ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
474
ISAJON SULTONNING “MA’SUMA” ROMANIDA TARIXIY SHAXSLARNING
BADIIY TALQINI
Xurshida Roʻziyeva
TerDU oʻzbek adabiyotshunosligi yoʻnalishi 2-bosqich magistri.
email:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14674629
Annotatsiya. Mazkur maqolada Isajon Sultonning “Ma’suma” romani uning baddiy
xususiyatlari bayon etilgan holda asarda tarixiy shaxslarning badiiy talqinlari tahlilga tortilgan.
Asarda ifodalangan jadid namoyondalari ularning hayot yo‘li va taqdirlariga oid holatlar badiiy
ifodalar asosida ochib berilgan. Maqola ham aynan ushbu xususiyatlari ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit soʻzlar: Isajon Sulton, badiiy obraz, jadidchilik, qoʻrboshilik harakati, qatagʻon
siyosati.
ARTISTIC INTERPRETATION OF HISTORICAL PERSONS IN THE NOVEL
"MA'SUMA" BY ISAJAN SULTAN
Abstract. This article analyzes the novel "Ma'suma" by Isajon Sultan. Several recent
manifestations are reported.
Key words: theater, drama struggle, martial movement, repression policy.
ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ИСТОРИЧЕСКИХ ЛИЧНОСТЕЙ В
РОМАНЕ ИСАДЖОНА СУЛТАНА «МАСУМА»
Аннотация. В статье анализируются художественные интерпретации
исторических персонажей в романе Исайона Султана «Ма'сума», описываются его
художественные особенности. Современные личности, представленные в произведении,
их жизненные пути и судьбы раскрываются посредством художественного выражения. В
статье также освещаются эти особенности.
Ключевые слова: Исайон Султан, художественный образ, джадидизм, движение
Корбос, политика репрессий.
Milliy qadriyatlar hamda an’analarning, millat fidoyilarining yorqin hayot yo‘lini ko‘rsatib
berish badiiy adabiyotning asosiy obyektlaridan biri bo‘lib kelgan. Bu jarayonni mustaqillik davri
o‘zbek adabiyotida ham kuzatishimiz mumkin. Tarixiy shaxslarning badiiy obrazlarini, talqinlarini
o‘quvchiga yetkazishda O‘zbekiston xalq yozuvchisi Isajon Sultonning xizmatlarini alohida qayd
etish o‘rinlidir. Adibning “Alisher Navoiy”, “Abu Rayhon Beruniy”, “Bilga xoqon” kabi va
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
475
boshqa bir qancha asarlarida tarixiy shaxslarning yangicha badiiy talqinlarda ifodalangan hayot
yo‘lini kuzatishimiz mumkin.
Isajon Sultonning XX asrning boshlaridagi ziyoli oilaning taqdiri aks etgan “Ma’suma”
romanida ham bevosita tarixiy shaxslarning zamon va makondagi hayoti tasvirlab beriladi. Asarda
xalqimiz boshidan oʻtgan ogʻir kunlar, xususan, qatagʻon siyosati aks ettirilgan. Asarda
tasvirlangan barcha qahramonlar, ularning taqdirlaridagi voqealar real hayotda yuz bergan. Bu
haqida "Mas’uma" romaniga soʻzboshi yozgan Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi
Sirojiddin Sayyid ham ta’kidlaydi: ["
Romanda tasvirlangan voqealar hayotda sodir bo’lgan,
badiiy bo’yoq berilgan haqqoniy voqealardir. Mamlakatimiz tarixining jadidlar davri
qanday murakkab bo’lganini bir oila misolida ko’rish mumkin. Chunonchi, Abduvohid
qori- mashhur ulamo, “Sho’royi islomiya” va “Mahkamai islomiya” jamiyatlari raisi,
bosqinchilar Ufaga olib ketgan muqaddas osori atiqa – Usmon Qur’onini yurtimizga
qaytarib olib kelishda jonbozlik ko’rsatgan arbob, ya’ni jadidlik davrining “qadimchi”
laridan. Uning to’ng’ich o’g’li Bosit Qoriyev-Madaniyat vazirligi, san’at boshqarmasi
boshlig’i, o’rtancha o’g’li Bois Qoriyev, ya’ni Oltoy-“yangilikchi”shoir, Maorif vazirligining
mas’ul xodimi” ]1
Ma’suma romanida XX asrning eng ziyoli oilalaridan biri bo‘lgan Abduvohid Qoriyevning
oilasi va uning ayanchli taqdiri haqida so‘z borgan. Asarda nafaqat Abduvohid qori va Ma’suma
Qoriyeva xonadoni misoldagi miskinlik va mudhish koʻngilsizliklar, balki xalqimizning sara
ziyolilari — Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat, Tavallo, Abdulla Qodiriy,
Gʻafur Gʻulom, Choʻlpon, Botu kabi ziyolilarning nomlari keltirib oʻtiladi. Barchamizga
ma’lumki, tarixiy asar yozish ijodkordan ancha katta izlanishni talab qiladi. Muallif biror bir ijod
namunasi yozish jarayonida tarixiy voqealarni ipidan ignasigacha, sinchiklab oʻrganilishi lozim.
