560
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
HOZIRGI ZAMON PSIXOLOGIYASI TARAQQIYOTIDA TAFAKKURNING
RIVOJLANISHI
Rafaelova Sayda Rustam qizi
Qoraqalpoq davlat universiteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14676442
Annotaciya. Ushbu maqolada Psixologiya fanining predmeti va rivojlanish tarixi,
sohalari va tadqiqot metodlari to’g’risida malumotga ega bo’lasiz. Psixologiya uzoq yillardan
beri rivojlanishda davom etdi va yangi g‘oyalar va istiqbollar kiritildi. Psixologiya sohasidagi
so‘nggi tadqiqotlar inson tajribasining ko‘p jihatlarini, xulq-atvorga biologik ta’sirlaridan
ijyimoiy va madaniy omillarning ta’sirini ko‘rib chiqilgan holda hozirgi zamonda ham rivojlanish
bosqichiga egaligini koʻrsatadigan mezonlar haqida aytiladi.
Kalit so’zlar: Psixologiya, shaxs, rivojlanish, muxid, faoliyat psixologik jarayonlar,
texnika va texnologiya, sanaot.
РАЗВИТИЕ МЫШЛЕНИЯ В РАЗВИТИИ СОВРЕМЕННОЙ ПСИХОЛОГИИ
Аннотация. В этой статье вы получите информацию о предмете и истории
развития психологии, областях и методах исследования. Психология развивается на
протяжении многих лет, а также представлены новые идеи и перспективы. Речь идет о
человеческом опыте, о критериях, показывающих, что он имеет стадию развития даже в
наше время, учитывая множество аспектов, от биологического воздействия на поведение
до влияния социальных и культурных факторов сказано.
Ключевые слова: Психология, личность, развитие, труд, психологические процессы,
техника и технология, промышленность.
THE DEVELOPMENT OF THINKING IN THE DEVELOPMENT OF MODERN
PSYCHOLOGY
Abstract. In this article, you will get information about the subject and history of the
development of psychology, fields and research methods. Psychology has been developing for
many years and new ideas and perspectives have been introduced. The latest research in the field
of psychology is about human experience. about the criteria that show that it has a stage of
development even in modern times, considering many aspects, from biological effects on behavior
to the influence of social and cultural factors it is said.
Key words: Psychology, personality, development, work, psychological processes,
technique and technology, industry.
Hozirgi zamon Psixologiyasi riovijida biz sanoattagi oddiy bir halottan misol keltiramiz:
Sanaot transportida va harbiy ishlarda psixologik faktorlarni, ya’ni kishining imkoniyatlari, bilish
561
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
jarayonlari-idroki, xotirasi, tafakkurini, shaxsning o‘ziga xos xususiyatlari-xarakteri,
temperamenti, reaksiyalarining tezligi va boshqalami hisobga olishga to‘g‘ri keladi. Tovushdan
tez hozirgi zam on samolyotlarida, ulkan elektrosistemalaming operativ-dispetcherlik
uchastkalarida ishlovchi kishilar juda kichik vaqt ichida tez qaroiga kelishiga to ‘g‘ri keladi, aks
holda avariyalarga sabab bo’lishi mumkin. Ana shunday murakkab sharoitda ishlay olish uchun
kishilarda imkoniyat bor-yo‘qligini, ulaming shu ishga yaroqli yoki yaroqsiz ekanligini aniqlashda
psixologiya fani oldiga muhim talablar qo‘yiladi.
K.RMegrelidzening ta'kidlashicha, insondagi biror bir ruhiy hodisa ijtimoiy omilni
hisobga olmasdan turib, to’g’ri tushuntirilishi mumkin emas. Bu narsa birinchinavbatda
tafakkurga taalluqlidir.
Tafakkurni bo’lsa ijtimoiy hayotning boshqa
ko’rinishlarisiz o’rganish mumkin emas.
Inson tafakkurining usullari nerv tizimida ham, miyasida ham emas, balki bir
davrda mana
shunday idrok etishga, o’ylashga, ishlashga, boshqa bir davrda esa nerv
faoliyatini boshqacha
ishlashga yo’llaydigan ijtimoiy sharoitdadir.
Insonlar fikrlari va qarashlari individual tartibda
emas, ijtimoiy munosabatlar
tufayli sodir bo’ladi.
Bu haqda
K.R.Megrelidze shunday yozadi: inson tafakkuri tabiiy va biologik qonunlar
bo’yicha emas, balki ijtimoiy - tarixiy qonuniyatlar yo’lida harakatlanadi. Insonning fikrlash usuli
awalo ijtimoiy hodisadir.
