ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
557
ÓZBEKSTANDA VOLEYBOL SPORTINIŃ RAWAJLANIWININ` DASLEPKI
QA`DEMLERI
Esnazarova Dilnaz Nsanbay qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14701157
Annotatsiya. Voleybol dene tárbiyası hám sport sistemasınıń erkin tarawlarınan biri
esaplanıp, Ózbekstan, onıń oblastları hám rayonlarında ózine tán rawajlanıw tariyxına iye.
Voleybol Ózbekstanda keń taralǵan sport túrleriniń qatarına kirse de, respublikamızdıń barlıq
aymaqlarında ol túrli dárejede «abroy-itibar»ǵa iye bolıp kelgen. Tashkent qalası hám Tashkent
oblastında, Andijan, Ferǵana, Namangannıń qala hám awıllarında voleybol basqa oblast
rayonlarındaǵıǵa salıstırǵanda nátiyjelirek «húrmet»ke sazawar bolǵan.
Tayanish so`zler: Voleybol Ózbekstanda qashan, Tashkent, Oqıw-trenirovka islerine hám
qánigelerdiń mamanlıǵın asırıwǵa, Stalinabad, «Uchitel» (Chkalov), «Lokomotiv» (Baku).
Voleybol Ózbekstanda qashan, qayjerde hám qanday jaǵdayda payda bolǵanı tuwralı anıq
maǵlıwmat joq. Lekin ayırım boljawlarǵa qaraǵanda 1921-24-jıllarda voleybol oyını Qoqan,
Tashkent hám Ferǵanada payda bola baslaǵan. Sol dáwirdiń sport veteranı K.Lebedevtiń aytıwı
boyınsha 1924-25-jıllarda kóplegen jaslardı sheńber formasında jaylasıp bir-birine top uzatıw
oyınları tarqala basladı. Qızıq, bul dáwirde voleybol boyınsha qabıl etilgen xalıqaralıq jarıs
qaǵıydaları ádewir quramalasqan bolıp, maydan 9x18 m., top penen tek úsh márte oynaw
múmkinligi, oyınshılar quramı bir komandada 6 adamdan ibarat bolıwı, tordıń biyikligi 243 sm.
(erler ushın), esap 15 ochkoǵa jetkende oyınnıń bir bólimi juwmaqlanıwı, toptı oyınǵa kiritiw –
qullası, barlıq oyın qaǵıydaları zamanagóy voleybol oyını qaǵıydalarına uqsas edi.
Usıǵan qaramay Ózbekstanda voleybol qaǵıydaları 1924-25-jıllarda ele ádewir ápiwayı
bolǵan. Sol dáwirdiń V.I.Perevoznikov degen sport ıqlasbentiniń aytıwınsha, 1926-jılda Tashkent
qalasındaǵı Chernıshevskiy atlı mektep oqıtıwshısı Moskvadan jarıs qaǵıydaları, voleybol torı
hám tobın birinshi ret alıp kelgen. 1927-jıldıń 26-aprelinde bolsa mine usı mekteptiń voleybol
dógeregi komandası birinshi rásmiy jarıs shólkemlestirip, onda ol joqarı sheberlik ko’rsetti hám
jarıs jeńimpazı boldı. Bul jarıs voleyboldıń ǵalabalasıwı hám qáliplesiwinde úlken burılıs payda
etti. 1927-jıldıń jaz aylarınıń birinde voleybol boyınsha Tashkent qalası birinshiligi ótkerilip, onda
9 voleybol komandası qatnastı. Chernıshevskiy atındaǵı mektep voleybol komandası bul jarısta da
jeńimpazlıqtı qoldan bermedi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
558
Voleyboldıń keń ǵalabalasıwına «KIM» stadionında ótkerilip kelingen jarıslar úlken tásir
kórsetti.1927-jılda Tashkentte 6 voleybol maydanshası bar bolıp, olar Chernıshevskiy atındaǵı
mektepde «KIM» stadionında, Mexanika texnikumında (2 dana), «Metallist» sport dógeregi
qasında hám Profintern jazǵı sport klubında jaylasqan edi. 1928-jılda Tashkentte gúzgi voleybol
jarısları bolıp ótti, onda 10 erler hám 4 hayal-qızlar komandaları qatnasqan edi. 1929-jıldan baslap
voleybol boyınsha Tashkent qalalıq birinshiligi turaqlı ótkerile basladı. 1930-jıllarda «Dinamo»
sport jámiyetinde voleybol komandaları dúzildi. Birinshi ret dúzilgen «Dinamo» voleybol
komandasınıń birinshi treneri B.A.Voroncov Ózbekstanda voleyboldıń rawajlanıwına salmaqlı
úles qostı. Usı menen bir qatarda maman qánigelerdi jetispewshiligi, ásirese, jergilikli milletten
másláhátshi, trener hám shólkemlestiriwshilerdiń sanawlı bolǵanlıǵı voleyboldıń uzaq oblast hám
awıllarda keń qulash jayıwına kesent etip keldi.
