Yanvar, 2025-Yil
82
BOʻLAJAK OʻQITUVCHILARNI KASBIY KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH
Bobonorov Xusan Tolibjonovich
Navoiy davlat pedagogika instituti mustaqil izlanuvchisi.
Telefon: +99891 941 33 83; E–mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14623333
Annotatsiya. Ushbu maqola kasbiy kompetentlikni rivojlantirish muammosiga
bag‘ishlangan. Xorijiy va mahalliy tajribalar asosida “kompetentlik” tushunchasining asosi va
umumlashtirilgan tizimi metodologik tahlil qilingan. “Kompetensiyalar asosidagi ta’lim” ning
bosqichlari, turlari, kompetensiyalarini rivojlantirishga ko‘maklashuvchi usullar haqida
ma'lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Kompetentlik, kasbiy kompetentlik, kompetensiya, bilim, ko‘nikma, malaka,
pedagogic jarayon.
РАЗВИТИЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ БУДУЩИХ
УЧИТЕЛЕЙ
Аннотация. Данная статья посвящена проблеме развития профессиональной
компетентности. На основе зарубежного и отечественного опыта методологически
проанализированы основа и обобщённая система понятия «компетентность» Приведены
сведения об этапах, видах «Образования на основе компетенций» методах,
способствующих развитию компетенций.
Ключевые слова: Компетентность, профессиональная компетентность,
компетентность, знания, навыки, квалификация, педагогический процесс.
DEVELOPING PROFESSIONAL COMPETENCE OF FUTURE TEACHERS
Abstract. This article is dedicated to the problem of developing professional competence.
Based on foreign and domestic experience, a methodological analysis of the basis and generalized
system of the concept of “competence” has been conducted. Information is provided on the stages,
types, and methods of “competency-based learning” that contribute to the development of
competencies.
Keywords: Competence, professional competence, competence, knowledge, skills,
qualifications, pedagogical process.
Vatanimiz mustaqillikka erishgan kundan e’tiboran xalqimizning ma’naviy ruhiy olamini
yangilash borasidagi ahamiyati davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Bu meros O‘zbekistonning
rivojlanish xarakatlar strategiyasida o‘z ifodasini topar ekan.
Yanvar, 2025-Yil
83
“Kompetentlik” tushunchasi hozirgi kun pedagogini tarbiyalashda eng muhim omil
hisoblanadi. Ushbu termin lotincha “Competo” (erishyapman, munosibman, loyiqman) u yoki bu
sohadagi bilimlar, tajriba degan ma’nolarni anglatadi. Kompetentlilik – bilimdonlik, kasbiga
moslik, malakalilik, tajribalilik, mas’uliyatlilik kabi boshqa xislat va fazilatlar tushuniladi. Ushbu
vaziyatdan chiqishning yagona yo‘li – oliy ta’limda yangicha, ya’ni kompetent yondashuvni joriy
etishdir. Kompetent yondashuv tinglovchidan bilim va ko‘nikmalarni alohida–alohida emas, balki
yaxlitlikda egallashni talab etadi. Mazkur talab bilan bog‘liqlikda, o‘z navbatida, o‘qitish
metodlarini tanlash tizimi ham o‘zgarishga uchraydi. O‘qitish metodlarini tanlash va amaliyotda
qo‘llash ta’lim jarayonida qo‘yiladigan talablarga muvofiq keladigan kompetensiya va
funksiyalarni takomillashtirishni talab etadi.
Kompetent yondashuv oliy ta’limni modernizatsiyalash nuqtayi nazaridan yangi pedagogik
voqelik hisoblanadi. Mazkur yondashuv doirasida amaliy faoliyat tajribasi, kompetensiya va
kompetentlikni didaktik birliklar sifatida ko‘rib chiqish hamda ta’limning an’anaviy uch elementi
(triada) – “bilim – ko‘nikma – malaka”ni oltita birlik (sekstet) – “bilim – ko‘nikma – malaka –
amaliy faoliyat tajribasi – kompetensiya – kompetentlik” tarzida tahlil qilish talab etiladi. Dastlab
“kompetensiya” tushunchasining mohiyatini aniqlashtirib olish zarur. Kompetensiya (lotincha
so‘z bo‘lib, erishaman, to‘g‘ri kelaman ma’nolarini bildiradi) – sub’yektning maqsadni qo‘yish
hamda unga erishish uchun tashqi va ichki zaxiralarni samarali amalga oshirishga tayyorgarligi,
boshqacha qilib aytganda, bu subyektning muayyan faoliyat obyekti bilan bog‘liq muammolarni
muvaffaqiyatli hal etishga doir shaxsiy qobiliyatidir. Shuni alohida ta’kidlash lozimki,
“kompetensiya” tushunchasiga berilgan aksariyat ta’riflar kasbiy ta’lim, kasbiy faoliyat bilan
bog‘liqlikda bayon etilgan. Biroq umumiy o‘rta ta’lim bilan bog‘liqlikda mazkur tushuncha
innovatsiya tavsifiga ega bo‘lganligi sababli, uning mohiyatini aniqlashtirishga alohida ehtiyoj
mavjud.
