ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
158
QARAQALPAQ TILINDE ADVERBIALIZACIYA QUBÍlÍSÍ
S.Jumamuratova
Magistrant.
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14632313
Annotaciya
. Usı maqalada qaraqalpaq til bilimindegi adverbializaciya qubılısı hám onıń
tábiyatı jóninde atap aytqanda geypara sózlerdiń formalıq ózgeriske ushıramay-aq mánilik jaqtan
ekinshi bir sóz shaqabınıń ornında qollanılıwı haqqında yaǵnıy adverbializaciya qubılısınıń ayrım
ózgesheliklerin úyreniwdi maqset etip qoydıq.
Gilt sózler:
adverbializaciya, til bilimi, ráwish, konverciya, atlıq, seplik, kelbetlik, almasıq,
sanlıq, hal feyil.
THE PHENOMENON OF ADVERBIALIZATION IN THE KARAQALPAK
LANGUAGE
Abstract.
In this article, we aim to study the phenomenon of adverbialization in Karakalpak
linguistics and its nature, in particular, the use of some words in the place of another word without
undergoing formal changes, that is, some features of the phenomenon of adverbialization.
Keywords:
adverbization, language knowledge, pronunciation, conversion, noun, adjective,
adjective, pronoun, number, case verb.
ФЕНОМЕН АДВЕРБИАЛИЗАЦИИ В КОРАКАЛПОКСКОМ ЯЗЫКЕ
Аннотация.
Данная статья посвящена явлению адвербиализации в каракалпакском
языкознании и его природе, в частности, тому, что некоторые слова употребляются на
месте второго слова шахоби, не претерпевая формального изменения, то есть изучению
некоторых особенностей этого явления. адвербиализации мы поставили перед собой цель.
Ключевые
слова:
наречие,
знание
языка,
развитие,
преобразование,
существительное, прилагательное, прилагательное, местоимение, число, падежный
глагол.
Qaraqalpaq til biliminde usı kúnge shekem sózler kóbirek formalıq tárepten qarastırılıp
kelindi, al olardıń mánilik táreplerine ayrıqsha dıqqat awdarılmadı. Ayrım sózler formalıq
ózgeriske ushıramay-aq, mánilik jaqtan ekinshi sóz shaqabınıń ornında qollanılıwı múmkin.
Sonlıqtan til biliminde sóz jasawdıń leksika-semantikalıq usılı yaǵnıy transpoziciya
yamasa konverciya termini keń qollanıla basladı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
159
Konversiya sóz jasaw usıllarınıń bir túri bolıp, ol arqalı bir sóz óziniń quramı hám forması
jaǵınan hesh qanday grammatikalıq ózgeriske ushıramay-aq, basqa sóz shaqabına ótip qollanıladı.
Sonıń nátiyjesinde jańa mánili sóz payda boladı. Usı tiykarda biz maqalamızda sırtqı
formasında hesh qanday ózgerisler bolmaytuǵın, adverbializaciya qubılısınıń ayrım
ózgesheliklerin úyreniwdi maqset etip qoydıq.
Adverbializaciya qubılısı-
qaraqalpaq tilinde atlıq, kelbetlik, ayrım sanlıq hám hal
feyillerdiń ráwish sóz shaqabına ótiw qubılısı. Adverbializaciya termini latınsha sózden alınıp,
bizińshe kelbetlik degen mánini ańlatadı. Bul qubılıs júdá ónimli bolıp tabıladı. Biraq kópshilik
sózlerdi kelbetlik yamasa ráwish ekenligin birden ayırıw qıyın. Máselen,
alıs, jaqın, jıllı, ıssı,
suwıq, jaqsı, jaman, uzın, qısqa
hám taǵı basqa sózler atawısh sózler menen dizbeklesip
kelgende qanday? degen sorawǵa juwap berip kelbetlik bolsa, al feyiller menen dizbeklesip qalay?
qayda? sorawlarına juwap berip, is-hárekettiń sının, waqtın hám ornın bildirip ráwish mánisinde
keledi.
Sonlıqtan joqarıdaǵıday máseleni sóz etkende alımlar arasında tórt túrli kóz qarastıń bar
ekenligin aytıp ótiw orınlı.
1.
Kelbetliklerdiń
ráwishlesiwin
konversiya
menen
baylanıstırıw
(F.A.Ganiev,
A.A.Yuldashev, A.A. Axundov, S.A.Begliyarov).
2.
Ráwish hám kelbetliklerdiń differenciyalanbaǵanlıǵı, yaǵnıy ele bir-birinen tolıq
ajıralmaǵanın kórsetedi (I.A.Batmanov, I.Keńesbaev, L.N.Xaritonov, N.A.Baskakov,
I.V.Sevortyan hám t.b.).
