ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
136
XORAZM VOHASINING O'RTA ASRLAR ARXEOLOGIK YODGORLIKLARINI
O'RGANILISHI TARIXI
Jo’raboyev Ismoiljon Mahamadjon o’g’li
Urganch davlat universiteti
Ijtimoiy-iqtisodiy fanlar fakulteti 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14617628
Annotatsiya. Ushbu maqolada Xorazm vohasining O'rta asrlar arxeologik yodgorliklarini
o'rganish tarixi tahlil qilingan. Tadqiqot davomida arxeologik ekspeditsiyalar tarixi,
yodgorliklarni o'rganish metodologiyasi va erishilgan natijalar ko'rib chiqilgan. Maqolada O'rta
asrlar Xorazm arxeologiyasining rivojlanish bosqichlari, asosiy ilmiy maktablar va ularning
yutuqlari tahlil qilingan.
Kalit so'zlar: Xorazm, O'rta asrlar arxeologiyasi, arxeologik yodgorliklar, arxeologik
ekspeditsiyalar, madaniy meros.
HISTORY OF RESEARCH ON MEDIEVAL ARCHAEOLOGICAL SITES IN THE
KHOREZM OASIS: A HISTORICAL-ANALYTICAL STUDY
Abstract. This article analyzes the history of research on medieval archaeological sites in
the Khorezm oasis. The study examines the history of archaeological expeditions, methodology of
site investigation, and achieved results. The article analyzes the developmental stages of medieval
archaeology in Khorezm, major scientific schools, and their achievements.
Keywords: Khorezm, medieval archaeology, archaeological sites, archaeological
expeditions, cultural heritage.
ИСТОРИЯ ИЗУЧЕНИЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКИХ ПАМЯТНИКОВ
СРЕДНЕВЕКОВОГО ПЕРИОДА ХОРЕЗМСКОГО ОАЗИСА: ИСТОРИКО-
АНАЛИТИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ
Аннотация. В данной статье анализируется история изучения археологических
памятников
средневекового
периода
Хорезмского
оазиса.
В
исследовании
рассматривается история археологических экспедиций, методология изучения
памятников и достигнутые результаты. В статье анализируются этапы развития
средневековой археологии Хорезма, основные научные школы и их достижения.
Ключевые слова: Хорезм, средневековая археология, археологические памятники,
археологические экспедиции, культурное наследие.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
137
KIRISH
Xorazm vohasi O'rta Osiyo sivilizatsiyasining qadimiy markazlaridan biri sifatida
arxeologlar va tarixchilarning doimiy diqqat markazida bo'lib kelgan. O'rta asrlar davri (IV-XV
asrlar) Xorazm tarixida alohida ahamiyatga ega bo'lib, bu davrda hududda yirik shaharlar
rivojlangan, savdo-hunarmandchilik gullab-yashnagan va boy madaniy meros shaklllangan [1].
Bu davr mobaynida Xorazmda yuzlab shaharlar, qal'alar, saroylar, karvonsaroylar,
madrasalar va boshqa me'moriy yodgorliklar bunyod etilgan.
Xorazm vohasining O'rta asrlar arxeologik yodgorliklarini o'rganish XX asrning 30-
yillaridan boshlab tizimli ravishda olib borilgan. Bu davrda S.P. Tolstov rahbarligidagi Xorazm
arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi faoliyat boshlagan bo'lib, keyinchalik bu tadqiqotlar Y.G'.
G'ulomov, V.N. Yagodin, M.G. Vorobeva kabi olimlar tomonidan davom ettirilgan [2]. Ushbu
ekspeditsiyalar natijasida Xorazmning O'rta asrlar moddiy madaniyati, shaharsozligi,
hunarmandchiligi va savdo-iqtisodiy aloqalari haqida muhim ma'lumotlar to'plangan.
O'rta asrlar Xorazm arxeologiyasini o'rganish amaliyoti ko'p yillik izlanishlar natijasida
rivojlangan bo'lib, bu jarayonda turli ilmiy maktablar va yo'nalishlar shakllangan. Xususan,
Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi, O'zbekiston Fanlar akademiyasi Arxeologiya
instituti va boshqa ilmiy markazlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida ko'plab ilmiy
kashfiyotlar qilingan [3]. O'rta asrlar Xorazm vohasining arxeologik yodgorliklarini o'rganish
orqali mintaqaning madaniy-tarixiy rivojlanishi, xalqaro aloqalari va sivilizatsion ahamiyati
yanada chuqurroq ochib berilmoqda.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi tarixiy-tahliliy va qiyosiy-tipologik metodlarga asoslangan. O'rta
asrlar Xorazm arxeologiyasiga oid ilmiy adabiyotlar, arxeologik hisobotlar va nashr etilgan
materiallar tahlil qilindi.
