589
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
XIX ASR OXIRI XX ASR 30 YILLARIDA BUXORODA TA’LIM VA TARBIYANI
ZAMONAVIYLASHTIRISH UCHUN KURASH
Dilafruz Kamolova
Osiyo xalqaro unversiteti 2 kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14684756
Annotatsiya. Ushbu maqolada XX asr birinchi choragida Buxoroda ta’lim-tarbiya
muammolari Shu tufayli 1920 yil 2 sentabrda Buxoroda amirlik tartibi ag‘darilganidan so‘ng
(monarxiyaga qarshi to‘ntarish), Respublikaning dastlabki oylaridanoq zamonaviy maorif tizimini
vujudga keltirish choralari ko‘rildi. Buxoro Respublikasi rahbarlari ushbu masalaga: «Maorif
kerak, chunki hech bir mamlakat, hech bir millat va hech bir inqilob maorifsiz yashamas,
o‘qimok uchun maktab kerak, maorif kerak kitob kerak-bular haqiqatligi ilmiy jihatdan tahlil
qilingan.
Tayanch so‘zlar: manba, manbashunoslik, ta’lim, tarbiya, uzluksiz ta’lim, tadqiqot,
maqola, dastur, tizim, an’anaviy ta’lim, maktab, madrasa.
БОРЬБА ЗА МОДЕРНИЗАЦИЮ ОБРАЗОВАНИЯ И ВОСПИТАНИЯ В БУХАРЕ В
КОНЦЕ XIX ВЕКА И В 1930-Е ГОДЫ XX ВЕКА
Аннотация. В данной статье рассмотрены проблемы образования в Бухаре в
первой четверти 20 века.В связи с этим после свержения эмиратского строя в Бухаре 2
сентября 1920 года (переворота против монархии) были приняты меры по создать
современную систему образования с первых месяцев существования Республики.
Руководители Бухарской Республики обратились к этому вопросу: «Образование
необходимо, потому что ни одна страна, ни одна нация, ни одна революция не могут жить
без образования, для обучения нужны школы, нужно образование, нужны книги – эти
факты научно подтверждены». проанализировано.
Ключевые слова: источник, источниковедение, образование, воспитание,
непрерывное образование, исследование, статья, программа, система, традиционное
образование, школа, медресе.
THE STRUGGLE TO MODERNIZE EDUCATION AND UPBRINGING IN BUKHARA
AT THE END OF THE 19TH CENTURY AND IN THE 1930S OF THE 20TH CENTURY
Abstract. This article examines the problems of education in Bukhara in the first quarter
of the 20th century. In this regard, after the overthrow of the Emirati system in Bukhara on
September 2, 1920 (a coup against the monarchy), measures were taken to create a modern
education system from the first months of the existence of the Republic. The leaders of the Bukhara
Republic addressed this issue: “Education is necessary, because not a single country, not a single
590
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
nation, not a single revolution can live without education, schools are needed for learning,
education is needed, books are needed - these facts are scientifically confirmed.” analyzed.
Key words: Source, source studiers, education-upbringing, chain education, study, article,
program, system, nontraditional education, school, madrassa.
Buxoroda asrlar davomida ta’lim-tarbiyada o‘ziga xos yo‘nalish va an’analar vujudga
kelib, ular yashovchan bo‘lib qolmoqda. Buxoro Xalq Savet Respublikasi davrida (1920-1924
yillar) zamonaviy dunyoviy ta’lim-tarbiya asoslarini yaratish uchun kurash boshlandi.
Shu tufayli 1920 yil 2 sentabrda Buxoroda amirlik tartibi ag‘darilganidan so‘ng
(monarxiyaga qarshi to‘ntarish), Respublikaning dastlabki oylaridanoq zamonaviy maorif tizimini
vujudga keltirish choralari ko‘rildi. Buxoro Respublikasi rahbarlari ushbu masalaga: «Maorif
kerak, chunki hech bir mamlakat, hech bir millat va hech bir inqilob maorifsiz yashamas,
o‘qimok uchun maktab kerak, maorif kerak kitob kerak-bular haqiqat»[1] aqidalari tarzida
qaradilar.