Kasbiy kompetentlik mutaxassis tomonidan alohida bilim, malakalarning egallanishini
emas, balki har bir mustaqil yo‘nalish bo‘yicha integrativ bilimlar va harakatlarning
o‘zlashtirilishini nazarda tutadi. Shuningdek, kompetensiya mutaxassislik bilimlarini doimo
boyitib borishni, yangi axborotlarni o‘rganishni, muhim ijtimoiy talablarni anglay olishni, yangi
ma’lumotlarni izlab topish, ularni qayta ishlash va o‘z faoliyatida qo‘llay bilishni taqozo etadi.
Kasbiy kompetentlik quyidagi holatlarda yaqqol namoyon bo‘ladi:
– murakkab jarayonlarda;
– noaniq vazifalarni bajarishda;
– bir–biriga zid ma’lumotlardan foydalanishda;
Yanvar, 2025-Yil
84
– kutilmagan vaziyatda harakat rejasiga ega bo‘la olishda.
Kasbiy kompetensiya va kasbiy o‘zlikni anglash butun umr davom etadigan jarayon bo‘lib,
inson orzu qilish, sinash, tanlash hamda ularni amalga oshirish bosqichlaridanoq kasb–hunar
tanlaydi, so‘ngra kasb–hunarga kirishadi keyinchalik dunyodagi kasb–hunarlarni o‘zgarishiga,
o‘zidagi o‘zgarishga, mehnatga bo‘lgan munosabatini o‘zgarishiga bog‘lik ravishda kasbini yoki
mutaxassisligini o‘zgartiradi.
Kasbiy kompetentsiya deganda yana murakkab integral ta’lim, shu jumladan kasbiy
ahamiyatga ega bo‘lgan bilimlar to‘plami tushuniladi. Ko‘nikma va qobiliyatlar, shaxsiy fazilatlar,
fikrlashning muayyan usullari va o‘z harakatlari uchun muayyan darajada javobgarlik tushuniladi.
Biz har bir pedagogni ham kasbiy kompetentlikka to‘laqonli ega deb aytolmaymiz. Kasbiy
kompetentlikka ega bo‘lgan pedagog o‘z bilimlarini izchilllik bilan boyitib boradi, kreativlikka
intiladi, yangi axborotlarni tinimsiz ravishda o‘zlashtirib boradi, takrorlanmas bilimlarni izlab
topadi,davr bilan hamnafas yuradi, bilimlarni qayta ishlaydi va ularni amaliyotda qo‘llashning
samarali yo‘llarini o‘ylab topadi.
Bilamizki, pedagogik kompetentlik pedagogik jarayon asosida namoyon bo‘ladi. Qachonki
pedagogik jarayon to‘g‘ri vujudga kelsagina ta’lim beruvchi o‘z kompetentligini samarali qo‘llay
oladi. Xo‘sh, o‘zi pedagogik jarayon nima? Shu tushuncha haqida fikr yuritsak.
Pedagogik jarayon – zarur bo‘lgan bilimlar, amaliy ko‘nikma va malakalar, shaxs va
guruhning axloqiy–siyosiy, psixologik va jismoniy sifatlarini shakllantirish maqsadida insonlar
tomonidan (ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchi) tashkil etilgan va yo‘naltirilgan faoliyat. Pedagogik
jarayon boshqa ijtimoiy jarayonlar bilan bog‘liq bo‘ladi.
REFERENCES
1.
Olimov Sh.Sh., Hasanova Z.D. Pedagogik texnologiyalarni o‘quv–tarbiya jarayoniga
qo‘llash. –Toshkent: Fan va texnologiya. 2014, –11 b.
2.
Akhmedov B.A., Askarova M.R., Xudayqulova F.B., Tojiboeva G.R., Artikova N.S.,
Urinova N.S., Omonova S.M. (2022). Pedagogical science education manegment in teaching
science of pedagogical sciences. Uzbek Scholar Journal, 10, 529–537.
3.
Safarova R.G. O‘quvchilarda kommunikativ kompetensiyani shakllantirish paramedian.
T.N.Qori Niyoziy nomidagi O‘zbekiston pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot institutida
o‘tkazilgan “Raqamli texnologiyalar davrida tillarni intensiv o‘qitishning psixologik–
pedagogik jihatlari” mavzusidagi respublika ilmiy–amaliy konferensiyasi materiallar
to‘plami 42–47 betlar. https://doi.org/10.5281/zenodo.7991672
Yanvar, 2025-Yil
85
4.
Safarova R.G. Tarixiy hamda zamonaviy tajribalarni uyg‘unlashtirgan holda qituvchining
kasbiy tafakkurini rivojlantirish ning madaniy modellari. O‘qituvchilar ta’limi bo‘yicha
xalqaro konferensiya “Zamonaviy ta’lim talablar shartida pedagogik ta’lim sifati”
mavzusidagi xalqaro konfrensiya: IFTE 2023: O‘zbekiston. http://IJRO.GOV.UZ Nukus–
2023–yil 29–30–may.
5.
Masharipova N.R. O‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirishning pedagogik
imkoniyatlari. Pedagogika ilmiy–nazariy va metodik jurnal. – Toshkent. 01/2023 son. 79–
82 b
