Yanvar, 2025-Yil
195
ALISHER NAVOIYNING “MAJOLIS UN NAFOIS” ASARIDA QO’LLANILGAN
ARABCHA SO’ZLAR VA ULARNING MAZMUNI
Sabirova Munisa
Yangi asr universiteti
Sharq mumtoz tillari (arab tili) fakulteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14684596
Annotatsiya. Ushbu maqolada Alisher Navoiyning "Majolis un-nafois" asarida
qo‘llanilgan arabcha so‘zlar va ularning mazmuni tahlil qilingan. Asarda qo‘llanilgan arabcha
so‘zlarning diniy, falsafiy va badiiy ma’nolari o‘rganilib, ularning asarning mazmunini
chuqurlashtirishga va badiiy uslubini boyitishga xizmat qilishi ko‘rsatib berilgan. Shu bilan birga,
mazkur so‘zlarning o‘z davridagi madaniyat va adabiyot rivojidagi ahamiyati ochib berilgan.
Kalit so’zlar: Alisher Navoiy, “Majolis un-nafois”, arabcha so‘zlar, diniy atamalar,
falsafiy mazmun, tazkira, badiiy uslub.
АРАБСКИЕ СЛОВА, ИСПОЛЬЗОВАННЫЕ В ПРОИЗВЕДЕНИИ АЛИШЕРА
НАВОИ «МАЖОЛИС УН НАФОИС», И ИХ СОДЕРЖАНИЕ
Аннотация. В этой статье анализируются арабские слова, использованные в
"маджолис Ун-нафойс" Алишера Навои, и их содержание. Религиозные, философские и
художественные значения арабских слов, использованных в произведении, были изучены, и
было показано, что они служат для углубления содержания произведения и обогащения его
художественного стиля. Вместе с тем, было выявлено значение этих слов в развитии
культуры и литературы своего времени.
Ключевые слова: Алишер Навои, “маджолис Ун-нафойс”, арабские слова,
религиозные термины, философское содержание, Тазкира, художественный стиль.
ARABIC WORDS USED IN ALISHER NAVOI'S WORK "MAJOLIS UN NAFOIS" AND
THEIR CONTENT
Abstract. This article analyzes the Arabic words used in Alisher Nawai's "Majolis un-
nafois" and their content. The work explores the religious, philosophical and artistic meanings of
the Arabic words used in the work, showing that they serve to deepen the content of the work and
enrich its artistic style. At the same time, the importance of these words in the development of
culture and literature of their time is revealed.
Keywords: Alisher Navoi,” Majolis un-nafois", Arabic words, religious terms,
philosophical content, tazkira, artistic style.
Yanvar, 2025-Yil
196
Alisher Navoiy o‘z davrining yirik adibi, mutafakkiri va davlat arbobi sifatida o‘zbek va
jahon adabiyoti tarixida chuqur iz qoldirgan. Uning asarlari o‘z davrining madaniy, ma’naviy va
ijtimoiy hayotini chuqur aks ettiradi. Navoiyning “Majolis un-nafois” asari o‘zining noyob
mazmuni va uslubi bilan ajralib turadi. Ushbu asar muallifning tarjimai holi va adabiy qarashlarini
ifoda etish barobarida, ko‘plab arabcha so‘z va iboralarga boyligi bilan ham alohida ahamiyatga
ega. Bu maqolada Navoiyning mazkur asarida qo‘llanilgan arabcha so‘zlar, ularning mazmuni va
asarning umumiy badiiy qimmatiga ta’siri haqida so‘z yuritiladi.
Alisher Navoiy ijodi nafaqat o‘zbek, balki butun sharq adabiyoti rivojiga katta ta’sir
ko‘rsatgan. Navoiyning arabcha so‘zlarni ishlatishdagi mahorati uning ijodiy uslubining muhim
jihatlaridan biridir. “Majolis un-nafois” asarida arabcha so‘zlar nafaqat lug‘aviy ma’noni, balki
ma’no kengligi va falsafiy tushunchalarni ifodalashda ham xizmat qilgan.
“Majolis un-nafois”ning mazmuni va o‘rni.
“Majolis un-nafois” asari Alisher Navoiyning adabiyot va ilm-fan rivojiga qo‘shgan ulkan
hissasi hisoblanadi. Bu asar birinchilardan bo‘lib tazkira janrida yozilgan bo‘lib, o‘z davridagi
shoirlar, adabiyot ixlosmandlari va ijodkorlarning tarjimai holini, ularning ijodiga xos
xususiyatlarni yoritadi. Navoiy asarda o‘zining nazariy qarashlari va ijodiy mahoratini ko‘rsatish
bilan birga, arabcha va forsiy so‘zlardan mohirona foydalangan.
Arabcha so‘zlarning ma’naviy va falsafiy yuklamasi.
Arabcha so‘zlar, xususan, “tavfiq” (Allohning yordam berishi), “rahmat” (mehr-shafqat),
“hikmat” (donolik) kabi atamalar ma’naviy hayotda chuqur o‘rin tutgan. Navoiyning asarida bu
so‘zlar diniy-falsafiy qarashlarni o‘quvchiga tushunarli yetkazish uchun ishlatilgan. Shuningdek,
“haqiqat”, “marifat” kabi tushunchalar inson va olam munosabatlarini anglashga oid chuqur
mulohazalarni keltirib chiqaradi.
Badiiy va poetik qimmat.
Navoiy arab tiliga oid “balog‘at” va “fasohat” kabi badiiy atamalarni o‘z ijodiy
tamoyillarini tushuntirishda ko‘p ishlatgan. Bu so‘zlar asarning estetik qimmatini oshiradi. Misol
uchun, Navoiyning shoirlarga bergan tavsiflarida bu atamalar orqali ijodiy mahoratga nisbatan
yuksak talablar qo‘yilgani ko‘zga tashlanadi.