BXSRning
10
nafardan
iborat
milliy
hukumat
tarkibi
jadidlar
ya’ni
taraqqiyparvarvakillardan iborat bo‘lib, ular jamiyat azolarini yoppasiga savodli qilish orqali
mamlakatni jaholat va qoloqlik botqog‘idan xalos qilish mumkindegan qat’iy fikirga egalar va
ezgu orzu-umidlarining ro‘yobga chiqish vaqti yetdi, deb hisobladilar. Mazkur yo‘nalishda BXSR
hukumatining dastlabki yilida ishlab chikilgan va «Buxoro axbori»2 gazetasida BXSRning
birinchi maorif noziri Qori Yo‘ldosh Po‘latov (1890-1965) va maktab sho‘basi mudiri imzosi
ostida chop qilingan «Maktablar haqida umumiy qoidalar» («Qoidalar»[2] alohida ahamiyatga
molik bo‘ldi. Mazkur «Qoidalar» Buxoroda amirlik tartibi tugatilganidan uch oy o‘tib, ya’ni 1820
yilning noyabr oyi ohirgi haftasida ishlab chiqilgan va matbuotda bosilgan tarixiy hujjat:
«Umumiy qoidalar», «Ta’lim-tarbiya ishlariga oid», «Maktab idorasi hay’ati vazifasi», «Maktab
sho‘rosining vazifasi», «Maktab xodimlari uchun kategoriyalar» kabi besh bo‘limdan
iborat.
BXSRda ta’lim tizimini zamonaviylashtirishga kirishishi ushbu “Qoidalar”ni joriy
etishdan boshladi, desak to‘g‘ri bo‘ladi.
“Koidalarida, amirlik zamonida mavjud bo‘lgan eskicha ta’lim tizimini tubdan isloh
kilish, aholini yoppasiga savodini chiqarish masalasi kun tartibiga dolzar qilib quyiladi. Maktab
ishlarida: 8-16 yoshli bolalarni maktabga jalb qilish avvalo ibtidoiy (boshlang‘ich) maktablar
ochish, savodsizlikni tugatish kurslari hamda muallim va murabbiylar tayyorlaydigan maxsus
o‘quv yurtlarini tashkil etish ko‘zda tutiladi. Matbuot sahifalarida «Qoidalar» e’lon qilinganidan
keyin, bu keng jamoatchilik muhokamasida munozaralarga sabab bo‘lgandi.
Jumladan, «Qoidalar»da boshlang‘ich maktablarda o‘kuv muddati 7-8 yil davom etishi
qayd qilingandi.
591
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Keyinchalik bu masalada munozaralar kuchayib «Buxoro axbori» gazetasining bir qator
sonlarida bosilgan maqola va bildirishlarda ushbu muddatni 4-5 yilga kamaytirilishi bilan bog‘liq
taklif va muloxazalar bildirilgan. Maorif noziri Qori Yo‘ldosh Po‘latov: «Buxoroning
boshlang‘ich maktablarida o‘qish muddatini Bekboy («Buxoro axbori» muxbirlaridan biri) o‘rtoq
4 yil bo‘lsun deydur. Maorif nazorati bu masalani obdon qarab chiqib 6 va 7 yillik emas,
boshlang‘ich o‘qish muddatini 5 yillik o‘laroq qabul kilgan edi» deb yozgandi. «Qoidalar»da eski
maktablarni isloh qilish, yangi maktablarda ta’lim tarbiyani yo‘lga qo‘yishda vaqtincha avvallari
madrasada ta’lim bergan muallimlardan foydalanib turish, qizlar maktablarini tashkil etish, bolalar
bog‘cha va yaslilarini ochish, ta’lim majburiyligini joriy etish, o‘quvchilarni hukumat hisobidan
bepul o‘qitish va maktabda ovqatlantirish masalalari sanab o‘tiladi. «Qoidalar»ning 1-bo‘lim
11-bandida: «Maktablarning har qaysisida tarbiya olmoq bilan birga, bolalar uchun mumkin
bo‘lg‘on ravishda osh, choy, kiyim ham berilur» –deb yozilganligi etiborni tortadi. Maktablarda
bolalar sog‘lig‘ini nazorat qilish uchun doimiy tibbiy nazorat ko‘rigini tashkil etish uchun
maxsus tibbiy xodim faoliyat yuritishi kerakligi bilan bog‘liq tavsiya xozirgi zamon uchun
hamohangdir.