Miynetkeshlerdi, ásirese, hayal-qızlardı dene tárbiyası hám sportqa, sonıń ishinde,
voleybolǵa tartıw maqsetinde Tashkent qalalıq keńesi 1929-jıl 25-aprelden 15 mayǵa shekem
Respublika kóleminde ámeliy háptelik shólkemlestirgen edi. Bul ilaj sezilerli nátiyjelerdi berdi.
Sonıń ishinde, orınlarda dene tárbiyası hám sport, kóbirek voleybol menen
shuǵıllanıwshılar sanı keskin artıp barıwı kózge taslandı. Kóplegen orınlarda voleybol maydanları
hám basqa sport imaratlarınıń qurılıwı háwij alıp bardı. Oqıw-trenirovka islerine hám qánigelerdiń
mamanlıǵın asırıwǵa, ayrıqsha áhmiyet berildi. 1929-jıl 30-sentyabr'de Samarqandta jergilikli
milletten bolǵan jaslardan ibarat dene tárbiyası hám sport boyınsha másláhátshi-
shóqkemlestiriwshiler tayarlandı.
1933-jılda Ózbekstan Spartakiadası ótkerildi. Erler ortasında «Dinamo» hám hayal-qızlar
bellesiwinde «Uztrans» komandaları birinshi orındı iyeledi. 1934-jıl ózbek voleybolı ushın
áhmiyetli burılıs jılı bolıp qaldı. Sonıń ishinde, ózbek voleybolshıları birinshi ret Moskvada
mámleket birinshiliginde qatnastı. Usı jılı voleybol birinshi ret orta Aziya hám Qazaqstan
Spartakiadası baǵdarlamasınan orın aldı. 1936-jılı Tashkentte «Dene tárbiyası ciklı» hám
«Fizkultura úyi» ashılıwı voleyboldıń jánede ǵalabalasıwında úlken áhmiyetke iye boldı. Bunnan
tısqarı, Tashkent finans-ekonomika institutında voleybol boyınsha shınıǵıw hám jarıslar ótkeriwge
mólsherlengen úlken sport zal ashıldı. Samarqandta qala adminstraciyası hám qala fizkul'tura
keńesi Qararına muwapıq 60 adamǵa mólsherlengen voleybol sport mektebi ashıldı. Sonı da
belgilep ótiw orınlı, ózbek voleybolınıń birinshi ret rawajlanıwında A.Saakov, G.L.Keshishev,
V.X.Shnurov, V.F.Shveduks, A.A.Bogachenko, B.A.Voroncov siyaqlı trenerlerdiń xızmeti
ayrıqsha áhmiyetke iye.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
559
1938-jılǵa kelip Ózbekstanda komandalardıń sanı 72 ge jetti. Bular SAMU, «Dinamo»,
ODO, Qurılıs texnikumı, «Lokomotiv», ÓzTRANS, SazPI (Tashkent), Ferǵana, Xarezm, Buxara,
Qaraqalpaqstan, Samarqand, Qoqan hám basqa komandalardan ibarat boldı. 1938--jıldıń
dekabrinen baslap birinshi ret Konstituciya kúnine baǵıshlanǵan dástúriy jarıslar engizildi.
1939-jıldıń fevral ayında Tashkentke Moskva «Lokomotiv» jámiyetiniń kúshli voleybol
komandaları keldi. Ótkerilgen jarıslarda Tashkenttiń hayal-qızlar saylandı komandası 3:1 esabı
menen jeńiske erisken bolsa, erler komandası jeńilip qaldı. Voleyboldıń jánede ǵalabalasıwına
hám voleybolshılar sheberliginiń asıwına 1939-jılda ótkerilgen mámleket SSSR birinshiliginiń
Tashkentte shólkemlestirilgen zonal jarısları ayrıqsha tiykar boldı. Bul zonal jarıslarda «Nauka»
(Tbilisi), «Spartak» (Stalinabad), «Uchitel» (Chkalov), «Lokomotiv» (Baku), «Uchitel»
(Kuybıshev), «Spartak» (Ashxabad) hám «Stroitel» (Tashkent) komandaları qatnasqan edi.
Tashkenttiń erler komandası úshinshi, hayal-qızlar komandası tórtinshi orındı iyeledi.
Ekinshi Jáhán urısı jıllarında jarıslar sanı ádewir kemeygen bolsada, voleybol xalıqtı
fizikalıq áskeriy baǵdarda tayarlawda óz wazıypasını taptı. Sol dáwirdiń esaplarına qaraǵanda,
1941-jıldıń 1 yanvarında járiyalanǵan kórsetkishler boyınsha, respublikada voleybol menen
shuǵıllanıwshılardıń sanı 14429 adamdı quradı. 1943-jıl 18 iyul'da Ózbekstan sportshıları hám
sport ıqlasbentleri “Mámleket” fizkulturashılar kúnin nıshanladı. «Pishevik» stadionında bul
sánege baǵıshlanǵan voleybol jarısları bolıp ótti. Urıstıń awır jıllarına qaramastan, Orta Aziya hám
Qazaqstan Respublikası Spartakiadası ótkerilip, ondaǵı baǵdarlama boyınsha shólkemlestirilgen
voleybol jarıslarında Ózbekstannıń erler komandası birinshi orındı, hayal-qızlar komandaları
bellesiwinde bolsa Qazaqstan sportshıları joqarı nátiyjege eristi.
