ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
172
MAHOBATLI RANGTASVIR SAN’ATI USTA VAKILI CHINGIZ AXMAROV IJODI
VA UNING RANGTASVIR TARAQQIYOTIDAGI XIZMATLARI
To’xtayeva Madinabonu Olimovna
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti
Mahobatli rangtasvir mutaxassisligi 1-kurs magistri.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14632342
Annotatsiya.
Mavzuning dolzarbligi shu bilan belgilanadiki, unda mahobatli rangtasvir
san’atining shakllanishida muhim hissa qo‘shgan Chingiz Axmarov ijodi tahlil qilinadi.
O‘zbekiston monumentalist rassomi ijodi va uning uslublari o‘rganib chiqildi. Mazkur
mavzuni to‘liq yoritishga qaratilgan bu maqola bo‘lajak mahobatli rangtasvir rassomlar
o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan ma’lumotlar haqida yoritilgan, shuningdek, amaliy ishlashga
o‘rgatish usullari kabi masalalarga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Tasviriy san’at, mahobatli rangtasvir, badiiy jarayon.
ТВОРЧЕСТВО МАСТЕРА МОНУМЕНТАЛЬНОЙ ЖИВОПИСИ ЧИНГИЗА
АХМАРОВА И ЕГО ЗАСЛУГИ В РАЗВИТИИ ЖИВОПИСИ
Аннотация.
Актуальность темы определяется тем, что в ней анализируется
творчество Чингиза Ахмарова, внесшего значительный вклад в становление
монументальной живописи. Было изучено творчество узбекского художника-
монументалиста и его стили. В этой статье, призванной полностью осветить эту тему,
рассказывается об информации, которую должны усвоить будущие художники-
монументалисты, а также рассматриваются такие вопросы, как методы обучения
практической работе.
Ключевые слова:
Изобразительное искусство, монументальной живописи,
художественный процесс.
THE WORK OF THE MASTER OF MONUMENTAL PAINTING CHINGIZ
AKHMAROV AND HIS CONTRIBUTIONS TO THE DEVELOPMENT OF PAINTING
Annotation.
The relevance of the topic is determined by the fact that it analyzes the work
of Chingiz Akhmarov, who made a significant contribution to the formation of monumental
painting. The work of the Uzbek muralist and his styles were studied. This article, designed to fully
cover this topic, describes the information that future muralists should learn, as well as discusses
issues such as methods of teaching practical work.
Keywords:
Fine art, monumental painting, artistic process.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
173
Tasavvur qilinadiki, san’at borlig’ining har bir shakli-rangtasvir, haykaltaroshlik, grafika,
rasm-dunyoni o’zlashtirishda faqat ungagina tushunarli bo’lgan imkoniyatlar va iste’dodlarni
to’liq ochib bergandagina mustaqil usul va tur bo’ladi va bu faqat rivojlanishning ma’lum
bosqichida, ma’lum sharoitlardagina yuz beradi. San’at tarixi uning usullari va turlarining
shakllanish tarixi kabi madaniyatni o’rganishning qiziq va zarur sohasidir.
Ma’lum tarixiy rivojlanish yo’lini bosib o’tgan san’at turi-tasviriy san’atdir. Mahobatli
rangtasvir – tasviriy san’atning shunday bir turidirki, unda rang eng asosiy o’rinni egallaydi.
1990 yillargacha bo‘lgan mahobatli rangtasvir “Mahobatli targ‘ibot rejasi”, deb
nomlanuvchi mafkura hukmronligi asosida shakllandi. Aynan shu, ya’ni tasviriy san’atning bir
muncha siyosiylashtirilgan qobig‘ida ishlash hammadan ko‘ra rassomlar uchun qiyin kechdi. Ular
uslubi bir taxlitda bo‘lib, plakat tilida bayon qilishga undovchi topshirilgan mavzu asosida asar
yaratishga majbur edi. Lekin, bu davrda rassomlarning ichki dunyosini namoyon etuvchi haqiqiy
va badiiy yorqin asarlar yaratildi. Ular orasida, so‘zsiz Ch.Axmarov, B.Jalolov va boshqa
rassomlar tomonidan yaratilgan mahobatli rangtasvir asarlari mavjud.
Mahobatli rangtasvir san’ati ustida olib borilgan
tadqiqot ishlari shuni tasdiqlaydiki, O‘zbekistonda
hozirda ham uning ko‘pgina turlari saqlanib qolgan. Bu
vaqtga kelib, shuningdek, vitraj san’ati asarlari, shisha,
sopol
va
kandakorlik
buyumlarida
ishlangan
bo‘rtmalarda makoniy kompozitsiyalar yaratish, koshinli
namoyonlar va bezakli plastika san’ati shakllandi.
San’atning barcha turlari bu davrda keng ko‘lamda
rivojlanishiga qaramay, mahobatli rangtasvirda badiiy
jarayon birmuncha qiziqarli va serharakatlik bilan
kechdi.
