi, tengdoshlarini fikrlari, ish
joyini yaqin va uzoqligi, ota onasining fikrlari va shu kabilar kiradi. Albatta motivga insonni o'zini
mehnatidan oladigan qoniqish ham kiradi.
2. Ikkinchi guruhga klassifikatsiya komponentlari kiradi. Deyarli hamma kasblar oldindan
tayyorgarlik ko'rishni talab qiladi. Bilish va uddalash qanday tarzda sodir bo'lishidan qat'i nazar,
o'qish orqali yoki amaliyotda egallanadimi u kasbga bo'lgan munosabatda va unga bo'lgan
layoqatda ko'rinadi. Insonni mehnatga bo'lgan layoqati uning psixofiziologik imkoniyatlaridan,
o'zining xohishidan, ehtiyoj va manfaatlaridan kelib chiqadi. Inson har qanday kasbni egallay
olishi uchun eng avvalo unda layoqat bo'lishi, o'zida bilimga va malakaga ehtiyoj sezishi
muhimdir.
3. Uchinchi guruhga-shaxsning individual-psixologik xususiyatlari kiradi. Albatta
motivlarni shakllanishida va uddalay olishda psixologik xususiyatlar muhim hisoblanadi. Lekin
uni alohida oʻrganish obyekti sifatida qarash kerak. Bir kishini ikkinchisidan ajratib turadigan
ko'plab belgilardan doimiy yuz beruvchilariga e'tiborni qaratish zarur bo'ladi. Bu belgilar asosan
biologik va tabiiyligiga bog'liq bo'ladi. Kasb psixologiyasining obyekti bo'lgan "inson -kasb"
munosabatlarida bu tomonlar uning oʻrganish predmeti sifatida katta ahamiyatga ega bo'ladi.
Shaxsga xos bo'lgan individ- ual psixologik xususiyatlar insonni o'ziga xos bo'lgan tomon- lari,
ya'ni temperamenti, xarakteri, qobiliyati, dunyoqarashi kabi tomonlar bilan bog'liqligini
koʻrsatadi.
O'z vaqtida Yan Amos Komenskiy (1592-1670y) o'qituvchiga yuksak baho berib, uni
"Quyosh ostidagi eng yuksak, unga teng kela oladigan narsa yo'qligini ko'rsatib o'tgan edi. Yan
Amos Komenskiy aholini o'qituvchiga hurmat bilan qarash kerakligini bir tomonlama talab qilgan
bo'lsa, ikkinchi tomonlama o'qituvchini ham jamiyat oldidagi vazifalarni anglash, o'z holatini
hissiy tarzda bilib turishi kerakligini uqtirdi. Asrlar osha Yan Amos Komenskiy insoniyat
jamiyatiga o'qituvchini qadrlash va ezozlash kerakligini ta'kidlab ketdi. O'qituvchi shaxsi haqida
gapirganda uning kasbiy yo'nalganligi muhim omillardan hisoblanib o'quvchilarni kasbga
yo'naltirishda pedagogning pedagogik faoliyati, shu faoliyat bilan band bo'lish qobiliyati,
shuningdek bu faoliyatga emotsional munosabatida (bolalarni va kasbni sevishida, undan
qoniqishida va boshq.) ko'rinadi. [1]Bolalarga o'z diqqatini qaratgan o'qituvchi har doim
o'quvchilarni o'zicha qaytarilmasligini va ulardagi individual qobiliyatlarni rivojlantirish
harakatida bo'ladi.
