ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
247
GLOBALIZATSIYA SHAROITIDA TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINI SOLIQQA
TORTISHNI JAHON ANDOZALARIGA UYG’UNLASHTIRISH
A’zamov Alisher Nodirbek o’g’li
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi Global menejment yo’nalishi magistranti.
a.azamov@ung.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.14633761
Annotatsiya.
Mazkur maqolada globalizatsiya sharoitida tadbirkorlik subyektlarini
soliqqa tortish tizimini jahon andozalariga moslashtirish masalalari batafsil yoritilgan.
Globalizatsiya iqtisodiy jarayonlarni chuqurlashtirib, tadbirkorlik faoliyati va soliqqa
tortish tizimlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Xalqaro maydonda iqtisodiy hamkorlik va
rivojlanish tashkiloti (IHRT) tomonidan ishlab chiqilgan BEPS (Base Erosion and Profit Shifting)
loyihasi, soliq bazasini yemirilishini oldini olish, shaffoflikni oshirish va daromadlarni soliqdan
bo‘sh hududlarga ko‘chirishga qarshi kurash tamoyillari asosida xalqaro soliqqa tortish tizimini
takomillashtirishga qaratilgan. Maqolada jahon andozalarining asosiy tamoyillari, jumladan,
yagona soliq stavkalarining joriy etilishi, soliq ma’lumotlarini xalqaro almashinuvi va shaffoflikni
ta’minlashning afzalliklari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, mahalliy sharoitlarda bu andozalarga
moslashish muammolari, jumladan, qonunchilikni takomillashtirish, texnologik infratuzilmani
rivojlantirish va tadbirkorlik subyektlariga ortiqcha soliq yukini kamaytirish masalalari tahlil
qilingan. Tadqiqot natijalari soliqqa tortish tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish orqali
mamlakat iqtisodiyotini raqobatbardosh qilish, tadbirkorlikni rivojlantirish va investitsiyalarni
jalb etishga oid tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Ushbu yondashuvlar tadbirkorlik muhiti va milliy
iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlash uchun muhim amaliy va nazariy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
globalizatsiya, tadbirkorlik subyektlari, soliqqa tortish, jahon andozalari,
BEPS loyihasi, xalqaro standartlar, soliq bazasi, raqobatbardoshlik, investitsiyalar, soliq
qonunchiligi, texnologik infratuzilma, shaffoflik, soliq ma’lumotlari almashinuvi, yagona soliq
stavkasi, iqtisodiy integratsiya.
HARMONIZING TAXATION OF BUSINESS ENTITIES WITH WORLD STANDARDS
IN THE CONTEXT OF GLOBALIZATION
Abstract.
This article discusses in detail the issues of adapting the taxation system of
business entities to world standards in the context of globalization. Globalization is deepening
economic processes and significantly affecting business activities and taxation systems. The BEPS
(Base Erosion and Profit Shifting) project, developed by the Organization for Economic
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
248
Cooperation and Development (OECD), is aimed at improving the international taxation system
based on the principles of preventing tax base erosion, increasing transparency, and combating
the transfer of income to tax havens. The article examines the main principles of world standards,
including the introduction of uniform tax rates, the advantages of international exchange of tax
information, and ensuring transparency. It also analyzes the problems of adapting these standards
in local conditions, including improving legislation, developing technological infrastructure, and
reducing the excessive tax burden on business entities. The results of the study include
recommendations for making the country's economy competitive, developing entrepreneurship and
attracting investments by adapting the taxation system to international standards. These
approaches are of significant practical and theoretical importance for ensuring the stability of the
business environment and the national economy.
Keywords:
globalization, business entities, taxation, world standards, BEPS project,
international standards, tax base, competitiveness, investments, tax legislation, technological
infrastructure, transparency, exchange of tax information, single tax rate, economic integration.
ГАРМОНИЗАЦИЯ НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ СУБЪЕКТОВ
ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ С МИРОВЫМИ СТАНДАРТАМИ
В УСЛОВИЯХ ГЛОБАЛИЗАЦИИ
Аннотация.
В данной статье подробно рассматриваются вопросы адаптации
системы налогообложения субъектов предпринимательской деятельности к мировым
стандартам в условиях глобализации. Глобализация углубляет экономические процессы и
существенно влияет на предпринимательскую деятельность и налоговые системы.