Ózbekstan Chempionatı jeńimpaz komandaları
№
jıllar
Jarıs ornı
Erler komandası
Hayallar komandası
1
1929
Tashkent
Tashkent qalası
Tashkent qalası
2
1930
Tashkent
Tashkent qalası
Tashkent qalası
3
1934
Tashkent
Tashkent qalası
Tashkent qalası
4
1935
Tashkent
Tashkent qalası
Tashkent qalası
5
1936
Tashkent
Tashkent qalası
Tashkent qalası
6
1937
Tashkent
Tashkent qalası
Tashkent qalası
7
1938
Tashkent
«Stroitel»(Tashkent)
«Motor»(Tashkent)
8
1939
Tashkent
«Stroitel»(Tashkent)
«Stroitel»(Tashkent)
9
1940
Tashkent
«Uchitel»(Tashkent)
«Uchitel»(Tashkent)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
560
10
1945
Tashkent
«Lokomotiv»(Tashkent)
«Lokomotiv»(Tashkent)
11
1946
Tashkent
«Lokomotiv»(Tashkent)
«Lokomotiv»(Tashkent)
12
1947
Tashkent
BSJ(Tashkent)
«Lokomotiv»(Tashkent)
1964-65-jıllardan baslap ózbek voleybolı barǵan sayın qáliplesip rawajlandı. Joqarı maman
voleybolshılar sheńberi keńeyip bardı. Bulardıń qatarına Olimpiada chempionları V.Duyunova,
L.Pavlova, jaslar ortasında Evropa chempionları L.Ishmaeva, L.Suleykina, O.Belova, L.Lepilina,
O.Dubyaga, S.Myachinlar kiredi.
Sonı da belgilep ótiw orınlı, ózbek voleybolshıları óziniń eń birinshi ret xalıqaralıq
ushırasıwın 1935-jıl oktyabr ayında Tashkentte Awǵanıstan saylandı komandası menen ótkergen
edi. Bul ushırasıw SSSR dárejesinde birinshi xalıqaralıq jarıs sıpatında orın alǵan edi. Bul dáwirde
xalıqaralıq jarıs qaǵıydaları bir-birinen sezilerli dárejede ózgeshelenedi.
Sonıń ushın Awǵanıstan voleybolshıları menen bolǵan ushırasıw usı mámleket
qaǵıydalarına say ótti. Sonlıqtan, maydanda 9 adam óz orınların almastırmastan háreket qıldı. Esap
22 ge shekem dawam etti. 3 partiyadan ibarat bolǵan oyın 2:0 esabında biziń voleybolshılarımız
paydasına sheshildi. 1961-jılı awǵan voleybolshıları Tashkentke ekinshi ret keldi. Birinshi kúni
miymanlar 0:3 esabında «Mehnat rezervleri», ekinshi kúni bolsa 2:3 esabında «ODO»
komandalarına ushırasıwdı qoldan berdi.
REFERENCES
1.
L.R. Ayrapetyants, F.F. Pulatov «Voleybol nazariyasi va uslubiyati» [Matn]
2.
Darslik Toshkent: “PRINTXPRESS” Tashkent, 2011-y.
3.
L.R.Ayrapet'yanc .”Voleybol ”ZAR KALAM ” Tashkent 2006.y.
4.
L.R.Ayrapet'yanc P.S.P.M. .”Voleybol ”. Tashkent 2011.y.
5.
L.R.Ayrapet'yanc “Sportivnıe igrı” Tashkent.”Ilm- Zie” 2012.y
6.
M. A. Kdirova. A.A. Pulatov .A.A. Ummatov.”Voleybol nazariyasi va uslubiyati” [Matn]:
O'quv qo'llanma, Toshkent: Fan va texnologiya,2018-y.
7.
YU.I. Kulakov. A R Kazakov. J.Turdimuratov. “Qaraqalpaqstanda voleybol sportı” [Text]:
qulanba Nókis Qaraqalpaqstan, 2013-y.
8.
V.F. Shveduks.YU.I.Kulakov. «O’zbekistonda voleybol»[Text] : 1-bo’lim 1925- 1991 yy.
Nukus: Bilim, 2014-y.
9.
A.A. Pulatov, M.A. Qdirova, A.A. Ummatov «sport pedagogik mahoratini oshirish
(voleybol)» Toshkent – 2017y
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
561
10.
A.A. Pulatov, M.A. Qdirova, A.A. Ummatov Voleybol. Rasmiy musobaqalar qoidalar /
Rus tilidan o'girilgan. Toshkent – 2017y
11.
A.G.Furmanov, D.M.Boldırev. “Voleybol” Moskva. F i S, 1983 y
12.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(611, Sultan
Qanyazov QMU, [25.12.2024 12:10]
13.
Алхамов, А. Р., & Каниязов, С. Ж. (2023). МЕТОДИКА ОРГАНИЗАЦИИ И
ПОДГОТОВКИ БОРЬБЫ НА ПОЯСАХ. Экономика и социум, (5-2 (108)), 559-561.
