2152
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
GARVARD UNIVERSITETIDA SOTSIOLOGIYA FANINING RIVOJLANISHI
.
Savriyeva Dilorom Sirojiddin qizi
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Sotsiologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
Ilhomov Umrbek
Ilmiy rahbar.
E-mail:
savriyevadilorom2@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15312598
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Garvard universiteti tarixi va u yerda sotsiologiya
fanining
tashkil
topishi,
rivojlanishi
yoritib
berilgan.
Dastlabki
ijtimoiy-falsafiy
yondashuvlardan boshlab, XX-asr boshlarida sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishi
va Pitirim Sorokin hamda Talkot Parsons kabi olimlarning ilmiy hissasi alohida ta’kidlangan.
Shuningdek, Garvard universitetida sotsiologiya fanining nazariy va amaliy
yondashuvlar asosida rivojlanib, xalqaro miqyosda o‘z o‘rniga ega bo‘lishi haqida fikr
yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Garvard universiteti, sotsiologiya, Charlstaunlik, Pitirim Sorokin, Talkot
Parsons, ijtimoiy qatlamlanish, fan rivojlanishi, sotsiologiya tarixi.
РАЗВИТИЕ СОЦИОЛОГИИ В ГАРВАРДСКОМ УНИВЕРСИТЕТЕ
Аннотация.
В данной статье освещаются этапы развития социологии в
Гарвардском университете. Описывается путь от первоначальных социально-
философских подходов к становлению социологии как самостоятельной дисциплины в
начале XX века, с особым акцентом на вклад Питирима Сорокина и Талкотта Парсонса.
Также рассматривается развитие социологии в Гарварде на основе
теоретических и эмпирических исследований, что обеспечило её признание на
международной арене.
Ключевые слова:
Гарвардский университет, социология, Питирим Сорокин,
Талкотт Парсонс, структурный функционализм, социальная стратификация, развитие
науки, история социологии.
THE DEVELOPMENT OF SOCIOLOGY AT HARVARD UNIVERSITY
Abstract.
This article highlights the stages of the development of sociology at Harvard
University. It describes the transition from initial socio-philosophical approaches to the
establishment of sociology as an independent discipline in the early 20th century, with a special
focus on the contributions of Pitirim Sorokin and Talcott Parsons. The article also discusses how
theoretical and empirical research at Harvard led to the international recognition of its
sociology program.
2153
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Keywords:
Harvard University, sociology, Pitirim Sorokin, Talcott Parsons, structural
functionalism, social stratification, scientific development, history of sociology.
Kirish.
Sotsiologiya-jamiyat, ijtimoiy guruhlar va insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni
o‘rganadigan fan sifatida XIX-asrda shakllangan AQSHda, xususan, Garvard universiteti
sotsiologiya fanining ilmiy asosda rivojlanishi va mustaqil soha sifatida tan olinishida katta rol
o‘ynaydi. Garvarddagi sotsiologiya fani tarixiga nazar tashlasak, u yerdagi akademik an’analar
va buyuk olimlar mehnati asosida bu fan rivojlangan.
Asosiy qism.
Harvard (Garvard) universiteti qo‘shma shtatlardagi birinchi oliy o‘quv yurtidir. U 1636
yilda Massachusets ko‘rfazi koloniyasi oliy sudi a'zolari tomonidan ovoz berish yo‘li bilan
tashkil etilgan "yangi kollej" dan o‘sdi. O‘sha paytda muassasa atigi to‘qqiz talaba va bitta
o‘qituvchidan iborat edi. Uch yil o‘tgach, kollejga birinchi xayriyachi, Charlstaunlik yosh
missioner jon Harvard nomi berildi, u kelajakdagi Harvard universitetiga butun kutubxonasini va
mol-mulkining yarmini meros qilib qoldirdi. Jon Garvardning yodgorligi bugun universitet zali
qarshisida, mashhur Garvard sudi hududida joylashgan. Bronza jon Garvard, ehtimol, eng
mashhur universitet mezonidir. Bir necha asrlar davomida kichik kollej 20000 ta barcha
darajadagi abituriyentlar, shu jumladan bakalavrlar, magistrlar, aspirantlar va professional
darajadagi talabalar bilan ulkan muassasaga aylandi.
Bugungi kunda Harvard universiteti butun dunyo bo‘ylab talabalarga noyob o‘qish
tajribasi va chinakam global miqyosdagi ta'limni taklif etadi: uning tarkibiga diplom dasturlari
bilan 12 ta avtonom fakultet (yoki maktablar) hamda Radkliff ilg‘or tadqiqotlar instituti kiradi.
Harvard universiteti kutubxonasi dunyodagi eng yirik ilmiy kutubxona bo‘lib, uning
fondi 18,9 million jildni tashkil etadi. Shuningdek, unda 174000 nomdagi davriy nashrlar, 400
millionga yaqin qo‘lyozmalar, 10 millionga yaqin fotosuratlar, 56 million arxiv veb-sahifalari,
5.4 terabayt raqamli materiallar mavjud. Ushbu boy to‘plamga kirishni 70 ta filialda mingga
yaqin xodim ta'minlaydi. Harvard universiteti arxivi nafaqat eng qadimgi, balki mamlakatdagi
eng keng qamrovli universitet ilmiy arxivlaridan biridir. Taraqqiyotning sinonimi va bugungi
kunda kelajak uchun yaratilgan joy deb atash mumkin bo‘lgan Harvard universiteti o‘zining
qadimiy an'analarini himoya qiladi va hurmat qiladi, ularni barcha yangi avlod talabalariga
etkazadi. Harvard universiteti saxiy moliyaviy yordam ko‘rsataditalabalarning 60% dan ortig‘i
har yili 160 million dollardan ortiq stipendiya yoki boshqa moliyaviy yordam oladi, bu butun
dunyodagi iqtidorli odamlarga dunyodagi eng yaxshi ta'lim olish, ilg‘or tadqiqotlar, noyob
2154
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
amaliyot dasturlarida qatnashish imkonini beradi. Bugungi kunda Harvardning 360 mingdan
ortiq bitiruvchilari Qo‘shma shtatlarda va 190 mingga yaqin boshqa mamlakatlarda yashaydilar.