S.P. Tolstovning "Qadimgi Xorazm" (1948) asari Xorazm arxeologiyasini o'rganishda
fundamental ahamiyatga ega bo'lib, unda O'rta asrlar yodgorliklarining dastlabki ilmiy tavsifi
berilgan. Y.G'. G'ulomovning "Xorazmning sug'orilish tarixi" monografiyasida O'rta asrlar
irrigatsiya inshootlari va qishloq xo'jaligi madaniyati tadqiq etilgan [3].
V.N. Yagodin va M.G. Vorobevaning tadqiqotlarida Xorazm shaharlari va qal'alarining
arxeologik qatlamlari, moddiy madaniyat yodgorliklari chuqur o'rganilgan [4]. E.E. Nerazikning
ishlari O'rta asrlar dehqonchilik madaniyati va hunarmandchiligini o'rganishga bag'ishlangan [5].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
138
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Xorazm vohasining O'rta asrlar arxeologik yodgorliklarini o'rganish tarixini tahlil qilish
natijasida quyidagi asosiy rivojlanish bosqichlarini ajratish mumkin. 1930-1950-yillarda olib
borilgan dastlabki tizimli tadqiqotlar davri muhim ahamiyat kasb etadi [1]. Bu davrda S.P. Tolstov
rahbarligidagi ekspeditsiya tomonidan asosiy yodgorliklar aniqlangan va xaritalashtirilgan,
shuningdek, Ko'hna Urganch, Toprak-qal'a, Xazarasp kabi yirik shahar xarobalarining dastlabki
arxeologik qazishmalari amalga oshirilgan.
1950-1970-yillar keng qamrovli arxeologik qazishmalar davri bo'lib, bu davrda Y.G'.
G'ulomov va V.N. Yagodin rahbarligida Ko'hna Urganch, Qiyot, Xazarasp kabi yirik shahar
yodgorliklarida tizimli tadqiqotlar olib borilgan [6]. Bu davrda arxeologik qazishmalar
geografiyasi kengayib, Xorazmning turli hududlaridagi o'rta asr yodgorliklari o'rganila
boshlangan. Natijada O'rta asrlar Xorazm shaharlari topografiyasi, me'morchiligi va moddiy
madaniyati haqida muhim ma'lumotlar to'plangan.
1970-1990-yillar maxsus va chuqurlashtirilgan tadqiqotlar davri hisoblanadi. Bu davrda
E.E. Nerazik, M.G. Vorobeva kabi olimlarning sa'y-harakatlari bilan hunarmandchilik markazlari,
irrigatsiya inshootlari va qishloq manzilgohlari chuqur o'rganilgan [4]. Arxeologik tadqiqotlar
natijasida O'rta asrlar Xorazmining kulolchilik, metall ishlab chiqarish, shisha yasash va
to'qimachilik kabi hunarmandchilik sohalari rivojlanganligi aniqlangan. Shuningdek, bu davrda
irrigatsiya inshootlari va qishloq xo'jaligi madaniyati tadqiq etilib, Xorazmning qishloq xo'jaligi
tizimi va sug'orish texnologiyalari haqida qimmatli ma'lumotlar to'plangan [5].
1990-yillardan hozirgi kungacha bo'lgan davr zamonaviy texnologiyalar va yangi metodlar
asosidagi tadqiqotlar davri sifatida tavsiflanadi [7]. Bu davrda GIS texnologiyalari, aerofotosurat
va kosmik suratlar tahlili kabi yangi usullar qo'llanila boshlangan. Zamonaviy arxeologik
tadqiqotlar natijasida O'rta asrlar Xorazmining shaharsozlik tizimi, me'moriy ansambllari va
madaniy landshafti yanada chuqurroq o'rganilmoqda.
Tadqiqotlar natijasida O'rta asrlar Xorazmining madaniy-iqtisodiy hayoti haqida boy
ma'lumotlar to'plangan. Arxeologik materiallar tahlili asosida O'rta asrlarda Xorazmda rivojlangan
hunarmandchilik markazlari, savdo yo'llari va xalqaro aloqalar tizimi aniqlangan. Ko'hna Urganch,
Qiyot, Xiva kabi shaharlarda olib borilgan qazishmalar natijasida O'rta asrlar shaharsozligi,
me'morchiligi va moddiy madaniyati haqida muhim xulosalar shakllantirilgan [8].
