ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
596
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR XOTIRASINI RIVOJLANTIRISH
YO’LLARI
Hamdamova Shahnoza Raxmatboyevna
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi Buxoro viloyati hududiy boshqarmasining Qorako’l
pedagogika texnikumi maxsus fan o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14703291
Annotatsiya. Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning xotirasini
rivojlantirishda innovatsion metodlar ahamiyati yoritib berilgan.
Maktabgacha yoshdagi
bolalarning xotira rivojlanishi murakkab va ko‘p bosqichli jarayondir. Bunda ta’limiy faoliyat
jarayoning va tarbiyachining o’rni juda kattadir.
Kalit so’zlar: nutqiy, ijtimoiy va emotsional rivojlanish,
To’pni tutish", "Halqa ichidan
o‘tish", vizual, eshitish va kinestetik (harakat asosidagi) xotirani rivojlantirish.
WAYS TO DEVELOP MEMORY IN PRESCHOOL CHILDREN
Abstract. This article highlights the importance of innovative methods in developing the
memory of preschool children. The development of memory in preschool children is a complex
and multi-stage process. The role of the educational process and the educator in this is very
important.
Keywords: speech, social and emotional development, Catching the ball, "Going through
the hoop", development of visual, auditory and kinesthetic (movement-based) memory.
СПОСОБЫ РАЗВИТИЯ ПАМЯТИ У ДЕТЕЙ ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА
Аннотация. В статье подчеркивается важность инновационных методов в
развитии памяти у детей дошкольного возраста. Развитие памяти у детей дошкольного
возраста — сложный и многоэтапный процесс. Образовательный процесс и педагог
играют в этом очень важную роль.
Ключевые слова: речь, социально-эмоциональное развитие, «Ловля мяча»,
«Прохождение кольца», развитие зрительной, слуховой и кинестетической (двигательной)
памяти.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev raisligida 2017-yil 19 oktabr kuni maktabgacha ta'lim
tizimini tubdan takomillashtirish masalalariga bag‘ishlangan yig‘ilishda “Hayotimizda hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan ta'lim-tarbiya tizimi haqida gapirganda, Abdulla Avloniy
bobomizning dono fikrlarini takror va takror aytishga to‘g‘ri keladi: ta'lim-tarbiya – biz uchun
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
597
hayot-mamot masalasidir”, deb ta’kidladi. Qaysi sohani olmaylik, biz zamonaviy yetuk kadrlarni
tarbiyalamasdan turib biron-bir o‘zgarishga, farovon hayotga erisha olmaymiz. Bunday kadrlarni,
millatning sog‘lom genofondini tayyorlash, avvalo, maktabgacha ta'lim tizimidan boshlanadi
degan fikrni ilgari surdilar.
Yosh bolalarda xotirani rivojlantirishni yaxshilash uchun turli usullardan foydalanish
mumkin bo‘lib, ular kognitiv, jismoniy va ijodiy faoliyatlarga qaratilgan. Ushbu usullar
bolalarning muvofiqlashtirish, mantiqiy fikrlash va nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish kabi
rivojlanish jihatlarini rag‘batlantirishga xizmat qiladi va bularning barchasi xotirani
mustahkamlashga yordam beradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun xotira rivojlanishi inson hayotining muhim va asosiy
bosqichlaridan biridir. Xotira bolaning tafakkuri, nutqi, ijtimoiy va emotsional rivojlanishi uchun
asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu jarayon bolalarda mustaqil fikrlash, bilim olish va kundalik hayotda
to‘g‘ri qarorlar qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Rivojlanayotgan xotira bola uchun
yangi ma'lumotlarni qabul qilish va ularni uzoq muddat saqlash imkonini beradi. Zamonaviy ta’lim
tizimida bolalarning intellektual salohiyatini rivojlantirish, jumladan, xotira qobiliyatini
kuchaytirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Shu bois, ushbu maqolada xotirani rivojlantirishning
nazariy asoslari, amaliy metodlari va ularning samaradorligini yoritish maqsad qilingan.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning xotira rivojlanishi murakkab va ko‘p bosqichli
jarayondir. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalarda xotira avvalo qisqa muddatli va
tasviriy shaklda rivojlanadi, keyinchalik esa uzoq muddatli va mantiqiy xotiraga aylanadi.