991-2001 yillardagi O‘zbekiston mahobatli
rangtasviri o‘z rivojiga ko‘ra yangi bosqichni egallaydi. Uslubiy loyihada miniatyura
rangtasvirining ta’siri ahamiyatli o‘rin egallaganligi; vatanimizning tarixiy va madaniy o‘tmishi
bilan bog‘liq bo‘lgan mavzularga murojaat etilishi zamonaviy mahobatli rangtasvir san’atining
alohida xususiyatlari bo‘lib qoldi. San’atning bu turining kelgusidagi rivojida mahobatli rangtasvir
ustalarining ijodiy g‘ayrati va zamonaviy bosqichda talabchan harakatlari kafolat bo‘lib qoladi.
1
1
library.ziyonet.uz
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
174
O’zbekiston maxobatli rangtasvirida Ch.Axmarov, A.Aliqulov, B.Jalolov samarali ijod
etgan. Mazkur maxobatli rangtasvirchilarning xar biri uziga xos ijodiy uslubga, turli
mavzularning uziga xos badiiy yechimiga egadirlar. Ularning ijodlari milliy maxobatli
rangtasvirda aloxida uringa ega. O’zbekiston tasviriy sanʼatida miniatyuraga xos ajoyib rang
polotnolar yaratib milliy sanʼatimizning rivojlanishiga ulkan xissa qo’shgan Chingiz
Abduraxmonovich Axmarov o’z ijodiy yo’li va sanʼat maktabi mavjud. U yoshlik yillaridanoq
Qarshi, Samarqand shaxridagi sharqona meʼmorchilik obidalari, amaliy sanʼat sirlari bilan
astoydil tanishadi. Chingiz Axmarov o’zbek xalqining tarixi, uning anʼanaviy sanʼat merosiga
qiziqadi.
2
Uz ijodida miniatyura anʼanalarini maxorat bilan
qo’llay olgan maxobatli rangtasvir ustasi Ch.G.Axmarovning
“Zulfiya” (1965), “A.Navoiy shogirdlari bilan” (1968),
“Nodira” (1975), “Buxoro raqsi”, “X.Nosirova Shirin rolida”
kabi asarlari dastgoxli asarlari bilan bir qatorda, Alisher
Navoiy nomidagi Davlat opera va balet teatri, Beruniy
nomdagi Davlat Sharqshunoslik instituti, O’zbekiston Milliy
teatri, O’zbekiston metropolitenidagi bekatlar va boshqa bir
qator maskanlarning devorlarida maxobatli rangtasvir
naʼmunalari mavjud.
Chingiz Axmarov butun umri davomida maxoabtli
asarlari uchun xisobsiz chizmatasvir, kartina, eksizlar xamda
tasodifiy qoralamalar yaratgan. Karton, mato kabi anʼanaviy materiallar bilan bir qatorda
Ch.Axmarov yog’och taxtachalarda bir qator portret asarlar, kafelda tasvirli lavxalar yoki sopol
va chinni buyumlarga suratlar xam
yaratgan.
Ular bugungi kunda muzeylarda,
rassom
va
shogirdlarning
shaxsiy
kolleksiyalarida, yoki rassom tomonidan
sovg’a qilingan shaxslarning to’plamlarida
saqlanmoqda. Ularning aksariyati devoriy
2
Н.Ойдинов. Узбекистон тасвирий санъати тарихидан лавхалар. - Тошкент: “Укитувчи”
1997 - Б.94. 51 б.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
175
surat, badiiy film, kitob illyustratsiyalarga eskizlar bo’lib, rassomning qiymati baland va original
asarlari xisoblanadi. Akbar Xakimovning izlanishlari natijasida Ch.Axmarovning Toshkentdagi
turli shaxsiy kolleksiyalarda saqlanuvchi 300 dan ortiq asarlari foto lavxalarga muxrlanib,
annotatsiya yozib chiqilgan. Jumladan, rassomning yaqin shogirdlaridan biri, rassom Sodiq
Raxmonning tuplamidan 100 dan ortiq ishlar, Chingiz Axmarov bilan tushilgan fotosuratlar va
xatlar, musavvirning tutingan nevarasi Shaxnoza Abdullayevadan 60 dan ortiq ishlar (ular
orasida Ch.Axmarovning Sharq go’zallarini suratini ishlagan ikkita sopol idishlar), yana bir
shogirdi Javlon Umarbekovning shaxsiy kolleksiyasidan 43 ta kartina va chizmatasvirlar,
Buxorodagi devoriy suratlarni ishlashda assistentlik qilgan, rassomning shogirdi Akmal
Ikromjonovning to’plamidan to’rtta asarni topishga muvaffak bo’lingan.
Bu topilmalar musavvir ijodini obyektiv tarzda kengroq taxlil qilishga yordam beradi.