3.
Ráwish mánisinde keletuǵın kelbetliklerdiń ráwish dep atalmay, al kelbetlik sóz shaqabınıń
ishinde qaraw kerek ( N.K.Dmitriev, A.N.Kononov, A.I.Iskakov hám t.b) [1].
4.
Ráwish mánisinde keletuǵın kelbetliklerdi kelbetlik dep atamay, al ráwish sóz shaqabınıń
ishinde qaraw kerek (P.M.Melioranskiy, N.F.Katanov, N.I.Ashmarin hám t.b) [2;2]
Qaraqalpaq tilinde adverbializaciya qubılısınıń nátiyjesinde kelbetliklerden jasalǵan
ráwishlerdiń eki basqıshı kózge taslanadı.
1.Kóshiw basqıshı. Bul basqıshta kelbetliklerdiń ráwishlesiwi tek kontekstke baylanıslı
boladı. Mısalı: jaqsı, jaman, bólek, jedel, jay, ayqın, ashıq hám t.b. Bunday kelbetliklerdi ráwish
dep atawǵa bolmaydı, al ráwishlesken kelbetlik dep atasaq maqsetke muwapıq boladı. Kóshiw
basqıshında kelbetlikler tek ǵana belgili bir zárúrlikten ráwish wazıypasın atqaradı. Bul haqqında
A.M.Peshovskiydiń substantivlesken kelbetlikler haqqındaǵı pikiri dıqqatqa ılayıq: “Ayrım
kelbetlikler kóbinese atlıqlardıń mánisinde qollanıla baslaǵan, al kelbetlik mánisinde olar umıt
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
160
bolǵan. Kóplegen sózler házir de kelbetlikten atlıqqa baratuǵın jolda tur, bul jaǵdayda olardıń
birazları joldıń úlken bólegin ótken, basqaları tek jańa ǵana jolǵa shıqqan, al ayrımları tap joldıń
ortasında tur” [3; 68-69].
2. Pútkilley ráwishke kóship ótken kelbetlikler. Kelbetlik sózler ózleriniń semantikalıq
ózgesheliklerinen ajıralıp, ráwishlik mánige ótedi. Bul process áste hám uzaq dawam etedi. Endi
kelbetliklerdiń tek semantikasındaa emes, al olardıń grammatikalıq qásiyetlerinde de ráwishke tán
bolǵan belgiler basım boladı. Mısalı: jaqınnan, jaqında, jaqınǵa, páste, tómende, tómennen,
terisinen, shepte, ońda, zorǵa, biykarǵa, bosqa, esheyin, esheyinde hám t.b.
Qaraqalpaq tilinde adverbializaciyalanıw ónimli qubılıs bolıp esaplanadı. Basqa sóz
formalarınıń ráwishlesiwinde tek belgili bir kontekste anıqlanadı. Tek kontekst arqalı ǵana seplik
formalarındaǵı sózdiń sepleniw sistemasınan shıǵıp qalǵanlıǵı hám onıń konkret mánisinen ayrılıp
ráwishke ótkenligi yaǵnıy qatıp qalǵanlıǵı belgili boldı. Qaraqalpaq tilindegi ráwishlerdi
izertlegen J.Eshbaev [4] olardıń seplik hám hal feyil formalarınan qáliplesken túrlerin
morfologiyalıq usıl dep ataǵan.
1).Seplik formasındaǵı atlıqlar ráwishke ótedi yaǵnıy ataw sepligi formasındaǵı atlıq: kesh
(atlıq: kesh boldı) –kesh (ráwish: kesh keldi). Mısalı: Qısta
kesh
(ne? -atlıq) túsedi. Heshten
kesh
(qashan?-ráwish) jaqsı (naqıl-maqal). Bul mısalda berilgen ataw sepligi formasındaǵı
kesh
atlıq
sózi hesh qanday ózgerissiz ráwishke ótkenligin kóriwimizge boladı. Barıs sepligi formasındaǵı
atlıq:
birge, bosqa, zorǵa, biykarǵa
hám t.b.
Orın sepligi formasındaǵı atlıq:
azanda, túste, keshte, túnde, birde, demde, ómirde
hám t.b.
Shıǵıs sepligi formasındaǵı atlıq:
birden, tosattan, bilqastan, ilajsızdan,yadtan, bastan, jaqınnan
hám t.b.
2). Ayrım kelbetlikler geyde ráwishke ótedi: hár qıylı sapalıq belgilerdi bildiretuǵın
kelbetlikler:
jaman, jaqsı,
aralıqtı bildiretuǵın kelbetlikler:
qashıq, uzaq, jaqın,
temperaturanı
bildiretuǵın kelbetlikler
: jıllı, ıssı, suwıq, qanjılım,
formanı bildiretuǵın kelbetlikler:
tik, biyik, pás,
qısqa, tuwrı, bálent,
xarakterdi bildiretuǵın kelbetlikler:
jumsaq, taza, bos, pısıq, puqta.
