2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
10
EMIL DYURKGEYMNING “DEVIANT XULQ-ATVOR” NAZARARIYASI
Savriyeva Dilorom Sirojiddin qizi
Mirzo Ulug’bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Sotsiologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi
Ilxomov.U.U
Ilmiy rahbar, O‘zbekiston Milliy universiteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14608492
Annotatsiya.
Mazkur maqola Emil Dyurkgeymning deviant xulq-atvor nazariyasini
yoritishga bag‘ishlangan bo‘lib, u jamiyatdagi ijtimoiy me’yorlardan chetga chiqish holatlarining
sabablari, shakllari va funksiyalarini tahlil qiladi. Dyurkgeym deviantlikni ijtimoiy hayotning
ajralmas qismi sifatida tushuntirib, uning jamiyatdagi me’yorlarni mustahkamlash, ijtimoiy
birdamlikni ta’minlash va ijtimoiy o‘zgarishlarga turtki berish kabi muhim funksiyalarini
ko‘rsatadi. Maqolada anomiya tushunchasi alohida tahlil qilinib, ijtimoiy me’yorlar zaiflashgan
paytda deviant xulq-atvor kuchayishi tushuntirilgan. Dyurkgeym nazariyasining zamonaviy
jamiyatdagi ahamiyati ham yoritilgan bo‘lib, bu yondashuv ijtimoiy nazorat va deviantlikning
oldini olish choralarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega ekani ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Emil Dyurkgeym, deviant xulq-atvor, anomiya, ijtimoiy me’yorlar,
jinoyatchilik, ijtimoiy o‘zgarishlar, sotsiologik nazariya.
ТЕОРИЯ «ДЕВИАНТНОГО ПОВЕДЕНИЯ» ЭМИЛЯ ДЮРКГЕЙМА
Аннотация
. Данная статья посвящена теории девиантного поведения Эмиля
Дюркгейма, в которой рассматриваются причины, формы и функции отклонений от
социальных норм в обществе. Дюркгейм объясняет девиантное поведение как
неотъемлемую часть социальной жизни, подчеркивая его важные функции, такие как
укрепление норм, обеспечение социальной солидарности и стимулирование социальных
изменений. Особое внимание уделено понятию аномии, которое возникает при ослаблении
социальных норм и ведет к росту девиантного поведения. Также проанализирована
актуальность теории Дюркгейма в современном обществе, где данный подход играет
важную роль в формировании мер по социальному контролю и профилактике девиантного
поведения.
Ключевые слова:
Эмиль Дюркгейм, девиантное поведение, аномия, социальные
нормы, преступность, социальные изменения, социологическая теория.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
11
“DEVIANT BEHAVIOR” THEORY OF EMILE DURKHEIM
Abstract.
This article is dedicated to Emil Durkheim's theory of deviant behavior, which
examines the causes, forms, and functions of deviations from social norms in society. Durkheim
explains deviant behavior as an integral part of social life, highlighting its important functions
such as strengthening norms, ensuring social solidarity, and stimulating social change. Special
attention is paid to the concept of anomie, which arises when social norms weaken and leads to
an increase in deviant behavior. The relevance of Durkheim's theory in modern society is also
analyzed, emphasizing its significant role in shaping measures for social control and preventing
deviant behavior.
Keywords:
Emil
Durkheim, deviant behavior, anomie, social norms, crime, social change,
sociological theory.
Kirish.
Deviant xulq-atvor – bu jamiyat tomonidan qabul qilingan ijtimoiy me'yorlardan
chetga chiqishdir. Emil Dyurkgeym, sotsiologiya fanining asoschilaridan biri sifatida, bu mavzuni
chuqur o‘rgangan va ijtimoiy anomiya tushunchasini ilgari surgan. U deviant xulq-atvorni ijtimoiy
hayotning tabiiy va ajralmas qismi sifatida ko‘rsatgan.