Vygotskiy va Piaget kabi mashhur psixologlarning tadqiqotlari bolalarning kognitiv
rivojlanishi va xotira jarayonlari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Vygotskiy o‘zining
ijtimoiy-madaniy rivojlanish nazariyasida bolalarning xotirasi ijtimoiy muhit va katta yoshdagi
insonlar bilan o‘zaro munosabatlar orqali shakllanishini ta’kidlaydi. Piaget esa bolalarda tafakkur
va xotiraning rivojlanishini ma’lum bosqichlarga ajratib o‘rganadi. Bundan tashqari, emotsional
holatlar ham xotira shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, ijobiy hissiyotlar bilan bog‘liq
voqealar bolalarda uzoq muddat saqlanadi, salbiy tajribalar esa aksincha, tezroq unutilishi
mumkin. Shuningdek, diqqatni jamlash, motivatsiya va qiziqish kabi omillar ham xotira
jarayonlarini faollashtiradi. Shu bois, bolalarda diqqatni oshirish va qiziqarli mashg‘ulotlar tashkil
etish orqali ularning xotira qobiliyatini rivojlantirish mumkin.
Shuni aytishimiz mumkinki, maktabgacha yoshdagi bolalarning xotirasi asosan qisqa
muddatli va tasviriy xotira shaklida rivojlanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
598
Bu jarayon bolalarning qiziqishi, diqqatni jamlay olishi va atrof-muhitni idrok etish
darajasiga bog‘liq. Shuningdek, ota-onalar va pedagoglarning faol ishtiroki bolalarda xotira
jarayonlarini rag‘batlantiradi.
Bolalarni gimnastika bilan shug‘ullantirish ularning harakatlarni muvofiqlashtirish
qobiliyatini oshiradi, bu esa o‘zini boshqarish va xotirani rivojlantirish uchun muhimdir.
Gimnastikaning tuzilgan mashg‘ulotlari bolalarga harakatlarini nazorat qilishni o‘rgatadi,
bu esa kognitiv nazorat va xotirani mustahkamlashga yordam beradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda xotirani rivojlantirishda jismoniy faoliyat muhim rol
o‘ynaydi. Bolalar jismoniy harakatlar orqali o‘z harakatlarini muvofiqlashtirishni o‘rganadi, bu
esa ularning diqqatini jamlash va eslab qolish qobiliyatini kuchaytiradi. Gimnastika mashqlari va
koordinatsiya mashqlari bolalarda muvofiqlashtirish qobiliyatini oshiradi va bu orqali xotira
jarayonlari mustahkamlanadi. Masalan, ketma-ket harakatlarni bajarish, murakkab mashqlarni yod
olish bolalarning xotira va diqqatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, harakatli o‘yinlar ham bolalarning xotirasini rivojlantirishda samarali
vositadir. Masalan, "To’pni tutish", "Halqa ichidan o‘tish" kabi o‘yinlar bolalarning diqqatini
jamlash, muvofiqlashtirish va eslab qolish qobiliyatini rivojlantiradi. Bunday o‘yinlar bolalarni
faol harakatga undab, ularning mantiqiy fikrlashini va muvofiqlashtirish ko‘nikmalarini
shakllantiradi. Tabiat qo‘ynida o‘tkaziladigan interaktiv o‘yinlar esa bolalarning muhitni anglash
qobiliyatini oshirib, ularning xotirasini mustahkamlaydi.
Jismoniy mashg‘ulotlar va harakatli o‘yinlarning uyg‘unligi bolalarning umumiy
rivojlanishiga, jumladan, xotira, diqqat va tafakkur jarayonlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu orqali
bolalar o‘z bilimlarini mustahkamlab, yangi ma’lumotlarni qabul qilish va saqlash qobiliyatini
rivojlantiradi.