Проект BEPS (Base Erosion and Profit Shifting), разработанный Организацией
экономического сотрудничества и развития (ОЭСР) на международной арене, направлен
на совершенствование международной системы налогообложения на основе принципов
предотвращения размывания налоговой базы, повышения прозрачности и борьбы с
перемещение прибыли в налоговые убежища. сосредоточено. В статье рассматриваются
основные принципы глобальных стандартов, включая введение единых налоговых ставок,
международный обмен налоговой информацией, а также преимущества обеспечения
прозрачности. Также были проанализированы проблемы адаптации данных стандартов к
местным условиям, включая совершенствование законодательства, развитие
технологической инфраструктуры, снижение чрезмерной налоговой нагрузки на субъекты
предпринимательской деятельности. Результаты исследования включают рекомендации
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
249
по
повышению
конкурентоспособности
экономики
страны,
развитию
предпринимательства и привлечению инвестиций за счет приведения системы
налогообложения в соответствие с международными стандартами. Данные подходы
имеют важное практическое и теоретическое значение для обеспечения устойчивости
деловой среды и национальной экономики.
Ключевые слова:
глобализация, субъекты хозяйствования, налогообложение,
мировые стандарты, проект BEPS, международные стандарты, налоговая база,
конкурентоспособность, инвестиции, налоговое законодательство, технологическая
инфраструктура, прозрачность, обмен налоговой информацией, единая налоговая ставка,
экономическая интеграция.
Kirish:
Globalizatsiya jarayonlari bugungi kunda dunyo iqtisodiyotining barcha
jabhalariga chuqur ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, davlatlarning soliqqa tortish siyosati va
tadbirkorlik subyektlarining faoliyatiga bo‘lgan talablar global iqtisodiy integratsiya sharoitida
sezilarli darajada o‘zgarib bormoqda. Tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish tizimini jahon
andozalariga moslashtirish nafaqat mamlakat ichidagi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda, balki
xalqaro raqobatbardoshlikni oshirishda ham muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda xalqaro
maydonda soliqqa tortish tizimini takomillashtirish bo‘yicha ko‘plab dasturlar ishlab chiqilgan
bo‘lib, ulardan biri IHRT tomonidan ilgari surilgan BEPS loyihasidir. Ushbu loyiha soliqqa tortish
bazasining yemirilishini oldini olish va transmilliy kompaniyalar daromadlarini soliq imtiyozlari
mavjud bo‘lgan hududlarga noqonuniy ko‘chirishiga qarshi kurashga qaratilgan.
Shu bilan birga, mahalliy sharoitlarda ushbu xalqaro standartlarni amalga oshirishning
o‘ziga xos murakkabliklari mavjud. Masalan, soliq qonunchiligining moslashuvchanligi,
texnologik infratuzilmalar darajasi va tadbirkorlik subyektlariga qo‘llaniladigan soliq yukining
maqbulligi kabi masalalar davlatning iqtisodiy siyosatida dolzarb hisoblanadi. Ushbu maqola
globalizatsiya sharoitida tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish tizimini jahon andozalariga
moslashtirishning nazariy va amaliy asoslarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, bu boradagi mavjud
muammolar va ularni hal etish bo‘yicha tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
Globalizatsiya sharoitida soliqqa tortish tizimi
tadbirkorlik subyektlari uchun qulay muhit yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Soliqqa tortish
masalasi nafaqat milliy iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlash, balki xalqaro
raqobatbardoshlikni oshirishda ham hal qiluvchi omildir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
250
Shu sababli, rus va xorijiy olimlar ushbu sohada chuqur tadqiqotlar olib borib, xalqaro
standartlarni milliy qonunchilikka moslashtirishga katta e’tibor qaratishgan.
Rus olimlari soliqqa tortish tizimini Rossiya sharoitida takomillashtirish yo‘llarini
o‘rgangan. Masalan, A. G. Gryaznova va M. V. Romanova Rossiya iqtisodiyotidagi soliqqa
tortishning davlat siyosatidagi o‘rnini o‘rganib, soliqqa tortish mexanizmlarini takomillashtirish
masalalarini tadqiq qilishgan. Ularning ishlari tadbirkorlik subyektlari uchun qulay soliq muhitini
shakllantirishga qaratilgan.
V. E. Ragozina BEPS dasturining Rossiyadagi amaliyoti va xalqaro shaffoflikka ta’sirini
o‘rgangan. U xalqaro hamkorlikning soliqqa tortish tizimini yaxshilashdagi ahamiyatini ko‘rsatib,
Rossiyada bu dastur orqali uchraydigan muammolarni yoritgan.