O'qituvchini kasbga yo'naltirishda shaxs sifatida ko'zga tashla- nadigan tomonlardan biri
bu uning o'z "Men" ligini anglaganlikda ham ko'rinadi. O'qituvchini kasbiy oʻz oʻzini anglaganligi
(Men konsepsiyasi) uning o'qituvchilik faoliyatida belgilanadi. Shuni ta'kidlash kerakki Men
konsepsiyasini shakllanishi ko'p hollarda o'z o'zidan (stixiyali) tarzda shakllanib boradi.[2]
158
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Yetarli bo'lmagan metodik ta'minlanmaganligiga qaramay va pedagogik - psixologik
yo'nalishlarsiz o'qituvchi o'zining ichki subyektiv tomonlaridan kelib chiqqan holda o'z
faoliyatidan qoniqishi yoki qoniqmasligi mumkin bo'ladi, o'zining kuchiga ishonish yoki
ishonmaslik asosida o'z xatti-harakatlari tufayli o'qituvchida bir butun Men konsepsiyasi
shakllanib boradi. Bu unda o'ziga ishonish yoki ishonmaslik, o'zidagi qobiliyatlilik yoki
qobiliyatsizlik kabilarni har xil muammoviy sharoitlarda sinash, shu sharoitlardan chiqib keta
olishliklar asosida "Men konsepsiyasi" shakllanib boradi. O'qituvchi kasbga yo'naltirar ekan oʻz
pedagogik faoliyatining subyekti sifatida va o'quvchilar bilan ishlovchi shaxs sifatida quyidagi
psixologik talablarga javob berishi zarur:
-Bolalarga nisbatan mehrli bo'lish;
-Pedagogik faoliyatni sevish;
-Yetarli bilimlarga ega bo'lish;
-Keng eruditsiyaga ega bo'lish;
-Pedagogik intuitsiyaga ega bo'lish;
-Yuksak tafakkurga ega bo'lish;
-Yuksak rajadagi ahloqqa va madaniyatga ega bo'lish;
-Bolalarni tarbiyalashda va o'qitishda har xil ta'sirchan metodlarga ega bo'lish;
Katta bo'lib borayotgan bolada havas paydo boʻladi. Kasbga nisbatan olganda bolani shu
kasbga qiziqishi, intilishi, mayli, xohish, istak va orzusi bo'lib ko'zga tashlanadi. Bu yo'lda bola
oʻziga tilak tilab shu kasbni egallashga bo'lgan intilishi sodir bo'ladi. Agarda bola o'z tilaklarini
xafsala bilan amalga oshirmasa, harakat qilmasa bu armon va orzu bo'lib qoladi. Shuning uchun u
zo'r ishtiyoq bilan harakat qilishi va armonlarini amalga oshirishi zarur bo'ladi. Ko'rinib turibdiki,
bu jarayonlar insonga xos bo'lgan psixologik jarayonlarni tashkil etib, insonning maqsadini
vujudga kelishining asosi hisoblanadi. Pedagog kasbi ham ayni damda insondan iroda kuchi ham
talab qiladi. Ishtiyoq bu zo'r istak, xohish hisoblanadi.Yoshlarning kelajakda yaxshi pedagog kadr
bo'lishi bu ularning bolalar bogʻchasidan boshlab,maktab payti, kolledj akademik litseylar va
yuqori oʻquv yurtlari professor-oʻqituvchilarining ularga berayotgan tarbiyasi va ta'limiga
toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqdir.
REFERENCES
1.
F.R. Abduraxmonov, Z.E. Abduraxmonova.Kasb psixologiyasi. [Matn]: / -T.: "Barkamol
fayz media"nashriyoti, 2018, 352 bet.
2.
Umumiy Psixologiya F.XaydarovN.Xalilova
159
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
3.
Bekpolatova A., Seitjanova Q. OPERA GENRE, ITS HISTORICAL DEVELOPMENT
AND ITS PLACE IN KARAKALPAK COMPOSING COMPOSITION TODAY //Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal. – 2022. – Т. 10. – №. 5. – С. 92-96.
4.
Turumbetova Z., Abdiraxmanova D. INFLUENCE OF THE SOCIAL ENVIRONMENT
ON THE BEHAVIOR OF PRESCHOOL CHILDREN //Modern Science and Research. –
2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 1196-1199.
5.
УЗБЕКИСТАН
С.
О.
Р.
КАРАКАЛПАКСКИЙ
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ
УНИВЕРСИТЕТ КАфЕДРА ПЕДАГОГИКИ И ПСИхОЛОГИИ ЗЮ ТУРУМБЕТОВА.
– 2022.
6.
Turumbetova Z. Y. INTEGRATIVE APPROACH TO HIGHER EDUCATION AS A
PEDAGOGICAL
PROBLEM
//ИНТЕГРАЦИЯ
НАУКИ,
ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ: ПРОБЛЕМЫ И ВОЗМОЖНОСТИ. –
2022. – С. 51-55.
