ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
635
TILSHUNOSLIK MASALALARIDA METONIMIK KO‘CHIM VA UNING
KO‘RINISHLARI
Abdurahmanova Asila Alisherovna
TISU O’zbek tili talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14705278
Annotatsiya. Maqolada lirik tasvir va ifodada metonimik ko‘chim va uning ko‘rinishlari
Asqar Mahkam va Nodira Afoqova ijodi misolida o‘rganilgan, she’riyatda mazkur hodisaning
indiviualligi ilmiynazariy jihatdan asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar: lug‘aviy ma’no, semantik qonuniyat, metaforik tafakkur, istiora,
metaforametonimiya, metonimiyasinekdoxa, kinoya, majoz.
METONYMIC TRANSFER AND ITS MANIFESTATIONS IN LINGUISTICS
Abstract. In the article, the metonymic movement and its manifestations in the lyric image
and expression are studied on the example of the works of Askar Mahkam and Nodira Afokova,
the individuality of this phenomenon in poetry is scientifically and theoretically justified.
Key words: lexical meaning, semantic regularity, metaphorical thinking, metaphor,
metaphormetonymy, metonymysynecdoche, irony, metaphor.
МЕТОНИМИЧЕСКИЙ ПЕРЕНОС И ЕГО ПРОЯВЛЕНИЯ В ЛИНГВИСТИКЕ
Аннотация. В статье изучается метонимический перенос и его проявления в
лирической образности и экспрессии на примере творчества Аскара Махкама и Нодиры
Афоковой, научно и теоретически обосновывается своеобразие этого явления в поэзии.
Ключевые слова: лексическое значение, семантическая закономерность,
метафорическое мышление, аллегория, метафора-метонимия, метонимия-некдот,
ирония, сравнение.
Har qanday so‘zning lug‘aviy ma’nosi biror belgi, harakat, xususiyatning boshqa xuddi
shunday xususiyatga ega bo‘lgan ob’ektga ko‘chirilishi natijasida kengayib boradi va rivojlanadi.
Ma’no ko‘chishining bunday rivojlanishini belgilab beradigan har bir tilning o‘zidagi
semantik qonuniyatlar bevositi badiiy ijod bilan bog‘liq. Metonimiya (yunoncha metonymia —
“qayta nomlash”) yuli bilan ma’no ko‘chishidabir belgi, harakatning nomi boshqa bir o‘xshashlik
asosida emas, o‘zaro aloqadorlik, bog‘liqlikka asoslanadi. Metafora, metonimiya, sinekdoxa va
vazifadoshlikdan tashqari, ma’no ko‘chishining qorishiq holda qo‘llanishi ham kuzatiladi. Bu
hodisa metonimiyaga ham tegishli: metafora-metonimiya, metonimiya-sinekdoxa tarzida
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
636
uchraydigan ko‘chimlar og‘zaki nutqda ham, badiiy adabiyotda ham ko‘p uchraydi.
“Adabiyotshunoslik lug‘ati”ida “badiiy adabiyotda, ayniqsa, metaforik tafakkur etakchilik
qilayotgan zamonaviy adabiyotda meionimiya metaforaga nisbatan kam uchraydi, zero estetik
funkstiyadorligi jihatidan u metaforadan quyiroq turadi. Shunday bo‘lsa-da, badiiy matnda
metafora bilan yondosh qo‘llangan holda u katta badiiy samara beradi, fikrni lo‘nda va ta’sirli
ifodaashga xizmat qiladi”[1;172] “Adabiyotshunoslik terminlari lug‘ati”da metonimiya –“ ikki
tushuncha o‘rtasidagi yaqinlikka asoslangan ko‘chma ifoda” [2;98], deyilgan bo‘lsa, boshqa bir
adabiyotshunoslik lug‘atida esa quyidagicha ta’rif berilgan: “ikki tushuncha o‘rtasidagi yaqinlikka
asolangan o‘xshashsiz ko‘chim. Metonimiyada biror narsa yoki voqeahodisaning nomi boshqasiga
ko‘chiriladi, u boshqa nom bilan ifodalanadi, biroq bu nomlash predmet yoki narsalar o‘rtasidagi
o‘xshashlikka emas, balki ular o‘rtasidagi yaqinlikka, aloqadorlikka asoslanadi. Mana shu jihati
bilan metonimiya istioradan farq qiladi”[3;364]. Yuqoridagi ta’riflardan kelib chiqib, metonimiya
haqidagi tushunchalarni ummlashtirsak, quyidagi to‘xtamga kelamiz. Demak, metonimiya –