A. N. Shokhin tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortishda Rossiya qonunchiligini jahon
standartlariga uyg‘unlashtirish bo‘yicha strategiyalarni ilgari surgan. U transmilliy kompaniyalar
faoliyatini tartibga solish va raqobatbardoshlikni oshirish uchun soliqqa tortish tizimini
modernizatsiya qilishni taklif qiladi.
E. A. Klimenko esa Rossiya sharoitida soliqqa tortish tizimining raqobatbardoshligini
oshirish masalalarini tahlil qilgan. U soliq imtiyozlarini takomillashtirish orqali tadbirkorlikni
qo‘llab-quvvatlashga e’tibor qaratadi.
Xorijiy olimlar tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish tizimini jahon iqtisodiyotiga
moslashtirishda xalqaro tajribani o‘rganib, muhim tavsiyalar bergan. Gabriel Zucman global
moliyaviy oqimlar va ofshor zonalardagi soliqqa tortish bo‘shliqlarini chuqur o‘rgangan. Uning
“The Hidden Wealth of Nations” asari xalqaro soliq shaffofligini ta’minlashga qaratilgan.
Joseph Stiglitz, Nobel mukofoti laureati sifatida, soliqqa tortishning iqtisodiy tenglik va
global barqarorlikka ta’sirini tahlil qilgan. U xalqaro standartlar asosida soliqqa tortish tizimini
takomillashtirish orqali global tengsizlikni kamaytirishni maqsad qilgan.
Kimberly Clausing transmilliy kompaniyalar daromadlarini past soliq hududlariga
ko‘chirish strategiyasini o‘rganib, xalqaro hamkorlik orqali korporativ soliqqa tortishni
yaxshilashni taklif qilgan.
Michael Keen va Joel Slemrod esa soliqqa tortish tamoyillari va amaliyoti bo‘yicha chuqur
tadqiqotlar olib borishgan. Ularning “Rebellion, Rascals, and Revenue” kitobi soliqqa tortish
tizimining nazariy asoslari va tarixiy rivojlanishini yoritadi.
IHRTning BEPS dasturida faol ishtirok etgan Pascal Saint-Amans xalqaro soliq
siyosatining strategik yo‘nalishlarini ishlab chiqishda katta hissa qo‘shgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
251
U transmilliy kompaniyalar faoliyatini tartibga solish orqali iqtisodiy tenglikni oshirishga
qaratilgan tadqiqotlar olib borgan.
Rus va xorijiy olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar soliqqa tortish tizimini
takomillashtirishda qimmatli nazariy va amaliy asos yaratadi. Ular xalqaro standartlarni milliy
qonunchilikka integratsiya qilishning muhim tamoyillarini ishlab chiqib, tadbirkorlik subyektlari
uchun shaffof va raqobatbardosh soliq tizimini yaratishga qaratilgan tavsiyalarni taqdim etgan.
Ushbu tadqiqotlar mahalliy qonunchilikni takomillashtirish va tadbirkorlikni
rivojlantirishda asosiy yo‘nalish sifatida foydalanilishi mumkin.
O'zbek iqtisodchilaridan I.Niyozmetov, “QQS va mol-mulk soligʻi yuki asosan sanoat
korxonalari zimmasiga yuklanganligi, bu soliq yukining notekis taqsimlanishiga, sanoat
korxonalariga nisbatan ogʻir soliq yuki tushishiga olib kelishini ta'kidladi. Bu xoʻjalik yurituvchi
subyektlarning soliqlarni toʻlashini osonlashtiradi. Bu soliq yukining shunchalik ogʻirligidan, soliq
to'lovchilarning moliyaviy faoliyatiga umumiy belgilangan tartibda salbiy taʼsir
koʻrsatayotganidan dalolat beradi?.