Garvard universitetida sotsiologiyaning rivojlanishini 1930-yildan Pitirim Sorokinning
ish boshlashi davridan boshlab ko‘rishimiz mumkin.Sorokin Garvardga kelganida,u yerda
sotsiologiya bo‘limi yo‘q edi,lekin yilning oxirida u tashkil etildi va Sorokinni uning
boshqarishga qo‘yishdi.Sorokin sotsiologiya nazariyotchisi va 1960-yillargacha o‘z asarlarini
nashr ettirgan bo‘lsa-da,uning ijodi bugungi kunda hayratlanarli tarzda kam esga olinadi.Uning
nazariy qarashlari vaqt sinovlaridan yaxshi o‘tmadi.Balki,Sorokinning vaqtinchalik ahamiyati
asosan uning Garvard universiteti sotsiologiya bo‘limini ochganligi va unga Talkott Parsonsni(u
Garvardda iqtisodiyotdan dars berardi)sotsiologiya bo‘yicha o‘qituvchilikka taklif etganligi bilan
izohlanadi. Parsons amerikaliklarni yevropa nazariyotchilari bilan tanishtirib va keyinchalik yirik
sotsiologlar sifatida yetishib chiqqan ko‘plab talabalarni tarbiyalagani uchun Amerika
sotsiologiyasida obro‘-e’tiborli shaxsga aylandi.
Parsons Sorokinning o‘rniga sotsiologiya bo‘limi boshqaruvini qabul qiladi va “Sotsial
munosabatlar bo‘limi”deb qayta nomlaydi(Department of Social Relations).Bu borada Sorokin
shunday deydi:men”Sotsial munsabatlar bo‘limi”ni tashkil etish uchun sotsial psixologiy va
madaniy antopologiyani qo‘shib yuborish davridan boshlab qilinayotgan ishlarga va
sotsiologiyani bu turlicha fanlarning eklektik massasiga qo‘shib yuborilishiga javobhar
emasman…Sotsial munosabatlar bo‘limi…mening rahbarligim ostidagi sotsiologiya bo‘limi
…singari bunchalik ko‘p mashhur sotsiologlarni yetishtirib chiqarishi amri mahol.
Oxir-oqibat Sorokin Garvard maktabida yakkalanib qoldi. Unga “yakka tadqiqotchi”
tamg‘asi bosildi,va unga faqat “universitet eshiklari ostiga Parsonsning o‘z g‘oyalarini
o‘g‘irlaganligi to‘g‘risidagi arizalarni tiqishtirish”dan boshqa iloji qolmaydi.
Talkott Parsons (1902-1979). Bir nechta ocherklarning ilgarigi nashrlariga qaramay,
Parsonsning asosiy hissasi uning karerasining boshlarida keyinchalik mashhur sotsiologiya
nazariyotchilari bo‘lib yetishgan aspirantlarga ta’siri bilan o‘lchanadi. Ularning ichida eng
mashhuri 1936-yilda falsafa doktori maqomini olgan va Kolumbiya universitetida Parsons
yo‘nalishi taraqqiyotining yuragini tashkil etgan Robert Merton edi.
Merton Sorokinning assistenti sifatida ishlardi, lekin Sorokinning nazariy yo‘nalishlarini
qo‘llab-quvvatlalamagan Merton unga dissertatsiyasiga izohlarini ko‘rsatganda, Sorokin shunday
javob beradi: ”Hisobot ishi sifatida bu yaxshi,siz taxminan minus besh olishingiz mumkin,lekin
chuqur va yagona muhim nuqtai-nazaridan,men ishingiz borasida bir qancha keskin tanqidiy
fikrlarni bildirishim lozimdir”.
2155
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Xulosa.
Garvard universiteti sotsiologiya fanining rivojlanishida dunyo miqyosida muhim
markazlardan biriga aylangan. Dastlabki davrlarda falsafa va siyosatshunoslik doirasida
rivojlangan sotsiologiya, Pitirim Sorokin tomonidan mustaqil fan sifatida shakllantirildi. Uning
ilmiy faoliyati, shuningdek, Talcott Parsonsning strukturaviy funksionalizm nazariyasi
Garvarddagi sotsiologiya maktabining dunyodagi nufuzini oshirdi. Bugungi kunda Garvard
universiteti sotsiologiyasi nafaqat nazariy, balki empirik tadqiqotlar orqali ham zamonaviy
jamiyat muammolarini o‘rganishda yetakchi o‘rinni egallab kelmoqda.
REFERENCES
1.
Jiyanmuratova.G.SH. Sotsiologiya tarixi/darslik - Toshkent:” Innovatsiya-Ziyo”2020,466 b.
https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/33589?ysclid=ma0xrzd4vw725468502
3.
file:///C:/Users/user/Downloads/409-412%20(1).pdf