1. Deviant xulq-atvorning jamiyatdagi o‘rni
Dyurkgeymning fikriga ko‘ra, deviant xulq-atvor jamiyat uchun normal holatdir, chunki
har qanday jamiyatda me’yorlar buzilishi tabiiy jarayon. U deviant xulq-atvorning jamiyat uchun
quyidagi ijtimoiy funksiyalarini ko‘rsatib o‘tgan:
Me’yor va qadriyatlarni mustahkamlash: Deviant xulq-atvor orqali jamiyat
nimaning to‘g‘ri va nimaning noto‘g‘ri ekanini aniqlaydi va mustahkamlaydi. Masalan, jinoyatlar
sodir etilganda qonunlarning ahamiyati yana bir bor tasdiqlanadi.
Jamiyatni birlashtirish: Me’yorlarni buzgan shaxslar jamiyat a’zolarini birlashtiradi
va umumiy qadriyatlar atrofida birlashishga undaydi.
Ijtimoiy o‘zgarishlarni keltirib chiqarish: Ba’zi deviant xulq-atvorlar ijtimoiy
taraqqiyot va o‘zgarishlarga turtki beradi. Masalan, tarixda ba’zi normaga zid harakatlar
keyinchalik yangi ijtimoiy qadriyatlar va qonunlarga asos bo‘lgan.
2. Anomiya tushunchasi
Dyurkgeymning anomiya tushunchasi deviant xulq-atvorning asosiy tushuntirishlaridan
biridir.
Anomiya – bu jamiyatdagi me’yorlar va qadriyatlarning zaiflashuvi yoki
tushunarsiz bo‘lib qolishi holati.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
12
Anomiya odatda ijtimoiy o‘zgarishlar davrida yuzaga keladi: iqtisodiy inqirozlar,
urushlar, inqiloblar va sanoat rivojlanishi kabi jarayonlar.
Me’yorlarning yo‘qligi odamlarni qaysi xulq-atvor to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanini
anglay olmaydigan holatga olib keladi va bu deviant xulq-atvorning kuchayishiga sabab
bo‘ladi[2].
3. Deviantlik va jinoyatchilik
Dyurkgeym jinoyatchilikni ham ijtimoiy hayotning ajralmas qismi deb hisoblaydi. U
quyidagilarni ta’kidlaydi:
Jinoyatchilik butunlay yo‘qolishi mumkin emas, chunki har qanday jamiyatda
me’yorlarni buzadigan harakatlar bo‘ladi.
Jinoyatchilikning mavjudligi jamiyatdagi me’yorlarning doimiy ravishda
yangilanib borishini ta’minlaydi.
4. Dyurkgeym nazariyasining amaliy ahamiyati
Dyurkgeymning deviant xulq-atvor haqidagi qarashlari sotsiologiya va psixologiya
fanlarida katta ahamiyatga ega. Uning nazariyasi bugungi kunda:
Ijtimoiy nazorat va huquq-tartibot tizimlarini shakllantirish,
Yoshlar orasida deviant xulq-atvorning oldini olish,
Ijtimoiy integratsiyani kuchaytirish kabi sohalarda qo‘llaniladi
.
[2]
Deviant xulq-atvor tashxisi
bola 8-10 yoshdan oshgandan keyin qo‘yiladi. Mutaxassislar
fikricha, ushbu patologiyaning dastlabki alomatlari 5-6 yoshdan boshlab ko‘zga tashlanadi.