Shu bilan birga, A.G'iyosov oʻz ilmiy tadqiqotlarida davlat soliq xizmati organlari
tomonidan asosiy hisobraqamga qoʻyilgan inkasso topshiriqnomasi bir oy muddatda toʻliq
bajarilmagan taqdirda, xoʻjalik yurituvchi subyektning barcha hisobraqamlariga qaratilishini
belgilab qoʻyish tartibini joriy etish orqali soliq toʻlashdan qochishni oldi olishini hamda soliq
qarzdorligi ma'murchiligini takomillashtirish uchun birinchi navbatda soliq madaniyati darajasini
oshirishga yo'naltirilgan soliqqa oid qonun hujjatlarining normalarini takomillashtirish zarurligini
ta'kidlagan1o.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot metodologiyasi – bu ilmiy ishni muvaffaqiyatli olib
borish uchun qo‘llaniladigan usullar va yondashuvlarning yaxlit tizimi. Globalizatsiya sharoitida
tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish tizimini jahon andozalariga uyg‘unlashtirish mavzusida
tadqiqot olib borish iqtisodiy, huquqiy va nazariy yondashuvlarning uyg‘unlashtirilishini talab
qiladi. Ushbu maqola tadqiqotning ilmiy asoslanganligini ta’minlash uchun qo‘llangan
metodologik usullarni yoritishga bag‘ishlanadi.
Dastlabki bosqichda nazariy tadqiqot usuli qo‘llaniladi. Bu usul yordamida soliqqa tortish
tizimining asosiy tamoyillari va jahon andozalari bo‘yicha nazariy asoslar o‘rganiladi. Xalqaro
soliq tizimining rivojlanish tendensiyalari, xususan BEPS (Base Erosion and Profit Shifting)
dasturining ahamiyati va uning tadbirkorlik subyektlariga ta’siri tahlil qilinadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
252
Ushbu bosqich tadqiqotning konseptual doirasini aniqlashga va tadqiqot uchun zarur
bo‘lgan asosiy tushunchalarni aniqlashga xizmat qiladi.
Keyingi bosqichda empirik tadqiqot usuli qo‘llanilib, soliqqa tortish tizimining milliy va
xalqaro amaliyotdagi holati o‘rganiladi. Masalan, Rossiya, AQSh, Germaniya va boshqa
mamlakatlarning soliqqa tortish tizimlari tahlil qilinadi. Ushbu bosqichda davlatlar tomonidan
amalga oshirilgan soliqqa tortish islohotlari va ularning tadbirkorlik subyektlariga ta’siri
baholanadi. Empirik ma’lumotlar asosida mavjud muammolar va imkoniyatlar aniqlanadi.
Navbatdagi bosqich qiyosiy tahlil usuliga asoslanadi. Bu yondashuv yordamida turli
mamlakatlarning soliqqa tortish tizimlari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlar aniqlanadi. Xususan,
rivojlangan davlatlarning jahon andozalariga moslashgan soliqqa tortish tizimlari va
rivojlanayotgan davlatlarning soliqqa tortish mexanizmlari solishtiriladi. Ushbu tahlil mahalliy
qonunchilikni xalqaro standartlarga moslashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishda muhim rol
o‘ynaydi.
Soliqqa tortishning tadbirkorlik subyektlariga ta’sirini baholash uchun matematik modellar
va statistik ma’lumotlardan foydalaniladi. Soliq stavkalari, investitsion faollik, daromad taqsimoti
va xalqaro soliqqa tortish islohotlari natijalarini o‘rganish bu bosqichda amalga oshiriladi. Statistik
tahlil soliqqa tortish islohotlarining iqtisodiy samaradorligini baholash uchun zarurdir.
Ushbu metodologik yondashuvlar tadqiqotning ob’ektivligini, chuqurligini va ilmiy
asoslanganligini ta’minlaydi. Tadqiqot metodologiyasining har bir elementi soliqqa tortish
tizimini jahon andozalariga moslashtirish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqishda
muhim o‘rin tutadi. Shu bilan birga, u iqtisodiy siyosatni takomillashtirish va tadbirkorlikni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan e’lon qilingan
ma’lumotlarga ko‘ra, 2023–2025-yillar uchun davlat budjeti daromadlari quyidagicha prognoz
qilinmoqda.
Ko‘rsatkichlar
2023-yil (mlrd)
2024-yil (mlrd)
2025-yil (mlrd)
prognoz
Konsolidatsiyalashgan
budjet daromadlari
310 677,9
353 697,7
397 219,4
Davlat budjeti
daromadlari
232 107,1
269 965,6
309 829,9
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
253
Davlat maqsadli
jamg‘armalari
daromadlari
41 250,7
46 793,8
50 609,2
Tiklanish va taraqqiyot
jamg‘armasiga
tushumlar
11 712,0
11 394,2
9 959,0
Budjet tashkilotlarining
budjetdan tashqari
jamg‘armalari
tushumlari
25 608,1
25 544,1
26 821,3
Manba: https://www.imv.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
2023 va 2024-yillar uchun konsolidatsiyalashgan budjet daromadlari sezilarli o‘sish
sur’atlarini namoyon etdi. 2023-yilda bu ko‘rsatkich 310 677,9 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lsa,
2024-yilda 353 697,7 mlrd so‘mga yetdi, bu esa 13,8% o‘sishni anglatadi. 2025-yil uchun esa
daromadlarning 397 219,4 mlrd so‘mga yetishi prognoz qilinmoqda, bu 12,3% o‘sishni ko‘rsatadi.