ma’no ko‘chishi, ya’ni majozning bir turi bo‘lib, u 178 ikki narsa, voqea-hodisa o‘rtasidagi
aloqadorlikka asoslanadi, biroq ular o‘rtasida shakl, mazmun jihatidan o‘xshashlik, yaqinlik
umuman kuzatilmaydi. Masalan, ko‘k (osmon, ko‘kat, rang, pul birligi (dollor). Xoh shoir bo‘lsin,
xoh nosir bo‘lsin, hech kim metonimiyadan ham, perifrazadan ham bosh tortmagan va bunday
adabiy priyom (usul)lar orasida juda qadimdan ma’lumlari to hozirgacha ham uchrab turadi, ular
Avgust davri (XVII asr oxiri XVIII asr o‘rtalari)dayoq shoirlarga oddiy va siyqa tuyulgan. Ular
bilan bir qatorda esa yana yangilari ham yuzaga keladi va ular kelajakda davrimizning adabiy
g‘alatiliklari haqidagi asarlarning sahifalarini bezashi shubhasiz, deb yozadi Yan
Parandovskiy[4;148]. Uning fikriga ko‘ra, metonimiya, perifraza, xuddi istiora kabi ijtimoiy
tuzum, hukmron mafkura qanday bo‘lishiga qaramay barcha asrlar poeziyasiga xos mushtaraklik
mavjud, metonimiya insonni fikrlay boshlagan davrlardayoq tug‘ilgan. Metonimiya kinoya
sifatida talqin qilinar ekan, bu uning ibtidoiy xalqlar madaniyatida etuk tamaddunlardagiga
qaraganda ham ko‘proq tarqalganligini ko‘rsatadi. Chunki istioralar, kinoya, qochirimlar panasida
tilga olish lozim bo‘lmagan so‘zlar yashiringan bo‘lib, ular ifodalagan tushunchalar esa parda
ostiga olingan va tanib bo‘lmas darajada niqoblangan. Odamlar yovvoyi hayvonlarning, tabiatdagi
dahshatli hodisalarning, kasalliklar va o‘limning nomini tilga olishdan saqlanishgan. Ba’zi bir
qabilalarda shunga o‘xshash urf-odatlar to hozirga qadar saqlanib qolgan, jumladan, qabila
boshlig‘iga taalluqli bo‘lgan barcha narsalarni ochiq-oydin aytish mumkin emas va shama,
ishoralardagi topqirlik, ijodkorlik goho brauningcha chigallik darajasigacha etib boradi[4;149]
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
637
Majoz she’riy nutqni boyitadi, shoirning tasvir ob’ektiga munosabatini ifodalashga imkon
beradi. O‘xshatish, sifatlash, metafara (istiora), jonlantirish ham majoz turlariga kirsa,
metonimiya, mubolag‘a, sinekdoxa, perifraz, kinoya, antifraz, sarkazm kabilar qorishiq majozlar
deb yuritiladi quronov Jazba tunlarida oyning shu’lasin Yo‘l bilgan xayolman. Boshqa hech
kimman. Bir qudratli ovoz qilichi Sasim chiqarmas. Bo‘g‘zimga ko‘mildim. Jimman. G‘arlik,
chaquv, fahshu tuhmatni beor Olqishlab gullarga ko‘mganda shahar; Tillarini chaynab do‘stlarim
nochor, Tiynatim kosamga quyganda zahar; Pokiza jonlarni balchiqqa bulg‘ab, Bayroq
ko‘targanda iblis lashkari; Tomoshagoh bo‘lib bo‘zlayotgan qalb, O‘grilib turganda do‘stlar
teskari, Ketdim.[5;72] She’r adolatsizlik, zulm, haqsizlikdan bag‘ri qon bo‘lgan, do‘stu 179
birodarlaridan oqibat ko‘rmagan, o‘zidan boshqa hech kim suyamasligini tushunib etgan va tan
bergan, shu musibatga ko‘nikkan, kurashda engilgan va chekinishga majbur bo‘lgan, ichi nafratga
to‘la, do‘stlaridan yordam kutganida ular yuz burib ketgan inson haqida. Unda bo‘g‘izga
ko‘milgan ovoznining qotili qudratli kuchning zulm-istibdodi ko‘rsatilgan. Fahsh, chaquv, fahsh,
tuhmatni olqishlayotgan beor shahar qiyofasi aks etgan. Shahar so‘zi orqali sinekdoxa yuzaga
chiqqan, shahar emas, unda yashayotgan qo‘rqoq, oqibatsiz soxta do‘stlar dushmanga xizmat
qiladi. Hatto o‘sha dushmanga qo‘shilib, unga zahar tutadi, faqat bu og‘u qahramonning tiynatiga
quyiladi. Bu erda zahar ham ramziy ma’noda qo‘llangan. Zahar – jaholat, sotqinlik, qo‘rqoqlik,
manfaatparastlik. Tillarini chaynayotgan do‘stlar – inson qachon tilini chaynaydi? Yo og‘riqning
zo‘ridan, yo qo‘rquvning kuchliligidan. Ko‘rinib turibdiki, soxta do‘stlar ikkinchi toifaga mansub.
