ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
545
MUSTAQILLIK DAVRIDA XORAZM VOHASIDA OLIB BORILGAN
TADQIQOTLAR VA ULARNING AHAMIYATI
Qodirov Mirzobek Ulug’bek o’g’li
Urganch Davlat Universiteti,
Ijtimoi-iqtisodiy fanlar fakulteti, 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14685151
Annotatsiya. Ushbu maqolada mustaqillik davrida Xorazm vohasida olib borilgan
tadqiqotlar haqida tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida Xorazm vohasidagi chet ellik olimlar bilan
hamkorlikda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar va ularning natijalari ko’rib chiqiladi. Maqolada
Xorazm Arxeologiya-Etnografiya ekspeditsiyasining Xorazm vohasini o’rganilishidagi ahamiyati,
mustaqillik davrida o’rganilgan qadimiy qal’alar haqida o’rganiladi.
Kalit so’zlar. Qadimgi Xorazm, Oqchaxon qal’a, Xorazm Arxeologiya-Etnogarafiya
ekspeditsiyasi,
ИССЛЕДОВАНИЯ, ПРОВЕДЕННЫЕ В ХОРЕЗМСКОМ ОАЗИСЕ В ПЕРИОД
НЕЗАВИСИМОСТИ, И ИХ ЗНАЧЕНИЕ
Аннотация. В статье анализируются исследования, проведенные в Хорезмском
оазисе в период независимости. В исследовании будут рассмотрены научные исследования,
проведенные совместно с зарубежными учеными в Хорезмском оазисе, и их результаты. В
статье рассматривается значение Хорезмской археолого-этнографической экспедиции в
изучении Хорезмского оазиса и древних крепостей, исследованных в период независимости.
Ключевые слова. Древный Хорезм, Крепость Акчахан, Хорезмская археолого-
этнографическая экспедиция.
RESEARCH CONDUCTED IN THE KHOREZM OASIS DURING THE PERIOD OF
INDEPENDENCE AND THEIR SIGNIFICANCE
Abstract. This article analyzes the research conducted in the Khorezm oasis during the
period of independence. During the study, scientific research conducted in collaboration with
foreign scientists in the Khorezm oasis and their results are reviewed. The article studies the
importance of the Khorezm Archaeological Ethnographic Expedition in the study of the Khorezm
oasis, the ancient fortresses studied during the period of independence.
Keywords. Ancient Khorezm, Akhchakhan Castle, Khorezm Archeological Ethnographic
Expedition.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
546
Kirish
Mustaqillik yillarida Xorazm hududida ko’plab arxeologik tadqiqotlar olib borildi. Bu
tadqiqotlarni tashkil etishda O’zbekiston Fanlar Akademiyasi, Xorazm Ma’mun Akademiyasi va
Urganch Davlat Universiteti professor olimlarining izlanishlari muhim o’rin egallaydi. Dastlab
Xorazm vohasini o’rganishga bo’lgan qizqishlar XX asrning 30-yillaridan boshlangan. Xorazm
vohasida tizimli ekspeditsiyalar olib borish SSSR Fanlar Akademiyasi akademigi, arxeolog va
etnograf olim S.P.Tolstov rahbarligidagi ekpeditsiya tomonidan amalga oshirilgan.
Qadimgi va o‘rta asrlar davridagi Xorazm tarixixi va madaniyatini o‘rganishda S.P.
Tolstov rahbarligidagi olimlar qariyb yarim asr davomida faoliyat olib borgan. Ekspeditsiya
kashfiyotlari va tadqiqotlarining natijalari ko‘p jildli «Труды Хорезмской археолого-
этнографической экспедиции», «Материалы Хорезмской экспедиции» nashrlarida hamda
yuzlab ilmiy maqolalarda, alohida monografiyalar, to‘plamlar va risolalarda yoritilgan.[1]
Xorazmvohasining boshlanish joyidagi eng qadimgi va juda muhim arxeologik
yodgorliklardan biri- Hazorasp shahri harobalaridir. Bu ulkan antik shahrda faqat ayrimarxeologik
qidirishlargina o’tkazilgan,shuning uchun ham hozirgi kunda bu shahar haqida ma’lumotlar kam.
