Yanvar, 2025-Yil
167
OGAHIY IJODI O‘RGANILISHI: TADQIQOT XARAKTERLARI
Jumatova Nazokat Gulimbatovna
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent
davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
Matnshunoslik va adabiy manbashunoshlik mutaxassisligi 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14635186
Annotatsiya. Ushbu maqolada XIX asr adabiyoti yorqin vakili, tarixshunos, tarjimon,
shoir va davlat arbobi Muhammad Rizo Ogahiyning asarlari yurtimiz bo‘ylab o‘rganilishi, olib
borilgan va davom etayotgan tadqiqotlar haqida so‘z yuritilgan.
Kalit so‘zlar: lirika, meros, tarixiy asar, devon, tarjima, mirob, tetralogiya, matnshunoslik,
xonliklar davri, tadqiqot.
ИЗУЧЕНИЕ ОСОЗНАННОГО ТВОРЧЕСТВА: ХАРАКТЕРИСТИКИ
ИССЛЕДОВАНИЯ
Аннотация. В данной статье изучается творчество Мухаммада Резы Огахи –
видного представителя литературы XIX века, историка, переводчика, поэта,
общественного и государственного деятеля всей нашей страны.
Ключевые слова: лирика, наследие, историческое произведение, деван, перевод,
мироб, тетралогия, текстоведение, ханская эпоха, исследования.
THE STUDY OF CONSCIOUS CREATIVITY: CHARACTERISTICS OF RESEARCH
Abstract. This article discusses the study of the works of Muhammad Riza Ogahiy, a
prominent representative of 19th-century literature, historian, translator, poet, public and
statesman, throughout our country, and the research that has been and is being conducted.
Key words: lyrics, heritage, historical work, divan, translation, mirab, tetralogy, textual
studies, khanate period, research.
Bizning diyorimiz buyuk allomalar, ulamo-yu shoirlar, yozuvchi va olimlar yurtidir.
Mamlakatimiz o‘zining boy madaniy va adabiy merosiga ega bo‘lib, jahon adabiyoti
durdonalarining kattagina qismini tashkil qiladi. Sharq mumtoz adabiyoti deganda Navoiy,
Fuzuliy, Lutfiy, Muqimiy kabi buyuk mutafakkirlar hayolimizda gavdalanadi. Ularning jahon
adabiyot xazinasiga qo‘shgan hissalari beqiyosdir. Mana shunday arboblardan biri, XIX asrning
yorqin vakili Muhammad Rizo Ogahiy o‘zbek adabiyoti osmonida yorqin iz qoldirgan yulduzdir.
Muhammadrizo Ogahiy (1809-1874) yurtimiz tarixidagi eng sermahsul ijodkorlardan
biridir.
Yanvar, 2025-Yil
168
U tarixchi, shoir va tarjimon sifatida oltita tarixiy asar, bitta devon va o‘n to‘qqizta
tarjima asarlarni meros sifatida qoldirgan. Ogahiy Xiva xonligidagi tarjima maktabi asoschisi
edi. U ijodini fors tilidan tarixiy asarlarni tarjima qilishdan boshlagan va mahorati oshib
borgan sayin badiiy asarlarni nazmdan nasrga o‘girgan. Bugungi kunga kelib Ogahiy hayoti va
ijodining salmoqli qismi yaxshi o‘rganilgan. Ammo adibning tarjima asarlari hamda tarixiy
asarlarini zamonaviy talablar asosida tadqiq qilishga ehtiyoj sezilmoqda. Ogahiyning lirikasi
ham hali to‘laligicha o‘rganilgan emas. “Hali bu xassos san’atkorning lirik va liro-epik tasvir
usullari, uning rang-barang she’riy san’atlardan bezavol badiiy obidalar yaratishda foydalanish
mahorati, Ogahiy aruzining o‘ziga xos qirralari, shoir asarlarining ohanglar jilosi sirlari zarur
darajada yoritilganicha yo‘q”
1
Taniqli shoir, yozuvchi Akademik G‘afur G‘ulom “Mamlakatimizning boshqa xalqlari
kabi o‘zbek xalqi ham o‘zining asrlar davomida yaratilgan boy, o‘ziga xos madaniyatiga ega. Bu
yerdan fan, adabiyot va san’atning qator ulug‘ arboblari yetishib chiqqanlar. Shuni aytib o‘tish
kerakki, keyingi yillarda hech qanday asossiz Lutfiy, Atoyi, Sakkokiy, Bobur, Mashrab, Turdi,
Munis, Ogahiy, Feruzlarning ijodi o‘rganilmayotir, biz faqat Navoiy, Muqumiy, Furqat,
Zavqiy, Avaz kabi shoirlar ijodini o‘rganish bilan cheklanib qolganmiz” –degan edi. Shundan
keyin “Ogahiyshunoslik” fani vujudga keldi, 1958-yilda Xivaga Toshkentdan Subutoy
Dolimov kelgan. 1959-yilda G‘afur G‘ulom, Ibrohim Mo‘minov, Qori Niyoziy, Zulfiya, Uyg‘un,
Ayyomiy, Subutoy Dolimov, Egam Rahim, Quvomiddin Munirov kelgan. Ogahiy va Munis
qabrlari Qiyot qishlog‘idagi Shayx Mavlono Bobo mozoridan Subutoy Dolimov, E.Samandar
va O.Pirnazarovlarning hamkorligi asosida topiladi. Shundan keyin Ogahiy bog‘i, qabri tiklandi.