Akbar Xakimov tomonidan topilgan artefaktlar muzeylardagi (Toshkent, Samarqand, Buxoro),
O’zbekiston Badiiy Akademiyaning Badiiy ko’rgazmalar direksiyasida saqlanuvchi
kolleksiyalardagi asarlar va nashr etilgan manbalar Chingiz Axmarov ijodi, uning janrlar doirasi,
plastik va texnologik usullari xamda turli ijodiy bosqichlari xaqida fikr yuritishga asos bo’ldi.
Chingiz Axmarovning maxobatli asarlari avvaldan tadqiqotchilarning eʼtibor markazida
bo’lgan. Rassom 1930 yillarning boshlaridan Samarqanddagi mashxur “Izofabrikada”
“izorabotnik” sifatida yangi sotsialistik xayotni tasvirlashdagi maxobatli tashviqot devoriy
suratlar yaratish jarayonida qatnashgan. Biroq, mazkur davrdagi ishlari saqlanib qolmagan.
Chingiz Axmarovning eng erta maxobatli ishlaridan biri xamda rassomning ijodiy taqdiri katta
axamiyatga ega bo’lgan asarlardan biri 1944-1947 yillarda yaratilgan Toshkentdagi Alisher
Navoiy nomidagi Opera va balet teatri devoriy suratlari xisoblanadi.
Afsuski, mazkur devoriy suratlarni yaralish jarayonidagi bosqchlarni o’rganish uchun
juda kam manbaa, katta miqdordagi eskizlardan bir nechtasigina saqlanib qolgan. Shu eskizlar
xam to’rtta asosiy suratning kompozitsiya va syujet yechimi qay tarzda o’zgarib borganligini
namoyon etadi.
Chingiz Axmarov ijodining salmoqli merosini maxbatli rangtasvir asarlari tashkil etadi
va tabiiyki rassom ijodiga eʼtirof xam aynan mazkur asarlar orqasidandir. Biroq, aksariyat
devoriy suratlarning bugungi kundagi saqlanish holati xar qanday kishida xavotir xissini
uyg’otadi. Masalan, milliy raqs va xoreografiya oliy maktabi, A.Navoiy nomidagi Adabiyot
muzeyi, Sharqshunoslik institutidagi ishlarning axvoli qonikarli emas. Angren yaqinidagi
Tashkent kabel zavodi oromgoxi joylashgan Lashkerek maskanidagi devoriy suratlarning xolati
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
176
ayanchli ahvolda. Rassomning maxobatli asarlarini o’rganish, ularni tadqiq etish natijasida
mazkur muammolarning topilishi xam kelgusida bu masalalarning yechimini topishga eʼtibor
qaratishga undaydi.
Chingiz Axmarov tomonidan qoldirilgan ko’p sondagi dastgohli va maxobatli ishlardan
iborat merosdagi obraz va syujetlar hayratlanarli darajadagi garmonik ansamblni tashkil qiladi.
Ularning barchasi badiiy nuqtai nazardan juda qiziqarlidir. Rassom obrazlari olamidagi
bo’lib bo’lmas yakdillik bir savolni paydo qiladi - rassom uchun nima muhim, dastgohli kartina
yoki mahobatli rangtasvir. Biroq, rassom qalamiga mansub rangtasvirning xar ikkala
ko’rinishidagi asarlarini tomosha qilar ekansiz, nozik chizmatasvir maxorati va sezgir kolorist
malakasisiz maxobatli devoriy suratlar yaratib bo’lmasligiga guvoh bo’lish mumkin.
Va, aksincha, Ch.Axmarovning monumentalist sifatidagi keng panoram tafakkuri, uning
majmuaviy yechim topish mahorati va mavzuni masshtabda ko’ra olish iqtidorisiz musavvirning
nozik chizmatasvir va nafis uslubga ega dastgohli asarlari yaratilmagan bo’lar edi. Rassom
ijodiga mansub asarlarni qurishdan saqlar ekanmiz, ularni kelajak avlodga yetkazish,
umrboqiyligini taʼminlash yo’lida maʼsuliyatni xam zimmamizga olishni unutmasligimiz zarur.
REFERENCES
1.
Abdullayev N. O’zbekiston san’ati tarixi. – T.: O’zbekiston faylasuflar ilmiy jamiyati,
2007. - 236 б.
2.
Н.Ойдинов. Узбекистон тасвирий санъати тарихидан лавхалар. - Тошкент:
“Укитувчи” 1997 - Б.94. 51 б.
3.
Zarifova Dilfuza Omon qizi., “Ranglarning fazoviy birikmalari va xususiyatlari”.
Educational Research in Universal Sciences. T.: 2023.
4.
“Р.Ҳасанов, “Тасвирий санъат асослари”, Тошкент, 2009 й. 11 б
5.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Т.: Давлат миллий наширёти, 2006.