[2] Xorazm vohasidagi tadqiqotlar davomida qadimgi aholining turmush sharioitlari, siyosiy,
ijtimoiy va madaniy hayoti haqida ko’plab ma’lumotlar aniqlanadi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi tarixiy-tahliliy va qiyosiy metodlarga asoslangan. Xorazm
vohasining o’rganilishiga oid adabiyotlar, tadqiqot materiallari va ilmiy maqolalar, arxeologik
hisobotlardan foydalanilgan.
Xorazm ekspeditsiyasining ko’p yillik tekshirishlariga yakun yasovchi S.P
Tolstovning “Qadimgi Xorazm”, “Qadimgi Xorazm sivilizatsiyasi izidan” kabi kitoblari hamda
ekspeditsiya hodimlarining bir necha ilmiy asarlari O’rta Osiyo tarixini o’rganishda muhim bir
bosqich hisoblanadi.[1] G’.Xo’janiyozonving “Qadimgi Xorazm mudofaa inshootlari” kitobida
ham Xorazm huduning o’rganilish bosqichlari batafsil yoritilgan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Xorazm vohasida mustaqillik yillarida olib borilgan tadqiqotlar natijasida ko’plab
yutuqlarga erishildi. Avtstarliya, Germaniya, AQSH, Rossiya, Polsha, Italiya kabi rivojlangan
davlatlar olimlari bilan hamkorlikda izlanishlar olib borildi. Zamonaviy texnologiyalar yordamida
qadimiy qal’alarning madaniy qatlamlarida chuqur o’rganish va qidirish ishlari o’tkazildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
547
Dastlabki o’rganish ishlari Xorazmning qadimiy shaharlaridan biri Oqchaxonqal’ada olib
borilgan. Oqshaxon qalʼada 1995 yildan boshlab Oʼzbekiston Respublikasining mustaqillik
yillarida qadimgi Xorazm shax,arlarini tadqiq qilishning soʼnggi bosqichi toʼgʼri keladi. Xorazm
Maʼmun akademiyasi va Urganch Davlat universiteti ilmiy xodimlari shu yillarda Olmaotishkan,
Dashqalʼa 2, Hazorasp va boshqa shaharlarni tekshirdilar (Baratov, 2004; 2006; Baratov,
Matrasulov, 2003; Matrasulov, Sobirov, 2002 va b.) [4] 2005-2006-yillarda olib borilgan ish
natijalariga ko’ra, ko’cha bilan qal’aning g’arbiy devoir orasida shartli ravishda «Yuz ustunli zal»
deb nomlangan obyekt borligi aniqlandi. Muqaddas shahrning qal’a devoridan 18 m masofada
devor ko’tarilgan bo’lib uning uzunligi 100 metrga yaqin, deyish uchun asos bor. 100 x 18 metr
o’lchamdagi ulkan xona ustida 3,1 x 3,6 m oralig’idagi ustunlarga tayangan yassi bostirma bo’lgan.
Qal’a mustahkam qurilish uslubiga ega hisoblanib, Xorazmning qadimgi rivojlangan
shaharlaridan biri hisoblanadi.
2003-yildan Arxeologiya instituti Janubiy Xorazm arxeologiya otryadi, Oʻzbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi va Maʼmun akademiyasi kichik muntazam arxeologik
tadqiqotlar olib boradi. Taqdqiqotlar davomida Xorazm vohasi janubidagi nekropollar (Meshekli
va Uch o’chaq) tekshiriladi. [4]
M.Mambetullayev,V.N.Yagodin,V.V.Luneva,O’.Abdullayevlarning maqolalari ham
qadimgi va o’rta asrlar Xorazm shahar va qal’alariga bag’ishlanadi. Tarixiy rivoyatlar, urf-odatlar
va marosimlarga oid masalalar S.X.Esberganova, H.Abdullayev, S.Ro’zimov, G.Eshchanova,
A.A.Ashirov, Sh. Kamoliddin va boshqa olimlar tomonidan ko’rib chiqildi.[5]
Avstraliyaning Sidney Universiteti olimlari O’zbekiston Fanlar Akademiyasi
Qoraqalpog’iston bo’limi Tarix, arxeologiya va etnografiya instituti olimlari bilan hamkorlikda
respublika hududida arxeologik izlanishlar o’tkazib kelmoqda.