Fikr hech
qachon o’z-o’zidan paydo bo’lmaydi, fikr biror narsa haqida, biror predmet
haqida
bo’lishi mumkin. Predmetsiz fikming bo’lishi mumkin emasMisol uchun
hozirgi zamon
psixologiyasida ranglarni sezish yolqiz to’r pardasidagi jarayonlar bilangina emas, balki miya
po’stida yuzaga keladigan boshqa jarayonlar bilan sham boqliq ekanligi tog’risidagi ma'lumot
mavjuddir. Zamonaviy ma'lumotlarga binoan, tayoqchalarda ko’rish purpuri degan maxsus modda
borligi isbotlangan. Ko’zga yoruqlik ta'sir etganda ko’rish purpuri kimyoviy yo’l bilan
parchalanib, tarkibiy qismlarga bo’linadi va mazkur jarayon ko’rish nervini qo’zqatib, yoruqlik
sezgisi qosil qiladi, qoronqilikda esa purpur o’z funksional holatini qayta tiklaydi. Psixologiya
fanida ilmiy tadqiqotlarning integratsiyalashuvi va differensiatsiyalash jarayonlari ro'y beradi.
Xususan, psixologiyaning jadal rivojlanishi uning differensiatsiyasiga psixologiya fanlari
qator sohalarining, shu jumladan, psixologiyani boshqa fanlar bilan bog'lovchi fanlararo
sohalarning yuzaga kelishiga olib keldi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, psixik
jarayonlarning asosi boʻlgan fiziologiya mexanizmlarini o'rganuvchi psixofiziologiya shakllandi.
XVIII-XIX asrlarda boshlangan hayvonlar psixik faolligini o'rganish bo'yicha tadqiqotlar
ekologiya, otologiya va boshqa fanlar bilan uzviy bog'langan zoopsixologiyani yuzaga keltirdi.
Psixologiyaning alohida sohasi boʻlib psixogigiena, psixoterapiya va tibbiyot
deontologiyasi masalalarini, patopsixologiya (qabul qilish, xotira, tafakkur va boshqalar kabi
562
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
psixik jarayonlarning izdan chiqish qonuniyatlarini tadqiq etuvchi), neyropsixologiya (psixik
jarayonlarning bosh miya ma'lum tuzilmalari bilan aloqasini o'rganuvchi) va psixokorreksiyani
o'rganuvchi tibbiyot psixologiyasi hisoblanadi.
Bir-biri bilan oʻzaro uzviy bog'langan bolalar psixologiyasi (bola psixik rivojlanishining
qonuniyatlarini o'rganadi) va pedagogik psixologiya (maqsadga yo'naltirilgan pedagogik jarayon
sharoitida psixikani tadqiq etib, ta'lim va tarbiyaning psixologik asoslarini ishlab chiqadi), yosh
psixologiyasi (oʻrganish predmeti psixikaning yosh xususiyatlari), mehnat psixologiyasi (issleduet
mehnat jarayonida psixik faoliyat va shaxsni tadqiq etib, kasb tanlash, mehnat jamoalarini tashkil
etish va boshqalar boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqadi), boshqaruvning avtomatlashtirilgan
tizimlarini loyihalash va ularni takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan muhandislik
psixologiyasi (<«inson - qurilma» tizimida inson faoliyatini o'rganuvchi mehnat psixologiyasining
boʻlimi); koinot psixologiyasi (koinotga parvoz sharoitida psixik faoliyatning xususiyatlarini
o'rganadi), ijtimoiy psixologiya (jamoada inson faoliyati va shaxslararo munosabatlarning
shakllanish qonuniyatlarini tadqiq etadi), qiyosiy psixologiya (o'rganish predmeti odam va hayvon
psixikasi kelib chiqishi va rivojlanishidagi umumiylik va tafovutlar) kabi mustaqil boʻlimlarga
shakllandilar. Psixologiyaning koʻplab sohalari quyidagi mezonlar
Hozirgi zamon ilmiy adabiyotlarida ham qisqa muddatli xotiraning quyidagi atamalari
mavjud: "bir lahzalik", "zudlik", dastlabki, qisqa muddatli va boshqalar.
Operativ xotira. Inson tomonidan bevosita amalga oshirilayotgan faol, tezkor xarkterlar,
usullar uchun xizmat qiluvchi jarayonni anglatuvchi minemik sholat operativ xotira deb ataladi.
Shozirgi zamon psixologiyasida ushbu sholatni namoish qilish uchun ushbu misol keltiriladi:
mamavzutik amalni bajarishga kirishar ekanmiz, biz uni muayyan bo’laklarga ajratib hal qilishni
maqsad qilib qo’yamiz. Shu boisdan, oraliq natijalarini yodda saqlashga intilamiz, nishoyasiga
(oxirga, yakunlanishga) yaqinlashgan sari ayrim materiallar esdan chiqa boshlaydi.
Yakunlab aytganda hozirgi zamon ilm - fanining qadri va ahamiyati uning nechogli
amaliyotga kirib borib, tadbiqiy salohiyati ortib borishi bilan baholanadi. Psixologiyaning oxirgi
yillardagi taraqqiyoti ham aynan ana shu mezon talablariga javob berishi bilan xarakterlanadi.
Amaliy hamda tadbiqiy psixologiya sohalarining o’ziga xos jihatlari avvalo shundan
iboratki, ular jamiyatning bevosita bugungi kundagi talablari va buyurtmalariga ko’ra ish yuritadi.