Deviant xulqatvor o‘smirlik davrida yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu muammo klinik psixologlar,
psixiatrlar va, ayniqsa sotsial psixologlar uchun tadqiqot obʼyekti hisoblanadi. Shunday bo‘lsada,
bunday yoshlar ushbu mutaxassislarga emas, o‘zlarining antisotsial xatti-harakatlari bilan huquqni
muhofaza qilish organlari qo‘liga tushib qolishadiDeviant xulq-atvorning negativ va pozitiv turlari
farqlanadi. Negativ deviatsiyaga ahloqsiz ishlarga qo‘l urish, o‘ziga va boshqalarga qasddan tan
jarohati yetkazish, tajovuzkorlik, o‘g‘rilik, giyohvandlik, pornoqaramlik, spirtli ichimliklarga ruju
qo‘yish, o‘zgalar mol-mulkiga ziyon yetkazish kabi salbiy xatti-harakatlar kiradi. Keyinchalik
“xalqlar dohiysi” darajasiga yetgan Gitler, Stalin, Mussolini va Saddam Xusayin kabi shaxslarda
deviant xulq-atvorning negativ turi bo‘lgan. Pozitiv deviatsiyaga yoshlik davrida umumqabul
qilingan ijtimoiy meʼyorlarga sig‘maydigan aql-bovar qilmas g‘oyalar va ixtirolarga qo‘l uradigan
shaxslarni misol qilib ko‘rsatish mumkin. Masalan, buyuk fiziklar, kimyogarlar, fazogirlar,
ulamolar, shoirlar, musavvirlar, tabiblar va faylasuflarning o‘smirlik davriga nazar solinsa, ularda
deviant xulq-atvorning pozitiv turini kuzatamiz. Bunday shaxslar o‘z yoshiga va o‘zi yashayotgan
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
13
davrga mos bo‘lmagan qobiliyatlari bilan kattalarni hayratga solishgan. Deviant xulq-atvorning
negativ turini mutaxassislar mukammal o‘rganishi lozim. Agar ularni erta korreksiya qilmasa,
kelajada Gitler, Stalin va Mussolini kabi psixopat rahbarlar davlat tepasiga kelib millionlagan
xalqlar boshiga musibatlar yog‘dirishi mumkin. Negativ deviatsiyaga ega o‘smirlar xulq-atvorini
erta psixokorreksiya qilib jamiyatni bunday shaxslardan himoya qilish har bir pedagog va
psixologning ishi! Oiladagi nosog‘lom muhit: ota-ona orasidagi janjallar, farzandlarni otasiz yoki
onasiz boqish, bolaga bemehr bo‘lish, ota yoki onaning uzoq muddat muxojirotda bo‘lishi, o‘gay
ota yoki o‘gay ona qo‘lida tarbiya ko‘rish, farzandlarga bir xil munosabatda bo‘lmaslik, yaʼni
birini yaxshi ko‘rish, boshqasini kamsitish, ularni o‘z holiga tashlab qo‘yish va nazorat qilmaslik,
myehnatga o‘rgatmaslik, ilmga qiziqtirmaslik.
Oiladagi nosog‘lom muhit Qashshoqlik
.
Oiladagi qashshoqlik, yaʼni o‘z farzandlarini vitaminlarga boy oziq-ovqatlar bilan
taʼminlay olmaslik, kiyim-kechak olib bera olmaslik, bolalar dam olish maskanlari va sport
to‘garaklari yubora olmaslik, teatr, kino va hiyobonlarga olib bora olmaslik, zarur kitob-daftarlar
bilan taʼminlay olmaslik, dunyoviy va diniy ilmlarni o‘zlashtirishga imkonsizlik. Demak, yaxshi
ota-ona bo‘lsa-da, o‘sib ulg‘ayib kyelayotgan bolani taʼminlashga va tarbiyalashga imkoni
bo‘lmasa, bunday farzandlarda xulq-atvorning negativ deviatsiyasi rivojlanishi mumkin. Oiladagi
qashshoqlik,Ota-onaning ahloqsiz bo‘lishi, giyohvand moddalar va spirtli ichimliklarga ruju
qo‘yishi, ruhiy kasalliklar bilan og‘riganligi, kattalar tomonidan nojo‘ya xatti-harakatlar bolalar
ko‘z o‘ngida namoyon bo‘ladi.