Arxeologik tadqiqotlar Xorazmning Buyuk Ipak yo'lidagi o'rni va ahamiyatini yanada
yaqqolroq ko'rsatib berdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
139
Topilmalar orasida Xitoy, Eron, Hindiston va boshqa mamlakatlardan keltirilgan
buyumlarning mavjudligi Xorazmning keng xalqaro savdo aloqalariga ega bo'lganligini
tasdiqlaydi. Shuningdek, mahalliy hunarmandchilik mahsulotlarining yuqori sifati va o'ziga xos
uslubi Xorazm ustalarining mahoratidan dalolat beradi.
O'rta asrlar irrigatsiya inshootlari va dehqonchilik madaniyatining o'rganilishi Xorazmning
qishloq xo'jaligi tizimi haqida muhim ma'lumotlar berdi. Arxeologik materiallar asosida sug'orish
tarmoqlari, suv inshootlari va dehqonchilik madaniyatining rivojlanish bosqichlari aniqlangan. Bu
esa o'z navbatida O'rta asrlar Xorazm iqtisodiyotining asosiy yo'nalishlarini tiklash imkonini berdi.
Shunday qilib, ko'p yillik arxeologik tadqiqotlar natijasida O'rta asrlar Xorazmining
ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, madaniyati va xalqaro aloqalari haqida keng qamrovli ma'lumotlar
bazasi yaratilgan. Bu materiallar O'rta asrlar Xorazm tarixini yanada chuqurroq o'rganish va
mintaqaning Markaziy Osiyo tarixidagi o'rnini aniqlash imkonini bermoqda.
O'rta asrlar Xorazm arxeologiyasi tadqiqotlarining yana bir muhim jihati madaniy
qatlamlarning o'rganilishi hisoblanadi. Arxeologik qazishmalar natijasida turli davrlarga oid
madaniy qatlamlar aniqlangan bo'lib, bu O'rta asrlar Xorazm shaharlarining rivojlanish
dinamikasini kuzatish imkonini beradi [3]. Xususan, Ko'hna Urganch va Qiyot shaharlarida olib
borilgan qazishmalarda ilk o'rta asrlardan to mo'g'ullar istilosi davrigacha bo'lgan madaniy
qatlamlar aniqlangan.
Arxeologik tadqiqotlar davomida O'rta asrlar Xorazm me'morchiligining o'ziga xos
xususiyatlari ham chuqur o'rganilgan. Me'moriy yodgorliklarning qurilish texnologiyasi, bezak
elementlari va me'moriy kompozitsiyasi tahlil qilingan [9]. Natijada Xorazm me'morchilik
maktabining rivojlanish bosqichlari, mahalliy an'analar va tashqi ta'sirlar aniqlangan [10].
Ayniqsa, Ko'hna Urganchdagi Mamun akademiyasi, Faxriddin Roziy madrasasi va Sul'ton
Tekesh maqbarasi kabi yodgorliklar o'rganilishi muhim ahamiyatga ega.
Numizmatik materiallarning tahlili O'rta asrlar Xorazmining pul muomalasi va iqtisodiy
hayoti haqida qimmatli ma'lumotlar bergan. Turli davrlarga oid tangalar topilmalari Xorazmning
savdo-iqtisodiy aloqalari geografiyasini aniqlash imkonini berdi [4]. Shuningdek, mahalliy
tangalar zarb etilishi Xorazm davlatining iqtisodiy qudratidan dalolat beradi.
O'rta asrlar kulolchilik buyumlari va metaldan yasalgan ashyolarning o'rganilishi
hunarmandchilik texnologiyalari rivojlanishi haqida muhim xulosalar chiqarish imkonini berdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
140
Arxeologik materiallar tahlili asosida kulolchilik charxlarining tuzilishi, xumdonlarning
konstruksiyasi va metall eritish texnologiyalari qayta tiklangan [5]. Bu esa o'z navbatida O'rta
asrlar hunarmandchilik ishlab chiqarishining texnologik darajasini baholash imkonini beradi.
Arxeologik tadqiqotlar davomida Xorazmning mudofaa inshootlari tizimi ham chuqur
o'rganilgan. Qal'alarning me'moriy tuzilishi, mudofaa devorlarining konstruksiyasi va harbiy-
strategik ahamiyati tahlil qilingan [7]. Bu tadqiqotlar O'rta asrlar Xorazm davlatining harbiy-
siyosiy qudratini baholash imkonini beradi.