Isajon Sulton bu borada ancha iste’dodli hisoblanadi. Yozuvchining qaysi bir tarixiy asarini
olmaylik undagi voqealarning barchasi aniq qilib yozilganining guvohi boʻlamiz. Biz tahlilga
olgan “Ma’suma” romanida ham koʻpchilik nomlarini eshitmagan bir qator jadid
namoyondalarining ismlari ham tilga olingan: “... Mol-u jonini millatga fido qilgan merganchalik
Ubaydulla Xoʻjani va Basharilla Asadillaxoʻjani, Toshpoʻlat Norboʻtabekni, shayxantaxurlik
Munavvar Qori Afandini...zanjirlikdan Muhammadjon Poshshaxoʻja oʻgʻlini, qoryogʻdidan
Kattaxoʻja Boboxoʻjani, orqa koʻchadan Nizomiddin Asomiddinxoʻjalarni duo qilaman”.
Asar qiymatini oshiruvchi jihatlaridan biri bu albatta yozuvchining milliy istiqilolchilik
harakati a’zolariga to‘xtalganidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
476
Sovet bosqiniga qarshi kurashgan tarixda qo‘rboshilik harakati deb nom olgan,
bosqinchilar tomonidan esa “bosmachi” deb atalgan yurt ozodligi uchun jon bergan yovqur
bobolarimiz: Shermuhammadbek, Madaminbek, Xolxoja eshon, Ibrohimbek laqay hamda tarixiy
asarlarda deyarli uchramaydigan ayol qo‘rboshilar Nodira qiz, Shakarxon kabi zulmga qarshi
kurashgan tarixiy shaxslar kiritilishi o‘zbek adabiyotida kamdan kam uchraydigan holat desa ham
bo‘ladi. Asardagi asosiy voqealar o‘zbek teatrining paydo bo‘lishi rivojlanishi haqidadir. O‘zbek
teatrining asoschisi Abror Hidoyatov va shu taetrga umrini baxshida etgan Yetim Bobojov, Aziz
Sobirov kabi aktyorlar tilga olinadi. Yuqorida aytilganidek, asar bosh qahramoni birinchi oʻzbek
aktrisasi Ma’suma Qoriyevadir. U birinchi marotaba G‘.Zafariyning “Xalima” spektaklida rol ijro
etgan. Rol o‘ynayotgan aktyorlar bevosita omma bilan gapalshib rol ijro etgan. Maqsad xalqni
fikrini bilish, xulosa chiqarish qaysidir ma’noda “oyna” qilib ko‘rsatish bo‘lgan. Sovet tuzumining
qatag‘on siyosati tufayli bir qancha ziyolilarmiz qamaldi. Bu siyosat Qoriyevlar xonadonini ham
chetlab o‘tmadi. Oila a’zolari “xalq dushmani” deb e’lon qilingandan keyin, Ma’suma
Qoriyevaning teatrdagi faoliyatida ham bir qancha to‘siqlar paydo bo‘ladi. Aktrisalikdan xo‘jalik
ishlariga tushiriladi. Bu siyosat tufayli teatrda qo‘yiladigan bir qancha asarlar olib tashlanadi,
ba’zilarining nomi o‘zgartiriladi. Ma’sumaning oila a’zolari “xalq dushmani” sifatida ayblanib
qamalganidan soʻng uning ikkita oʻgʻli oilasi nomini oqlash uchun urushga ketadi va qaytib
kelmaydi. Asar soʻngida ikki farzandidan judo boʻlgan onaning oʻkinch bilan aytgan “Mana
bolalarim, nomimiz ham oqlandi” degan jumlalari juda ta’sirli tarzda asarda aks ettirilgan.
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, asarda tarixiy shaxslar keltirilishi bilan bir qatorda,
davrning tarixiy taraqqiyot jarayonlari hisoblangan teatrning shakllanishi, rivojlanishi ko‘rsatib
o‘tilgan. Shuningdek, qatag‘on siyosati, uning insonlar hayotiga ko‘rsatgan ta’siri Qoriyevlar
oilasi misolida, ularning ayanchli taqdiri yorqin ochib berilgan. Asarda ifodalangan shaxslar
taqdiri hamda faoliyatidan o‘quvchi o‘zi uchun muhim bo‘lgan xulosalarni chiqaradi. Asar o‘zbek
adabiyotining eng sara asarlaridan biriga aylanishining boisi ham ana shundadir.
REFERENCES
1.
Isajon Sulton “Maʼsuma”. –Toshkent; 2022
2.
Sayyora Raimova Isajon Sultonning "Ma'suma" romanida intertekstuallik nomli maqola
3.
ziyo.uz com
4.
Joʻraqulov Sardor "Ma'suma" romani haqida nomli maqola