Psixogenetik omillar:
Deviant xulq-atvorning shakllanishida ba’zan genetic omillar ham ahamiyatli ekanligi
ilmiy-tadqiqot ishlarida O‘z isbotini topgan.Masalan, psixopatizatsiya yoki schizoid tipga ega ota-
onalarning farzandlari va qarindoshlari orasida deviant xulq-atvorga ega bolalar yetishib
chiqadi.Mutaxassislar bu yerda genetic omillarga asosiy urg’uni beradi.
Bu mavzu hammani qiziqtirib qO‘ydi.
Emil
Dyurkgeym
ta’limoti
keyinchalik
sotsiologlar
tomonidan
O‘rganila
boshlandi.Ayniqsa,bu yO‘nalish sotsiolog olimlar L.Klages(1872-1956),Klayv S.Luis(1898-
1963),Robert Merton(1910-2003),Nil Smelzer(1930-2017) tomonidan deviantologiya bO‘yicha
tadqiqotlar olib borildi.Ular turli ijtimoiy guruhlarda tashqi omillarning xulq-atvor deviatsiyasiga
salbiy ta’siri bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borishdi,ilmiy asarlar yozishdi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
14
Kelajak bugundan boshlanadi.
Bugungi kunda yoshlar ongiga bo‘layotgan internet hujumlar, jamiyatdagi
parchalanishlar,ijtimoiy tarmoqlarda ahloqsizlik,gomoseksualizm,pornoindustriya rivojlanib
borishi,ijtimoiy tarmoqlar orqali har bir xonadonga kirib kelishi,ijtimoiy tabaqalanish,ommaviy
migratsiyalar,davlatlararo urushlar deviantologiya oldiga yangi va yangi vazifalarni qO‘ymoqda
va yangi tadqiqotlar olib boorish zarurligini taqozo qilmoqda.
Deviant xulq-atvor belgilari.
Umumqabul qilingan ijtimoiy me’yorlarga va rasmiy qonun-qoidalarga zid xatti-
harakatlar qilish,O‘ziga va atrofdagilar mol-mulkiga ziyon yetkazish va bu holatning doimiy
ravishda rO‘y berib turishi,insonlarni haqorat qilish va doimo urush-janjallar markazida
bO‘lishi,yonida sovuq qurollar olib yurishga moyillik.
Ruhiy kasalliklar(shizofreniya vas hu kabilar) va ruhiyat buzilishi bilan namoyon
bO‘luvchi bosh miya kasalliklari bilan og’rimagan bO‘lishi,spirtli ichimliklar va giyohvand
moddalarga ruju qO‘ygan bO‘lishi,gomoseksualizm,pornoqaramlik,ahloqsiz xatti-harakatlarga
moyillik.
Ota-onasi,aka-ukalari,pedagoglar
va
boshqalarga
agressiv
munosabatda
bO‘lish,doimo
norozi
bO‘lib
yurish,minnatdorchilik
hissining
yO‘qligi,mehnatdan
qochish,yolg’on sO‘zlash.Maslahatlar bergan ota-onasi yoki ustozini yomon kO‘radi,biroq O‘zi
aql O‘rgatishni xush kO‘radi.
Hissiy
reaksiyalarning
noturg’unligitez-tez
affect
holatlarga
tushib
turish,kayfiyatning bir yomon bir yaxshi bO‘lib turishi(disforiya),tO‘g’ri maslahat bergan yoki
tanqid qilgan odamni yomon kO‘rib qolishi,kayfiyati buzilib jazavaga tushishi.
Hufiyona
hayotga
moyillik
.Bunday
O‘smirlar
yolg’izlikni
yaxshi
kO‘rishmaydi,xonasiga qamalib olib internetga qaram bO‘lib qolishadi,pornofilmlarga moyilligi
kuchli bO‘ladi,kO‘p dars qoldiradi,kO‘chaga chiqib bolalar bilan O‘ynamaydi,janjalkash odati
tufayli dO‘stlari bilan chiqishmaydi,nari borsa 1-2 ta bola bilan dO‘st tutishadi xolos.U ham
O‘ziga O‘xshagan bO‘ladi.