Jamiyatimizda esa psixologik bilimlarni bevosita amaliyotga tadbiq etishga ehtiyoj katta.
Birgina O’zbekistonda kadrlar tayyorlashning milliy dasturini oladigan bo’lsak, uning
bajarilishi va muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun psixologiyaning aralashuvi zarur. Joylarda
tashkil etilgan Tashhis markazlarida faoliyat ko’rsatayotgan mutaxassislar o’quvchilardagi
rivojlanish ko’rsatkichlari, aqliy o’sish omillari va iqtidoriga qarab ta’lim - tarbiyani tashkil
etishlari uchun qator diagnostik tadbirlarni o’tkazishlari zarurki, bu tadbirlar oxir - oqibat aniq
563
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
samara berishi lozim. Ta’kidlash zarurki, tadbiqiy psixologiyadagi «samara»ni o’lchash mezonlari
bilan nazariy psixologiyadagi samara tushunchalari biroz farq qiladi. Ya’ni, bu yerda bevosita
buyurtmaning bajarilishi sifatiga buyurtmachining o’zi baho beradi. SHuning uchun ham amaliy
psixologiyaning alohida tarmog’i bo’lmish sotsial psixologiya bilimlarga amaldagi ehtiyojni uch
asosiy sabab bilan tushuntirishi mumkin:
a) kichik korxona yoki yirik firmalardan tortib, toki xukumat darajasidagi idoralar ham o’z
faoliyati samaradorligini oshirish uchun tobora insonlar faoliyati va ulardagi rezervlardan
omilkorona foydalanishning psixologik manbalarini qidirish lozimligini tushunib yetmoqdalar;
b) professional psixologlarning o’zi ham o’z ishlaridan keladigan obro’ - e’tiborning
amaliy sohalarida ishlay olish qobiliyatlariga bog’liq ekanligini tushunib yetmoqdalar;
v) amaliyotda ishlayotgan boshqa soha vakillari ham agar psixologik tayyorgarlikdan
o’tgan bo’lsalar, ishni tashkil qilishga o’quvlari yaxshirok va ishlari unumliroq bo’lishini tushunib
yetmoqdalar.
Shuning uchun ham ko’plab yangi turdagi markaz va firmalar, qo’shma korxonalarda ham
hozirgi kunda amaliyotchi psixologlar ishlamoqdalar.
REFERENCES
1.
E.G’oziyev
“Umumiy Psixologiya”
Psixologiya mutaxassisligi uchun o’quv qo’llanma II
–kitob Toshkent - "Universitet" - 2002
2.
B .M . Umarov
“Psixologiya”
«Voris-Nashriyot» Toshkent – 2012
3.
F.Xaydarov, N.i.Xalilova
“Umumiy Psixologiya”
(Darslik) Toshkent-2010
4.
Babasheva B. G., Sanjarbek Y. SHAXSLARDA MUNOSABAT TURLARI VA
MULOQAT HAQIDA TUSHUNCHA //The Role of Exact Sciences in the Era of Modern
Development. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 9-12.
5.
Babasheva B. Effective Methods of Instructing Primary Class Students to Creative
Thinking //Journal of Advanced Zoology. – 2023. – Т. 44.
6.
Babasheva B. G. Some Issues of Transmission of Written and Oral Speech of Primary
Schoolсhildren //Central Asian Journal of Literature, Philosophy and Culture. – 2023. – Т.
4. – №. 6. – С. 13-16.
7.
Бабашева Б. Г. ТАҚҚОСЛАШ ЁКИ ҚИЁСЛАШГА ДОИР МУСТАҚИЛ
ИШЛАРГНИНГ
БОШЛАНҒИЧ
СИНФ
ЎҚУВЧИЛАР
БИЛИМИНИ
ОШИРИШДАГИ АҲАМИЯТИ //Педагогика и психология в современном мире:
теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 14-15.
8.
Бабашева Г. Б. БОШЛАНҒИЧ СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИДА ЛУҒАТ УСТИДАГИ
ИШЛАР
ОРҚАЛИ
НУТҚИНИ
ВА
ФИКРЛАШ
ҚОБИЛЯТИНИ
564
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
РИВОЖЛАНТИРИШ: Бабашева Гулзавира Бектемировна, катта ўқитувчиси., п. ф.
ф. д (PhD)«Умумий редагогика ва психология» кафедраси, Ажиниёз номидаги Нукус
давлат педагогика институти, Ўзбекистон Маденова Несибели Абадбайевна
70110501-«Таълим ва тарбия назарияси ва методикаси (бошланғич таълим)»
мутахасислиги 2-босқич магистранти //Образование и инновационные исследования
международный научно-методический журнал. – 2022. – №. 12.3. – С. 49-53.
9.
Ergashevna G. G. CREATIVE THINKING AS A PSYCHOLOGICAL FACTOR
DETERMINING STUDENTS'LEARNING CHARACTERISTICS //Web of Teachers:
Inderscience Research. – 2023. – Т. 1. – №. 8. – С. 157-162.