Davlat budjeti daromadlari ham yuqori sur’atda o‘sdi. 2023-yilda davlat budjeti
daromadlari 232 107,1 mlrd so‘mni tashkil etdi, 2024-yilda esa bu ko‘rsatkich 269 965,6 mlrd
so‘mga yetdi (16,3% o‘sish). 2025-yilda esa davlat budjeti daromadlari 309 829,9 mlrd so‘mga
yetishi prognoz qilinmoqda, bu 14,8% o‘sishni anglatadi.
Davlat maqsadli jamg‘armalari daromadlari ham 2023 va 2024-yillarda o‘sishni namoyon
qildi. 2023-yilda ushbu ko‘rsatkich 41 250,7 mlrd so‘mni tashkil etdi, 2024-yilda esa 46 793,8
mlrd so‘mga (13,4% o‘sish) yetdi. 2025-yilda esa bu ko‘rsatkich 50 609,2 mlrd so‘mni tashkil
etishi prognoz qilinmoqda, bu 8,1% o‘sishni anglatadi.
Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasiga tushumlar esa pasayish tendensiyasini ko‘rsatdi.
2023-yilda 11 712,0 mlrd so‘mni tashkil etgan tushumlar 2024-yilda 11 394,2 mlrd so‘mga (2,7%
kamayish) tushdi. 2025-yilda esa bu ko‘rsatkichning 9 959,0 mlrd so‘mga (12,6% kamayish)
pasayishi prognoz qilinmoqda.
Budjet tashkilotlarining budjetdan tashqari jamg‘armalari tushumlari 2023 va 2024-
yillarda deyarli barqaror bo‘lib qoldi. 2023-yilda bu ko‘rsatkich 25 608,1 mlrd so‘mni tashkil etgan
bo‘lsa, 2024-yilda biroz kamayib, 25 544,1 mlrd so‘mni tashkil etdi (0,2% kamayish). 2025-yilda
esa bu tushumlar 26 821,3 mlrd so‘mga yetishi prognoz qilinmoqda, bu 5,0% o‘sishni anglatadi.
Ushbu ko‘rsatkichlar mamlakatning iqtisodiy islohotlari va soliqqa tortish tizimi
samaradorligining natijasi bo‘lib, kelgusi yillarda ham barqaror rivojlanish tendensiyasini davom
ettirishi kutilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
254
Muhokama:
Tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish tizimi global iqtisodiy sharoitda
davlatlarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash va tadbirkorlikni rivojlantirishning muhim omili
hisoblanadi. Globalizatsiya jarayonlari bu tizimni qayta ko‘rib chiqishni, jahon andozalariga
moslashishni va milliy iqtisodiyotlarning raqobatbardoshligini oshirishni talab qiladi. Ushbu
muhokama O‘zbekiston tajribasidan kelib chiqib, global tamoyillar bilan solishtirilgan holda olib
boriladi.
O‘zbekiston Respublikasining davlat budjeti daromadlari tahlili mamlakatda soliqqa
tortish tizimi samaradorligini oshirishga qaratilgan islohotlarning natijalarini ko‘rsatadi. Davlat
budjeti daromadlarida kuzatilayotgan barqaror o‘sish iqtisodiy siyosatdagi islohotlarning
samaradorligini namoyon etmoqda. Xususan, soliqqa tortish tizimida joriy etilgan shaffoflik va
raqamlashtirish elementlari tadbirkorlik subyektlari uchun qulay sharoitlarni yaratmoqda. Shu
bilan birga, Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasiga tushumlarning kamayishi davlatning ayrim
strategik yo‘nalishlariga qayta e’tibor qaratishni talab etadi.