Deviant xulq-atvor psixoterapiyasi.
Deviant xulq-atvor psixotyerapiyasi uzoq
davom etadigan murakkab jarayondir. Asosan bixevioral psixoterapiya, psixodinamik terapiya va
gipnoterapiya qo‘llaniladi. Shuningdek, artterapiya, biblioterapiya, mehnat terapiyasi, sport
terapiyasi qo‘llaniladi. Albatta klinik psixolog bunday o‘smirlarning ota-onalari bilan ham
ishlashlari zarur. Uzoq davom etuvchi psixoreabilitatsiya klinik psixolog shug‘ullansa, ijtimoiy
hayotga adaptatsiyasi bilan sotsial psixologlar shug‘ullanishadi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
15
Bugungi kunda maʼlumki, smartfon, planshet va noutbuklar yosh bolalardagi
fikrlash faoliyatining fiziologik va biologik qonunlarga mos ravishda riojlanishini izdan chiqarib
yubormoqda. Odam biologik muhitdan uzoqlashib, androidlar dunyosiga g‘arq bo‘lmoqda, u
ko‘proq robotlar dunyosiga qaram bo‘lib bormoqda. Bunday taraqqiyotning salbiy taʼsirlari bolada
hozirdan ko‘zga tashlanmoqda, ularda reaktiv nevroz, depressiya, apatiya, fobiya va hatto fikrlash
torayishi kabi patologik holatlar kuzatilmoqda. Katta yoshdagilarda uchraydigan psixosomatik
buzilishlar bolalar va o‘smirlarda ham ko‘payib bormoqda.
Deviant xulq-atvor profilaktikasi.
Deviant xulq-atvor profilaktikasi oiladan, yaʼni ota-
onalar tarbiyasidan boshlanadi. Turmush qurayotgan yoshlar tibbiy, genetik va psixologik
tekshiruvlardan o‘tishlari lozim. Bolalarda deviant xulq-atvor shakllanib bormasligi uchun yosh
ota-onalar tarbiyali bo‘lishi, iqtisodiy taʼminlangan bo‘lishi, bog‘cha va maktabda bolalar
diskriminatsiyaga uchramasligi, tibbiy-profilaktik tekshiruvlardan o‘tib turishi, maktab
psixologlari boladagi xulq-atvor buzilishlarini erta aniqlab ularni korreksiya qilish bilan tizimli
shug‘ullanib borishlari zarur. Davlat va jamiyat barkamol avlod tarbiyasi uchun barcha iqtisodiy
resurslarni ishga solishi, jamiyatda adolat hukmron bo‘lishi, bolalar haq-huquqlarini himoya qilib
kelinishi zarur[3].
XULOSA.
Emil Dyurkgeym deviant xulq-atvorni ijtimoiy hayotning tabiiy va muhim qismi sifatida
tushuntirgan.U anomiya tushunchasi orqali deviantlikning asosiy sabablarini kO‘rsatgan va
jamiyat taraqqiyotida uning O‘rnini aniqlab bergan.Uning qarashlari hozirgi zamon sotsiologiyasi
uchun ham katta ahamiyat kasb etgan.KO‘plab olimlar va sotsiologlar Emil Dyurkgeymning
Deviant xulq-atvor nazariyasini O‘rganishmoqda,chunki hozirgi davrda yoshlar orasida xulqi va
tarbiyasi buzilgan bolalarni ko‘plab uchratmoqdamiz.
REFERENCES
1.
Dyurkgeym.E. “The Division of Labor in Society”(1893)
2.
Ilmiy maqolalar: “Anomiya va deviant xulq-atvor nazariyalari”
3.
4.
O‘zbekiston Milliy Kutubxonasi ma’lumotlar.