Iblis lashkari – individual metafora, bu do‘stlarning yana bir ko‘rinishi, ular bayroq ko‘tarib
olishgan, bayroq esa g‘alaba belgisi. Bayroq ko‘tarish uchun kuch-qudrat bo‘lishi kerak, iblis
to‘dasi shaharda bayroq ko‘tarib yurgan ekan, demak u kuchga, qudratga to‘lgan va o‘z atrofida
deyarli butun shahar xalqini birlashtirgan qavm. She’rda ilgari surilgan badiiy g‘oya, muallif
aytmoqchi bo‘lgan fikr, lirik qahramonning qalbini o‘rtayotgan dardni ochib berishda metafora,
metonimiya, sinekdoxa va boshqa ko‘chimlar jonli kartina hosil qilgan, voqelikni xuddi
kinotasvirdek kitobxon ko‘z oldida namoyo qilgan. Asqar Mahkamning “Shoir Ravshan Fayz
xotirasiga” deb nomlangan she’rida metonimiya davr fojialarini, ijtimoiy hayotdagi illatlarni, sovet
tuzumi yuritgan mafkuraning ayanchli asoratlarini ko‘rsatishga xizmat qilgan: “ Haq degan
shoirlar ketolmas yashab yo o‘lar, yo qolar egnida janda... Seni bir temirning tagiga tashlab
Toshkent aysh surardi restoranlarda.... yoki Qo‘qonda yigitlar otilganida Toshkentda ashula aytgan
...vachchamiz, va yana: Sen tongga intilding jasading bilan “shoirlar” Do‘rmonda aroq qusganda...
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
638
Shoir atoqli otlarni ko‘chma ma’noda shaxs oti o‘rnida qo‘llaydi, natijada metonimiya
orqali she’rning ta’sirchanligi ortgan, lirik “men”ning kayfiyatidagi keskin norozilik, jamiyatdagi
adolatsizlikka bo‘lgan nafrati she’rda o‘zining to‘liq tasdig‘ini topgan, bunda shoir “men”i lirik
“men” bilan birlashgan. Xato bari Barchasi xato... Hamma yalar totli ruyoni Hatto ba’zan bir
mushtumzo‘r shoh Aldab qo‘yar butun dunyoni.... Aldash rusum garchi qizlarni it suruvni aldab
haydaydi Bir tepakal esa bizlarni etmish yildan buyon aldaydi. Asqar Mahkam mazkur satrlarda
sobiq sho‘ro tuzumining ilk yo‘lboshchisi 180 dahriy va shafqatsiz Lenin va uning xalqlar ustidan
olib borilgan mustabid siyosatini fosh qilgan. Xalqni yolg‘on va’dalar o‘ziga og‘dirib olgan va shu
yo‘l bilan 73 yil dunyoga tahdid solgan sobiq sho‘rolar davlatining maqsadi xalqlarni ruslashtirish,
ulardan tekin ishchi kuchi sifatida foydalanish, mustaqil fikrni cheklash orqali sanoqsiz qullar
imperiyasini barpo qilish bo‘lgan. Inson erkiga daxl qilingan har qanday jamiyatning tanazzulga
yuz tutishi muqarrarligini esa vaqtning o‘zi isbotladi, va nihoyat yurtimiz istiqlolga erishdi.
REFERENCES
1.
Қуронов Д., Мамажонов З., Шералиева М. Адабиётшунослик луғати. – Т.:
Akademnashr, 2013.
2.
Ҳомидий Ҳ, Абдуллаева Ш, Иброҳимова С. Адабиётшунослик терминлари луғати.
Т.: Ўқитувчи, 1970.
3.
Ҳотамов Н,. Саримсоқов Б. Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча
изоҳли луғати. Т.: Ўқитувчи, 1979. 364 б.
4.
Ян Парандовский “Сўз кимёси” “Алхимия слова”, Москва, изд-во “Правда”, 1990
г.148-б 5. Афоқова Н. Бизнинг эра. Т.: Ijod press, 2010.262 б. 6. Маҳкам
Асқар.Ҳақ.Сайланма. Душанбе, Адиб, 1998.457 б
5.
Berdieva Zebo Uralovna “LIRIK TASVIR VA IFODADA METONIMIK KO‘CHIM”
maqola Termiz,2024