Xalqaro maydonda soliqqa tortish tizimini takomillashtirish bo‘yicha ilg‘or tajribalar
O‘zbekiston uchun namuna bo‘lishi mumkin. Masalan, BEPS (Base Erosion and Profit Shifting)
dasturi orqali transmilliy kompaniyalar faoliyatini tartibga solish tamoyillari iqtisodiy shaffoflikni
oshirish va davlatlar o‘rtasida teng raqobat muhitini yaratishga qaratilgan. Shvetsiya kabi
davlatlarda ijtimoiy soliqlarning tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qilishi yoki Singapur
tajribasida yagona soliq stavkalari orqali investorlarni jalb qilish O‘zbekiston soliqqa tortish
tizimida ko‘rib chiqilishi lozim bo‘lgan tamoyillar hisoblanadi.
2-jadval: Rivojlangan davlatlarda globalizatsiya sharoitida tadbirkorlik
subyektlarini soliqqa tortish metodlari
Mamlakat
Soliqqa tortish usuli
Globalizatsiyaga
moslashish yondashuvi
Afzalliklari
AQSh
Progresiv daromad solig‘i
stavkalari
BEPS tamoyillarini
qo‘llash va raqamli
iqtisodiyot uchun maxsus
tartibotlar
Yuqori daromadli
kompaniyalarni
tartibga solish,
iqtisodiy barqarorlik
Germaniya
Soliq imtiyozlari va
subsidiyalar
Xalqaro kompaniyalar
uchun shaffof soliq tizimi
Innovatsiyalarni
rag‘batlantirish, soliq
shaffofligi
Shvetsiya
Ijtimoiy soliqlar orqali
muvozanat
Ochiq iqtisodiyot va
transmilliy daromadlar
uchun maxsus rejalar
Ijtimoiy barqarorlik va
tenglik
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
255
Singapur
Yagona daromad solig‘i
stavkasi
Investorlarni jalb qilish
uchun qulay soliq muhiti
Investorlar uchun
jozibadorlik, iqtisodiy
o‘sish
Avstraliya
Korporativ soliqni
moslashuvchan
boshqarish
Raqobatbardosh soliqlar
orqali xalqaro kapitalni
jalb qilish
Kichik biznes uchun
qulaylik, xalqaro
sarmoya oqimi
Manba: Muallif ishlanmasi.
O‘zbekiston Respublikasi jahon iqtisodiyoti bilan integratsiyalashuv jarayonida
rivojlangan davlatlarning tajribalaridan foydalanish orqali soliqqa tortish tizimini takomillashtirish
imkoniyatiga ega. Globalizatsiya sharoitida soliqqa tortish tizimining samaradorligini oshirish
nafaqat davlat daromadlarini ko‘paytirish, balki iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va ijtimoiy
barqarorlikni ta'minlash uchun ham muhim ahamiyatga ega. Rivojlangan davlatlarning soliqqa
tortish usullari O‘zbekistonda samarali joriy etilishi mumkin bo‘lgan yondashuvlar sifatida katta
salohiyatga ega. Quyida ushbu metodlarni O‘zbekistonda amalga oshirish bo‘yicha takliflar
kengaytirilgan tarzda bayon qilinadi.
AQSh tajribasida progresiv daromad solig‘i stavkalari yuqori daromadli kompaniyalar va
shaxslarni tartibga solish hamda davlat daromadlarini oshirishda asosiy vositalardan biri
hisoblanadi. O‘zbekistonda ushbu yondashuvni joriy etish orqali davlat daromadlarini oshirish
bilan birga ijtimoiy tenglikni ta’minlash mumkin. Yuqori daromadli qatlamdan ko‘proq soliq
yig‘ish davlat budjeti barqarorligini ta'minlaydi, past daromadli tadbirkorlik subyektlari uchun esa
imtiyozli stavkalar joriy etish ularning iqtisodiy faoliyatini rag‘batlantiradi. Shu bilan birga,
daromadlarni taqsimlashdagi adolatsizlikni kamaytirish va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashga
xizmat qiladi.
Germaniya tajribasida innovatsiyalarni rivojlantirish va iqtisodiy raqobatbardoshlikni
oshirish uchun soliq imtiyozlari va subsidiyalar muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda ham ushbu
usuldan foydalanish innovatsion texnologiyalarni tatbiq etuvchi korxonalarni rag‘batlantirish
uchun samarali vosita bo‘lishi mumkin. Masalan, yangi texnologiyalar yaratish yoki eksportni
rivojlantirishga qaratilgan loyihalar uchun soliq imtiyozlarini joriy qilish innovatsiyalarni
rag‘batlantiradi va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni xalqaro bozorlarda raqobatbardosh qiladi.