Filologiya fanlari doktori Subutoy Dolimov Ogahiy hayoti va ijodiga kattahissa qo‘shgan
olimlardan biridir. Subutoy Dolimov 1962-yilda “Ogahiyning hayoti va ijodiy faoliyati”
mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi va ijodining mahsuldorligi hamda asarlarining
badiiy go‘zalligi nuqtai nazaridan Ogahiy o‘zbek adabiyotining buyuk vakili Alisher Navoiydan
keyingi eng zabardast vakili, degan ilmiy xulosaga keldi. 1970-yilda Subutoy Dolimov va
professor G‘ulom Karimov hamkorlikda Ogahiyning 6 jildlik asarlar majmuasini nashrga
tayyorlashga kirishib, bu ishni 1980-yilda muvaffaqiyatli tugatdilar. Majmuaning 1-2 jildlari
Ogahiyning lirik devoni “Ta’viz ul oshiqin”ni, 3-4 jildlari shoirning tarjima asarlarini, 5-6 jildlari
esa Ogahiyning tarixiy asarlarini o‘z ichiga oladi.
1
Anvar Xojiahmedov.Ogahiy dahosining olmos qirralari.3.:1999
Yanvar, 2025-Yil
169
1991-yilda Subutoy Dolimov Ogahiy tomonidan tarjima qilingan Kaykovusning
“Qobusnoma” asarini tabdil qilib, nashrga tayyorlagan.Ogahiy haqida izlanishlar olib borgan
keyingi iqtidorli olim Nuryog‘di Toshevdir. Nuryog‘di Toshev “Jome ul-voqeoti sultoniy”ning
Toshkent nusxasi: “Ogahiy dastxatimi?” maqolasida: “Muhammadrizo Ogahiy haqli ravishda
eng sermahsul va serqirra qalamkashlar qatorida e’tirof etiladi. U yirik she’riy devon va tarixga
oid 6 ta asar bitgan, bundan tashqari, 19 ta badiiy, tarixiy va boshqa janrlardagi asarlarni
fors tilidan, bitta asarni usmonli turk tilidan eski o‘zbek tiliga o‘girgan. Sanalgan 27 ta
asardan 23 tasi ko‘plab nusxalarda bizgacha yetib kelgan”, deb yozadi. Xiva xonligi tarixnavisligi
bo‘yicha mutaxassis Nuryog‘di Toshev Ogahiy tarixiy asarlarini yozishda xat
yozishmalardanham foydalanganligini qayd qiladi hamda Xivaning tarixiy xronologiyalarida
mirob atamasi, ko‘pincha, harbiy ish va kampaniyalar munosabati bilan tilga olinganligini ham
aniqlaydi. Bundan tashqari Toshev Ogahiy umri oxirigacha miroblik vazifasida qolgan deb, asos
sifatida beshta dalil ham keltirib o‘tadi. Yirik olim Yu.Bregel Ogahiy tarjima asarlarining yillar
ketma-ketligini aniqlashga qiynalgan edi. Ammo ogahiyshunos olim Toshev bu xronologiyani
shoir o‘z devonida ketma-ketlikda berganini aniqlagan. Jumaniyoz Sharipov, Subutoy Dolimov,
Gʻaybulla Salomov tadqiqotlari Ogahiy ijodini o‘rganishning tamaltoshi hisoblansa, Vahob
Rahmon, Najmiddin Komilov singari yirik olimlarimiz tomonidan tarjima nazariyasining
umumiy xususiyatlari va qonuniyatlari tavsiflangan. Rahmat Majidiy “Ogahiy lirikasi”
(1963) asari bilan, Quvomiddin Munirov “Xorazmda tarixnavislik” asari orqali, Jumaniyoz
Sharipov “Xorazm” tetralogiyasi bilan, Anvar Xojiahmedov “Ogahiy dahosining olmos
qirralari” asarlari orqali ogahiyshunoslik faoliyatiga ulkan va sezilarli darajada hissa qo‘shishdi.
Taniqli dotsent, tarjimashunos Xayrullo Hamidovning “Ogahiyning tarjimonlik faoliyati
(Jumaniyoz Sharipov tadqiqotlari asosida)” nomli ilmiy risolasi ham yosh tarjimashunoslar,
ogahiyshunoslar uchun asosiy qo‘llanma sifatida xizmat qilyapti. Hozirgi kunda Muhammad Rizo
Ogahiy faoliyatini o‘rganuvchi yoshlar, ogahiyshunoslar, talabalar ko‘paymoqda.
Mamlakatimiz bo‘ylab Ogahiy faoliyatini o‘rganish tadqiq qilish uchun turli ma’naviy-
ma’rifiy tanlovlar bo‘lib o‘tmoqda.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Ogahiy hayoti va ijodi har jihatdan mukammal
o‘rganilgan bo‘lsa-da ochilmagan qirralari, borilmagan sarhadlari to‘la. Biz matnshunoslar oldida
turgan ulkan vazifalardan biri bu durdonalarning yoritilmagan tomonlarini aniqlab, kelajak
avlodga bus-butun holida yetkazishdir.
Yanvar, 2025-Yil
170
REFERENCES
1. A.Xojiahmedov.Ogahiy dahosining olmos qirralari. T.:1999.
2. A.Abdugʻafurov. Muhammad Rizo Ogahiy. – T.: 1999.
3. Q.Munirov. Xorazmda tarixnavislik. – T.: 2002
4. S.Dolimov. Ogahiyning hayoti va ijodi. – T.: 1963.
5. N.Komilov. Ogahiyning tarjimonlik mahorati. – T.: 1970.