Ta’lim-tarbiyada «bolalarni so‘qmoq, urmoq, jazo bermoq bitirilib, o‘git-nasihat, tanbeh,
o‘rnak ko‘rsatish (ibrat-namuna)» usullarini qo‘llash «Qoidalar»matnidan o‘rin olgan. Ta’lim
«axloqiy, faniy, siyosiy (mafkuraviy)» ravishda bo‘lishi, har bir sinfdagi o‘quvchilar soni 30-35
tagacha qilib belgilanishi yozib kuyilgan. Nazarimizda bitta sinf o‘quvchilarning soni 35 ta qilib
belgilanganligi o‘sha paytda maktablarda sinf xonalarning yoriqligi hamda ta’lim muassasalari
texnik bazasi bo‘shligidan dalolat beradi. BXSR dastlabki kunlaridan bosmachilik xarakati bilan
to‘qnash kelganligi,amirlikdan qolgan iqtisodiy tanazul yo‘l tutishga majbur qilingan. Xolbuki
1909-1914-yillarda Buxoro maktablarida har bir sinfda 20-25 o‘quvchi tahsil olganligi bilan
bog‘liq ma’lumotlar keltiriladi.
Nima bo‘lganda ham “Qaydlar” hozirgi zamon ruhi bilan hamohang ekanligining guvohi
bo‘lamiz. Ayniqsa, ta’limning shakllari, ta’lim-tarbiya usullari, hatto, bir sinfdagi ukuvchilar soni
kabilar hozirgi ta’lim muassasalari va o‘quv jarayoni talablari o‘xshab ketadi. «Qoidalar» bilan
tanishar ekanmiz, istiqbolda ta’lim-tarbiya tizimida axloq va ma’naviy barkamollik tarbiyasiga
alohida e’tibor berilganligi guvohi bo‘lishdi. «Maktablarda odob-axloqqa juda ahamiyat berilib
odobsizlik, tarbiyasizliklar, tamaki tortmok, qimor, oshiq o‘yinlari, bedana o‘ynamoq maktab
bolalariga qatiy mumkin emasdur. Muallimlarga xam maktablarda tamaki tortmoq mumkin
emasdur» - deb yoziladi, «Qoidalar»da. 1920-yillarda o‘tmish jamiyatdan qimor, oshiq o‘yinlari,
bedana urushtirish musobaqalari kabi illatlar saqlanib qolgan edi. Katta yoshdagi o‘quvchilar
tamaki chekish, nosvoy chekish kabi salbiy jixatlarni maktab ostonasigacha olib borgan edilar.
592
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
REFERENCES
1.
«Бухоро ахбори», 55-сон. 1921 йил,18 ноябр. (Бекбой. «Маориф ишлари
теграсида
»).
("Бухоро ахбори", "Озод Бухоро" газеталаридаги материалларини тақдим этганлиги
учун магистрант тарих фанлари номзоди, доцент К.Ж.Рахмоновга миннатдорчилик
билдиради.
2.
«Мактаблар хакида умумий коидалар», «Бухоро ахбори», 1920 йил, 29 ноябр. 10-сон.
3.
Mirziyoev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga
ko‘taramiz. Tom I. T.: O‘zbekiston NMIU, 2018. – 592 b.
4.
Shodmonovich A. O. Education in the emirate of bukhara (based on the life and work of the
rulers) //Academicia: an international multidisciplinary research journal. – 2020. – Т. 10. –
№. 12. – С. 1224-1227.
5.
Ahmadov O. БУХОРО АМИРЛИГИДА ЯНГИ УСУЛ МАКТАБЛАРИ ФАОЛИЯТИ.
ЮТУҚЛАРИ ВА МУАММОЛАР //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). –
2020. – Т. 1. – №. 1.
6.
Ахмедов О. Ш. ОБРАЗОВАНИЕ В БУХАРСКОМ ЭМИРАТЕ (НА ОСНОВЕ ЖИЗНИ
И ТВОРЧЕСТВА ПРАВИТЕЛЕЙ) //Вопросы науки и образования. – 2021. – №. 6
(131). – С. 10-13.
7.
Ahmadov O. BUXORO BOSMAXONA VA NASHRIYOTLARIGA TEXNIKA
SOHASIDAGI YANGILIKLARNING KIRIB KELISH TARIXIDAN (1920-1924-
YILLAR) //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
8.
Ahmadov O. XIX аср охири-XX аср биринчи чорагида Бухорода таълим-тарбия
тизимининг манбавий асослари ва адабиётлар таснифи //ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 4. – №. 4.
9.
Аҳмадов О. Ш. МОЛОДЕЖЬ, ВЛАСТЬ, ОБЩЕСТВО: ПРОБЛЕМЫ И
ПЕРСПЕКТИВЫ ВЗАИМОДЕЙСТВИЯ.
10.