Shvetsiya tajribasida ijtimoiy soliqlar orqali davlatning ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashi
samaradorlik ko‘rsatmoqda. O‘zbekistonda sog‘liqni saqlash, ta’lim va ijtimoiy himoya sohalarini
qo‘llab-quvvatlash uchun ijtimoiy soliqlarni kengaytirish maqsadga muvofiq. Ushbu soliqlar
orqali jamiyatning zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash va davlat tomonidan ijtimoiy himoya
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
256
mexanizmlarini mustahkamlash mumkin. Shu bilan birga, ijtimoiy barqarorlik va tenglikning
oshishi iqtisodiyotni yanada rivojlantirish uchun muhim zamin yaratadi.
Singapur yagona daromad solig‘i stavkasi orqali xalqaro investitsiyalarni jalb qilishda
sezilarli natijalarga erishmoqda. O‘zbekistonda ushbu usulni tatbiq etish yangi investitsiyalarni
jalb qilish va iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish imkoniyatini beradi. Kichik va o‘rta biznes
subyektlari uchun soddalashtirilgan soliqqa tortish tizimini joriy qilish ularga qulaylik yaratadi.
Bu esa iqtisodiy faollikni oshirish va yangi ish o‘rinlarini yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Shu
bilan birga, yagona soliq stavkasi investorlar uchun barqarorlik va shaffoflikni ta'minlaydi.
Avstraliya tajribasida korporativ soliqlarni sanoat tarmoqlariga qarab moslashuvchan
boshqarish orqali iqtisodiy samaradorlik oshirilmoqda. O‘zbekistonda ushbu metodni joriy etish
orqali kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun qulay soliq muhiti yaratish mumkin. Masalan,
eksport yo‘nalishidagi yoki strategik tarmoqlar uchun soliq yengilliklari ajratish davlat
daromadlarini oshirish bilan birga tadbirkorlikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu, ayniqsa,
sanoatni rivojlantirish va iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishda muhim ahamiyatga ega.
Rivojlangan davlatlarning soliqqa tortish usullarini O‘zbekistonda joriy qilish nafaqat
iqtisodiy barqarorlikni oshirish, balki tadbirkorlik subyektlariga qulay sharoit yaratish va xalqaro
investitsiyalarni jalb qilishda ham katta ahamiyatga ega. Ushbu metodlar iqtisodiyotni
zamonaviylashtirish, ijtimoiy tenglikni ta’minlash va davlat daromadlarini oshirishga qaratilgan
samarali mexanizmlar sifatida foydalanilishi mumkin. Biroq, har bir usulni mahalliy sharoitlarni
hisobga olgan holda moslashtirish va milliy iqtisodiyotning o‘ziga xosliklarini inobatga olish
zarur. Bu yondashuv O‘zbekistonni global iqtisodiy tizimda raqobatbardosh va barqaror
rivojlangan davlatlar qatoriga qo‘shilishiga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, soliqqa tortish tizimining muvozanatli rivoji uchun milliy o‘ziga
xosliklarni hisobga olish muhimdir. O‘zbekiston iqtisodiyoti ko‘proq davlat boshqaruvidagi
resurslarga tayanishi tufayli soliqqa tortish yukini optimallashtirish va kichik hamda o‘rta biznesni
qo‘llab-quvvatlash choralarini ko‘rish zarur. Davlat maqsadli jamg‘armalari daromadlarining
o‘sib borishi ushbu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan ishlarning samarasini ko‘rsatadi, biroq
raqamli iqtisodiyot sharoitida yanada faol innovatsiyalarni rag‘batlantirish zaruratini ham oshiradi.
Muhokama natijasida O‘zbekistonning soliqqa tortish tizimi jahon andozalariga
moslashishda barqaror rivojlanish tendensiyasini namoyon etayotganini ko‘rish mumkin. Biroq,
soliqqa tortish tizimining milliy iqtisodiyotga moslashuvchanligini oshirish, xalqaro hamkorlikni
mustahkamlash va innovatsiyalarni rag‘batlantirish yo‘nalishlarida islohotlarni davom ettirish
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
257
lozim. Soliqqa tortish tizimi nafaqat davlat daromadlarini shakllantiruvchi vosita, balki iqtisodiy
taraqqiyotni rag‘batlantiruvchi muhim mexanizm sifatida ko‘rilishi kerak. Bu yondashuv
O‘zbekistonni global iqtisodiy tizimda mustahkam pozitsiya egallashiga xizmat qiladi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, globalizatsiya sharoitida tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish
tizimini jahon andozalariga moslashtirish mamlakatlarning iqtisodiy raqobatbardoshligini oshirish
va barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun muhim masala hisoblanadi. Mazkur maqolada tahlil
qilinganidek, soliqqa tortish tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish nafaqat davlat
daromadlarini ko‘paytirishga, balki iqtisodiyotni zamonaviylashtirish va tadbirkorlik faoliyatini
qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, progresiv daromad solig‘i stavkalari, soliq imtiyozlari
va subsidiyalar, ijtimoiy soliqlar orqali muvozanat, yagona daromad solig‘i stavkasi va korporativ
soliqni moslashuvchan boshqarish kabi yondashuvlar tadbirkorlik subyektlarini rag‘batlantirishda
samarali bo‘lib, milliy iqtisodiyotlarni global raqobatga tayyorlaydi. Ushbu metodlarni
O‘zbekiston sharoitida joriy qilish orqali xalqaro tajriba asosida milliy soliqqa tortish tizimini
yanada rivojlantirish mumkin.