Biy, na, ná pristavkaları hám –sız//siz kelbetlik jasawshı affiksleri menen jasalǵan
kelbetlikler geyde ráwishke ótip qollanılıwı múmkin.
3). Sanlıqtan ótken ráwishler. Úlken muǵdardı bildiriwshi geypara sanlıqlar belgili bir
kontekstlerde ráwishlik mánini bildiredi.
Mısalı:
Mıń
qartaysa da, ana, ana! (T.Qayıpbergenov).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
161
Bul mısalda
mıń s
anlıǵı óziniń dáslepki mánisinen awısıp ráwishlik mánige ótkenligin
kóriwimizge boladı. Bir sanlıǵı barıs, shıǵıs hám tabıs sepliklerinde kelgende ráwishlik mánige
ótedi:
Birde
bolmasa,
birde
olar sezedi, sizge soraw beredi, túsinik talap etedi (T.Nájimov).
Joqarıdaǵı keltirilgen mısalda bir sanlıǵına shıǵıs sepliginiń qosımtası qosılıwı arqalı waqıt
ráwishi mánisinde kelgen.
4). Almasıqlardan ótken ráwishler:
ol – onda, onnan, bul – bunda, bunnan, sol
– sonda,
sonnan, usı – usında, usınnan.
Mısalı: Eger
usınnan
baylardıń aytqanı bolmay, keńes húkimeti
ornap qalatuǵın bolsa, kósheseń (S.Bahadirova).
Ráwishlik mánige ótken bunday almasıqlar waqıttı, orındı bildiripǵ qollanılǵanı menen, olar
almasıqqa tán bolǵan ózleriniń deytikallıq (siltew) mánisin saqlap qaladı.
5). Hal feyil formalarınan ótken ráwishler tómendegishe:
-ıp//-ip, -p: qaytıp jaqınlamadı, qatırıp pitkerdi, eplep ayttı. Kóz áynek jóninde
qaytıp
gáp
bolmadı (T.Qayıpbergenov).
-a, -e, -y: bola tura, bile tura, qoymay, qayta, jabıla, aynala. Mine búgin jalǵız ózi tún gezip
júrgen trotuar, ekewiniń
qıdıra-qıdıra
aqsoqpaq qılǵan jerleri (T.Qayıpbergenov).
-mastan//-mesten, -bastan//-besten, -pastan//-pesten; bolmastan, kelmesten, túsinbesten.
-ǵansha //-genshe, -qansha //-kenshe:
Ólgenińshe
jaqsı sóyle (Berdaq) [5;113-114]
Juwmaqlap aytqanda házirgi qaraqalpaq tilindegi ayrım sózlerdi birde kelbetlik, birde ráwish
dep atap júrmiz. Biz joqarıda kórsetkenimizdey, kontekstke baylanıslı waqıtsha ráwishlesken
sózlerdi ráwish dep qaramay, al kelbetlik sóz shaqabı ishinde qarawımız shınlıqqa sáykes keledi.
Biraq kelbetlik sóz shaqabınıń ishinde qaraǵanda da olardıń ráwishlesiwge beyim ekenligin
atap kórsetiw kerek. Al endi tolıq yamasa turaqlı ráwishlesken kelbetliklerdi ráwish sózler toparına
qosıw múmkin. Sebebi olar zattıń hár qıylı belgilerin bildiriw qásiyetin joǵaltıp, al is-hárekettiń
hár qıylı belgilerin bildiriw sıyaqlı qásiyetlerdi óz ishine jámlegen boladı. Solay etip qaraqalpaq
tilindegi adverbializaciya qubılısı kóp izertlewdi talap etetuǵın ónimli qubılıs, onıń sóz jasalıwdaǵı
ornı, túrleri, morfologiyalıq hám sintaksislik ózgeshelikleri bunnan bılay da tereńirek izertlewdi
talap etedi.
REFERENCES
1.
Дмитриев Н.К. Строй тюркских языков. М, 1962.
2.
Беглярова С.А. Адвербиализация в современном азербайджанском языке.АКД. Баку,
1979.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
162
3.
Пешовский А.М. Русский синтаксис в научном освещений. Москва. 1956.
4.
Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилинде рәўиш. Нөкис. 1976.
5.
Әбдимуратов Т. Адвербиализация - сөз жасаўдың бир усылы. ӨзРИАҚҚБ
Хабаршысы, 2000 N6-7.