Shunday qilib, O'rta asrlar Xorazm arxeologiyasi ko'p qirrali va keng qamrovli tadqiqotlar
natijasida boy ilmiy ma'lumotlar bazasiga ega bo'ldi. Bu materiallar mintaqaning madaniy-tarixiy
rivojlanishini chuqurroq tushunish va O'rta asrlar Markaziy Osiyo sivilizatsiyasining
shakllanishida Xorazmning o'rnini aniqlash imkonini bermoqda.
XULOSA
Xorazm vohasining O'rta asrlar arxeologik yodgorliklarini o'rganish tarixi 90 yildan ortiq
davrni o'z ichiga oladi. Bu davr mobaynida ko'plab arxeologik ekspeditsiyalar o'tkazilgan, boy
ilmiy meros to'plangan va muhim xulosalar shakllantirilgan [8]. Olib borilgan tadqiqotlar
natijasida O'rta asrlar Xorazmining madaniy-iqtisodiy hayoti, shaharsozlik an'analari,
hunarmandchiligi va xalqaro savdo aloqalari haqida boy ma'lumotlar bazasi yaratilgan.
O'rta asrlar Xorazm arxeologiyasini o'rganish natijasida mintaqaning Buyuk Ipak yo'lidagi
o'rni va ahamiyati, qo'shni hududlar bilan madaniy-iqtisodiy aloqalari, urbanizatsiya jarayonlari
va hunarmandchilik markazlari faoliyati chuqur tadqiq etilgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida
O'rta asrlar Xorazmining ko'plab noyob me'moriy yodgorliklari, madaniy qadriyatlari va tarixiy
merosi ilmiy muomalaga kiritilgan.
Zamonaviy tadqiqotlar yangi texnologiyalar va metodlar asosida davom etmoqda.
Kelajakda Xorazm arxeologiyasini o'rganishda yangi arxeologik yodgorliklarni aniqlash
va xaritalash, mavjud kolleksiyalarni zamonaviy metodlar asosida qayta o'rganish, xalqaro
hamkorlikni kengaytirish va raqamli texnologiyalardan keng foydalanish ustuvor yo'nalishlar
bo'lib qolishi kutilmoqda. Shuningdek, O'rta asrlar Xorazm arxeologiyasini o'rganishda yangi
innovatsion usullarni qo'llash, zamonaviy arxeologik GIS texnologiyalaridan foydalanish va
xalqaro ilmiy hamkorlikni yanada rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
O'rta asrlar Xorazm arxeologiyasini o'rganish bo'yicha to'plangan tajriba va ilmiy natijalar
O'zbekiston arxeologiya fanining rivojlanishiga katta hissa qo'shgan. Kelajakda bu sohada yangi
ilmiy kashfiyotlar va yutuqlarga erishish uchun barcha imkoniyatlar mavjud.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
141
REFERENCES
1.
Толстов, С.П. (1948). Древний Хорезм: Опыт историко-археологического
исследования. Москва: Издательство МГУ.
2.
Ягодин, В.Н. (1963). К изучению топографии и исторической топографии
средневекового Ургенча. Ташкент: Издательство "Фан" УзССР.
3.
Ғуломов, Я.Ғ. (1957). Хоразмнинг суғорилиш тарихи: қадимги замонлардан ҳозирги
кунгача. Тошкент: ЎзССР Фанлар академияси нашриёти.
4.
Воробьева, М.Г. (1979). Дингильдже: Усадьба середины 1 тысячелетия до н.э. в
Древнем Хорезме. Москва: Наука.
5.
Неразик, Е.Е. (1976). Сельское жилище в Хорезме (I-XIV вв.): из истории жилища и
семьи. Москва: Наука.
6.
Манылова, М.М. (1982). Древние памятники в низовьях Амударьи. Ташкент: Фан.
7.
Хўжаниёзов, Ғ. (2007). Қадимги Хоразм мудофаа иншоотлари. Тошкент: Ўзбекистон.
8.
Абдуллаев, К. (2018). Ўрта асрлар Хоразм археологияси. Тошкент: Фан ва технология.
9.
Вишневская, Н.Ю. (2001). Ремесленные изделия Джигербента (IV в. до н.э. - XIV в.
н.э.). Москва: Восточная литература.
10.
Булатов, Н.М. (1968). Древние памятники Хорезма: К истории культуры Хорезма.
Ташкент: Фан.