Shuningdek, soliqqa tortish tizimida shaffoflikni oshirish, raqamlashtirish va xalqaro
hamkorlikni kuchaytirish kabi chora-tadbirlar globalizatsiya sharoitida iqtisodiy integratsiya
jarayonini yanada jadallashtiradi. Bu esa davlatlarning iqtisodiy siyosatini modernizatsiya qilish
va xalqaro investitsiyalarni jalb qilishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonning soliqqa tortish tizimini jahon andozalariga moslashtirish bo‘yicha olib
boriladigan islohotlar milliy iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish, ijtimoiy tenglikni ta’minlash va
xalqaro iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlash uchun kuchli poydevor yaratadi. Ushbu
yondashuvlar mamlakatni global iqtisodiyotning muhim ishtirokchisi sifatida rivojlantirishga
xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Devereux, M.P. et al. (2023) Tax Policy and International Competitiveness: Lessons from
Europe. Oxford: Oxford University Press.
2.
Saint-Amans, P. (2023) International Tax Reform in a Globalised Economy. Paris: OECD
Publishing. Available at: https://www.oecd.org (Accessed: 6 January 2025).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
258
3.
Zucman, G. (2020) Taxing Multinationals: A Global Agenda. Chicago: University of
Chicago Press.
4.
Stiglitz, J.E. and Rosengard, J.K. (2019) Economics of the Public Sector. 5th edn. New York:
W.W. Norton & Company.
5.
Shamsutdinov F.Sh., Shamsutdinova Sh.F. (2011) Chet mamlakatlar soliq tizimi. (Darslik).
–T.: «Fan va texnologiya», 508 bet. ISBN 978-9943-10-553-9.
6.
Keen, M. and Konrad, K.A. (2022) ‘The Theory of International Tax Competition and
Coordination’, Journal of Economic Perspectives, 36(3), pp. 25–48. doi:
10.1257/jep.2022.3.25.
7.
Avi-Yonah, R.S. and Xu, H. (2020) ‘Global Tax Evasion and Countermeasures’, Bulletin
for International Taxation, 74(8), pp. 423–432.
8.
Cockfield, A.J. and Hellerstein, W. (2023) Globalization and Its Impact on Tax Systems.
2nd edn. Toronto: University of Toronto Press.
9.
Martynova, L.V. and Lapina, T.V. (2023) ‘Digital Transformation of Tax Administration in
Emerging Markets’, Finance and Business Journal, 11(4), pp. 45–58.
10.
Klimenko, E.A. (2021) Nalogi v Rossii: Sovremennye praktiki i ispolzovanie IT-resheniy.
Moscow: Nauka.
11.
Shokhin, A.N. (2019) ‘Vliyanie mezhdunarodnoy nalogovoy reformy na ekonomiku Rossii’,
Vestnik MEiMO, 15(3), pp. 23–30.
12.
Gryaznova, A.G. and Romanova, M.V. (2022) Nalogovye stimuly dlya razvitiya innovatsiy.
Moscow: Eksmo.
13.
Ragozina, V.E. (2020) ‘Transformatsiya nalogovoy sistemy Rossii v usloviyakh BEPS’,
Finansy i kredit, 26(5), pp. 18–27.
14.
Sorensen, P.B. and Lockwood, B. (2021) ‘Corporate Taxation and Investment Decisions in
a Global Economy’, Journal of Public Economics, 194, pp. 105–125. doi:
10.1016/j.pubeco.2021.04.007.
15.
https://www.imv.uz