Arabcha atamalarning zamonaviy talqini.
Bugungi kunda Navoiyning ijodiy merosini o‘rganishda arabcha so‘zlarning zamonaviy
tushunchalar bilan uyg‘unligini ko‘rish mumkin. Masalan, “zohir” va “botin” tushunchalari
falsafiy tafakkurda hali ham chuqur o‘rganilmoqda.
Yanvar, 2025-Yil
197
Arab tiliga oid so‘zlar asarda ko‘proq diniy, falsafiy va badiiy mazmunni chuqurlashtirish
uchun qo‘llanilgan. Arab tili, xususan, islom madaniyati va ilmining asosiy tili bo‘lgani sababli,
bu tilga oid so‘zlar asarning ilmiy va madaniy qimmatini yanada oshiradi.
Asardagi arabcha so‘zlar va ularning mazmuni.
Alisher Navoiy “Majolis un-nafois”da ishlatgan arabcha so‘zlar asosan quyidagi
ma’nolarni ifoda etish uchun xizmat qiladi:
1. Diniy va axloqiy tushunchalar:
Navoiy ko‘pincha arab tilidan olingan diniy atamalarni ishlatadi. Masalan:
o “Haq” – bu so‘z Ollohni yoki haqiqatni anglatadi. Navoiy ushbu atamani hayot va ijodiy
jarayonning asosi sifatida tasvirlaydi.
o “Ilm” – bilimni anglatadi va inson kamoloti uchun muhim unsur sifatida ko‘rsatiladi.
o “Adolat” – bu tushuncha arab tilidan kirgan bo‘lib, odilona boshqaruv va insoniy
munosabatlarni anglatadi.
2. Falsafiy va badiiy tushunchalar:
Navoiyning asarida falsafiy mazmunga ega arabcha so‘zlar ham ko‘p uchraydi. Bular
orasida:
o “Maqom” – insonning ruhan erishgan darajasi yoki holati.
o “Zikr” – Ollohni yod etish ma’nosida qo‘llanilgan.
o “Hikmat” – donishmandlik va chuqur fikrni anglatadi.
3. San’at va adabiyotga oid tushunchalar:
Asarda ishlatilgan arabcha badiiy atamalar orasida quyidagilar bor:
o “Balog‘at” – nutq yoki ijodning ravonligi va mazmundorligini ifodalaydi.
o “Fasohat” – so‘zning tozaligi va aniq ifodalanishini anglatadi.
o “Qasid” – arab adabiyotidan kirib kelgan janr bo‘lib, asarda poetik shaklni ifodalash
uchun ishlatiladi.
4. Sifat va fazilatlar:
o “Karam” – saxovat va mehribonlikni bildiradi.
o “Adab” – odob-axloq va madaniyatni anglatadi.
Arabcha so‘zlarning asarning badiiy qimmatiga ta’siri.
“Majolis un-nafois”da qo‘llanilgan arabcha so‘zlar asarning badiiy va uslubiy boyligini
oshirishga xizmat qiladi. Bu so‘zlar:
❖
Asarning mazmunini chuqurlashtirish: Arabcha atamalar o‘zining keng va ko‘p qirrali
ma’nolari orqali Navoiy ijodining falsafiy va diniy mazmunini boyitadi.
Yanvar, 2025-Yil
198
❖
Davr ruhini aks ettirish: O‘rta asrlar davrida arab tili ilm-fan va madaniyatning asosiy tili
bo‘lgani sababli, bu so‘zlar asarda muhim madaniy muhitni yaratadi.
❖
Estetik ta’sirni kuchaytirish: Arabcha so‘zlar badiiy ifoda vositasi sifatida o‘quvchida katta
estetik zavq uyg‘otadi. Masalan, “fasohat” va “balog‘at” kabi so‘zlar ijodning yuksak badiiy
talablarga mosligini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” asarida
qo‘llanilgan arabcha so‘zlar va iboralar uning o‘z davrining madaniy-madaniy muhitini aks
ettiruvchi nodir asar ekanligini tasdiqlaydi. Bu so‘zlar asarning mazmunini boyitib, Navoiy ijodini
o‘ziga xos va yuksak darajada qadrlanishiga sabab bo‘lgan. Shu bilan birga, arabcha so‘zlarning
mohirona qo‘llanilishi asarning nafaqat badiiy, balki ilmiy va ma’rifiy ahamiyatini ham oshiradi.
Alisher Navoiy, arabcha so‘zlardan unumli foydalanib, o‘z davri madaniyati va
ma’naviyatining yorqin timsolini yaratgan buyuk adib sifatida yodda qoladi.
REFERENCES
1.
Nuriddinova, V. N. (2022). Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” asaridagi
antroponimlarning derivatsion xususiyatlari. // International Conference on Developments
in Education.
2.
Rizaev Sh. “O‘zbek mumtoz adabiyotining rivojlanish bosqichlari”. Toshkent: Fan va
texnologiyalar, 2018.
3.
Ravshanova, T., & Karomatova, P. (2023).
Alisher Navoiy asarlarida ot va sifat so‘z
turkumining qo‘llanishi (“Majolis un-nafois” asari misolida)
. // World of Science, 7(4), 54-
58.
4.
Mirzo Kenjabek. “Navoiy tazkiralari va adabiyot nazariyasi”. Toshkent: O‘zbekiston
nashriyoti, 2010.
5.
Tojiboyeva, M. (2011). Alisher Navoiyning “Ilk devon”idagi arabcha so‘zlarning leksik-
semantik talqini. // Navoiyshunoslik.