Ражабов ҚК, И. Қ., Исмаилов, А. Ф., Ахматов, А., Амонова, Ф., Жумаев, Р. Ғ.,
Аҳмадов, О. Ш., ... & Исамова, П. Ш. ТАЪЛИМ ВА ИННОВАЦИОН ТАДҚИҚОТЛАР
ОБРАЗОВАНИЕ И ИННОВАЦИОННЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ EDUCATION AND
INNOVATIVE RESEARCH.
11.
Olimjon A. БУХОРОДА ЯНГИ УСУЛ ТАЪЛИМ–ТАРБИЯ МУАССАСАЛАРИНИНГ
ТАШКИЛ ТОПИШИДАГИ ЖАДИД МАЪРИФАТПАРВАРЛАРИНИНГ ЎРНИ
//ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2023. – Т. 30. – №. 30.
12.
Khasanov, Ahmadov O. Sh. "MAHMUDXO ‘JA BEHBUDIY–TURKISTON
JADIDCHILIK HARAKATI YO ‘LBOSHCHISI."
MODELS AND METHODS FOR
INCREASING THE EFFICIENCY OF INNOVATIVE RESEARCH
2.21 (2023): 143-150.
593
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
13.
Olimjon A. XIX ASR OXIRI XX ASR I-CHORAGIDA BUXORODA JADID
MAKTABLARINING
TA’LIM-TARBIYA
TIZIMI
//ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2023. – Т. 30. – №. 30.
14.
Sh,
Ahmadov
O.
"OʼQUVCHILARDA
OʼQUV
MOTIVLARINI
SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI."
JOURNAL OF SCIENCE,
RESEARCH AND TEACHING
2.8 (2023): 65-70.
15.
Ahmadov, O. S., and Abduvakhob Turayev. "Pedagogical theoretical foundations from the
history of the origin of physical education."
International Conference on Business
Management and Humanities
. Vol. 1. No. 2. 2023.
16.
Asror o’g’li A. A. PRINCE OF AFGHANISTAN ISAK KHAN ORIENTALIST DN IN
THE INTERPRETATION OF LOGOPHET //Web of Semantics: Journal of
Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 82-85.
17.
Akhmadjon A. HISTORY OF BUKHARA-AFGAN RELATIONS IN THE PROCESS OF
INCLUSION INTO THE RUSSIAN CUSTOMS SYSTEM //International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 3. – С. 39-46.
18.
Asror o‘g‘li A. A. et al. BUXORO VOHASIDAGI VARDONZE QO ‘RG ‘ONINING
ANTIK VA O‘RTA ASRLAR DAVRI TARIXI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 45. – №. 5. – С. 84-87.
19.
To'rayev A. English Buxorodagi turkmanlarning ananaviy turar joylari va undagi zamonaviy
ozgarishlar //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2023. – Т. 35. – №. 35.
20.
To'rayev A. BUXORO TURKMANLARI BILAN BOG ‘LIQ JOY NOMLARI TAHLILI
//ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2022. – Т. 14. – №. 14.
21.
To’Rayev A. I., Hayotov F. U. Buxoro vohasi aholisining islom dinini qabul qilishi
//Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 10. – С. 499-504.
22.
To’Rayev A. I. BUXORO VOHASIDA YASHAB KELGAN TURKMANLAR
HAYOTIDA CHORVACHILIKNING O’RNI //Scientific progress. – 2021. – Т. 2. – №. 1.
– С. 1165-1170.
23.
To'rayev A. A ЎҒУЗ ҚАБИЛА ВА УРУҒЛАРИНИНГ ТУРКМАН ХАЛҚИНИ
ШАКЛЛАНИШИДАГИ ЎРНИ: Xorijiymaqola //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz). – 2020. – Т. 6. – №. 2.
24.
Toshpo’latova, S. (2025). FOROBIYNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA
O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA QIZIQTIRISH METODIKASI.
Modern Science and
Research
,
4
(1), 177-186.
25.
Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ ALLOMALARINING
DIDAKTIK QARASHLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 985-993.
594
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
26.
Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Sadullayev, U. (2024). TARIX FANLARINI
OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 994-1003.
27.
Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–QADRIYATLAR
BESHIGI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 1228-1238.
28.
Toshpo'latova
Shaxnoza
Shuhratovna.
(2024).
ILK
UYG'ONISH
DAVRI
NAMOYONDALARNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O'QUVCHILARNI
TARIX FANIGA QIZIQTIRIS METODIKASI.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14520996
29.
Toshpo’latova,
S.
(2024).
TARIX
FANINI
O’QITISHDA
SAMARALI
METODLAR.
Modern Science and Research
,
3
(11), 774-782.
30.
Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID
FIKRLAR.
Modern Science and Research
,
3
(12), 353-361.