2024-yilda Xorazm Ma’mun akademiyasi arxeolog olimlari B.P. Sadullayev rahbarligida
S.U.Sobirov, Sh.B.Rahmonov, F.R. Matqurbonovlar ishtirokida Xorazm viloyati Tuproqqal’a
tumanida arxeologik dala qidiruv ishlari boshlangan. Tadqiqotlar Xorazm janubidagi chorvador
qabilalarga mansub mozor-qo’rg’onlarda olib borilmoqda. Olimlar tomonidan 3,5 ming yillik
Andronovo madaniyatiga oid mozor-qo’rg’onlarni ochildi va bu tipdagi mozorlar Xorazm tarixida
kam uchraydi. Bu topilmalar hududimizda yashagan qadimgi xalqlarning diniy qarashlari va dafn
tartiblariga oid muhim manbalardan hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
548
XULOSA
Qadimgi Xorazm hududi ming yillik tarixga ega bo’lib,bu yerda odamlar neolit davridan
boshlab hayot kechirganlar. S.P.Tolstov boshchiligidagi Xorazm Arxeologiya-etnografiya
ekspeditsiyasi hodimlari tomonidan Xorazm vohasi hududidan 200dan ortiq qal’alar
o’rganilgan.Eramizdan avvalgi IV—I asrlar qadimgi Xorazmning gullab-yashnagan davri bo’lib,
bu paytga oid yodgorliklar juda ham ko’p va xilma-xildir. Xorazmning antik davrdagi
shaharlarining deyarli barchasi vohani dashtdagi qo’shni kabilalardan mudofaa qilish maqsadida
qurilgan.[6] Xorazmning qadimgi davrda rivojlangan Tuproqqal’a, Oqchaxonqal’a, Kat qal’a,
Ayozqal’a, Qo’yqirilgan qal’a, Guldursun qal’a, Qalajiq qal’a, Jildiqqal’a, Olmaotishgan,
Guldursun kabi ko’plab qal’alari ekspeditsiyalar davomida o’rganilgan. A.Yakubovskiy,
S.Bartold, Itina,Yagodin, A.Asqarov, Y.G’ulomov, T.Mirg’iyosov, G’.Xo’janiyozov va boshqa
olimlar tomonidan Xorazm vohasi qadimgi qal’alari va aholi turmush tarzi, urf-odatlari va
boshqaruvi to’g’risida izlanishlar olib borilgan.
Mustaqillikdan keyin yurtimiz tarixi va o’tmishini o’rganishga katta e’tibor qaratilishi
natijasida tarix va arxeologiya sohasida katta yutuqlarga erishildi. 1997-yilda Xiva shahrining
2500 yillik yubileyi keng nishonlashi bunga bir misoldir. Ko’p asrlik tarixga ega Xorazm
vohasining bebaho merosini o’rganish orqali qadimgi davr aholisining madaniyati, dini,
boshqaruvi haqida qimmatli ma’lumotlarga ega bo’lamiz. Zero, tarixiy xotirasiz kelajak yo’qdir.
REFERENCES
1.
И.Жабборов. Кўҳна ҳаробалар сири. Ўзбекистон СССР Давалт нашриёти. Тошкент-
1961
2.
С.Р.Баратов. Новы данныее по археологии южного Хорезма (статя). Академия
Маъмуна, Институт археологии Академин наук Республики Узбекистана.(2013)
3.
Хўжаниёзов, Ғ. Қадимги Хоразм мудофаа иншоотлари. Тошкент: Ўзбекистон.(2007).
4.
Ғуломов, Я.Ғ. Хоразмнинг суғорилиш тарихи: қадимги замонлардан ҳозирги кунгача.
Тошкент: ЎзССР Фанлар академияси нашриёти. (1957)
5.
Abdrimov K. Qadimgi Xorazm ilmiy maktabining astroarxeologik mezonlari//IMKU. -
Samarqand, 1999.
6.
M.Allabergenov. Qadimiy mudofaa qo’rg’onlari. Alisher Navoiy nomidagi O’zbekiston
Milliy kutubxonasi nashriyoti. Toshkent-2007