Xotirani rivojlantirishning samarali usullarini qo‘llash bolalarning intellektual, ijtimoiy va
emotsional rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Jismoniy faoliyat, kognitiv mashg‘ulotlar,
texnologik vositalar va ijodiy faoliyatlarning uyg‘unligi bolalarning xotira jarayonlarini yanada
kuchaytiradi. Ota-onalar va pedagoglarning bolalarning shaxsiy ehtiyoj va qiziqishlarini hisobga
olgan holda yondashuvi samaradorlikni oshiradi. Kelgusida ilmiy tadqiqotlar va innovatsion
metodlarning amaliyotga tatbiq etilishi bolalarning xotira rivojlanish jarayonini yanada
mukammallashtirish imkonini beradi. Shu tarzda, bolalar o‘z oldiga qo‘yilgan maqsadlarga
erishishda mustahkam poydevorga ega bo‘ladilar va kelajakda muvaffaqiyatli shaxs sifatida
shakllanadilar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
599
Maktabgacha yoshdagi bolalarning (0-6 yosh) xotirasini shakllantirishda matematik va
mantiqiy o‘yinlar ham muhim rol o‘ynaydi. Ushbu o‘yinlar bolalarning kognitiv rivojlanishini
qo‘llab-quvvatlab, diqqatni jamlash, tafakkur qilish, eslab qolish va muammolarni hal qilish kabi
ko‘nikmalarni shakllantiradi. Matematik va mantiqiy o‘yinlar orqali bolalar tahlil qilish,
taqqoslash, solishtirish va bog‘liqliklarni aniqlash qobiliyatini rivojlantiradilar. Bu jarayonlar esa
bolalarning mantiqiy fikrlashini kuchaytirib, yangi ma’lumotlarni yodda saqlash va qayta ishlash
imkonini beradi.
Puzzle (boshqotirma) o‘yinlari, shakllarni joyiga qo‘yish va mos keladigan elementlarni
topish kabi faoliyatlar bolalarning diqqatini jamlash va ma’lumotlarni uzoq muddat eslab qolishini
ta’minlaydi. Masalan, ranglar va shakllarni ajratish o‘yinlari bolalarda tasviriy va vizual xotirani
rivojlantiradi. Bundan tashqari, matematik va mantiqiy o‘yinlarda uchraydigan muammoli
vaziyatlar bolalarni muammoni mustaqil hal qilishga o‘rgatadi. Labirint o‘yinlari yoki muammoli
vazifalar bolalarda ketma-ketlik va sabab-oqibat bog‘liqlikni tushunishni rivojlantirib, xotira
jarayonlarini mustahkamlaydi.
Shuningdek, kreativ va tanqidiy fikrlashni talab qiluvchi o‘yinlar ham bolalarda ijodiy va
analitik tafakkurni shakllantiradi. Bu esa yangi bilimlarni yodda saqlash va ularni kundalik
hayotda qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Oddiy sanash, geometrik shakllarni o‘rganish va
o‘lchash kabi matematik mashg‘ulotlar bolalarda tartib va ketma-ketlikni tushunish orqali xotirani
mustahkamlaydi. Bu o‘yinlar matematik tushunchalarni osonroq eslab qolish va ulardan
foydalanishni o‘rgatadi.
REFERENCES
1.
https://kun.uz/47175005
2.
(2024). 1. 5-6 YOSh BOLALARDA KOORDINATSION QOBILIYATLARNI
GIMNASTIKA SPORT VOSITALARI BILAN RIVOJLANTIRISh METODIKASI. doi:
10.69617/nuuz.v1i1.8.3158
3.
Momajon, Madirimova. (2023). 2. Maktabgacha yoshdagi bolalarni mantiqiy matematik
rivojlantirish va o‘qitishning zamonaviy texnologiyalari. Society and innovations, doi:
10.47689/2181-1415-vol4-iss2/s-pp211-214
4.
Kamola, Maxmudova. (2023). 3. Maktabgacha yoshdagi bolalar dialogik nutqini
rivojlantirishda komputеr o‘yinlarining didaktik imkoniyatlari. Society and innovations,
doi: 10.47689/2181-1415-vol4-iss7/s-pp243-249
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
600
5.
Raviyajan, Nuraddinova. (2023). 4. Maktabgacha yoshdagi bolalarda kreativ faollikni
rivojlantirishda o‘yinning roli. Society and innovations, doi: 10.47689/2181-1415-vol4-
iss2/s-pp126-131
6.
Tashmuhamedova, Feruza. (2023). 5. Maktabgacha yoshdagi bolalarda monologik nutqni
rivojlantirish usullari. doi: 10.54613/ku.v8i8.816
