692
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
BADIIY TARJIMADA MUAMMOLAR VA YECHIMLAR
Boboqulova Gulrux Sharipovna
BuxDU ingliz tili o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14709250
Annotatsiya. Ushbu maqolda baddiy asarlarni tarjima qilishda yuzaga keladigan
muammor va ularni hal etish yo’llari haqida bayon etilgan.Maqolada Oʻtkir Hoshimovning
“Dunyoning ishlari”a saridan ba’zi gaplar tarjima qilinib tahlilga totrilgan,tarjomon tarjima
qilishda muallifning oʻziga xos uslubini saqlab qolish qiyin boʻlishi mumkin, chunki har bir tilning
oʻz emotsional ifoda usullari mavjud.
Kalit soʻzlar: emotsional, tarjima, tarjimon, uslub, muammo, qiyinchilik, bartaraf etish,
his-tuygʻu, madaniyat, koʻnikma, tajriba.
ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ В ПЕРЕВОДЕ ЛИТЕРАТУРЫ
Аннотация. В данной статье описаны проблемы, возникающие при переводе
литературных произведений, и пути их решения. В статье переведены и проанализированы
некоторые предложения из произведения Откира Гашимова, которые могут оказаться
трудными для переводчика. сохранить оригинальный стиль автора при переводе, ведь
каждый язык имеет свои способы выражения эмоций.
Ключевые слова: эмоциональность, перевод, переводчик, стиль, проблема,
сложность, решение, чувство, культура, мастерство, опыт.
PROBLEMS AND SOLUTIONS IN LITERATURE TRANSLATION
Abstract. This article describes the problems that arise when translating literary works
and ways to solve them. The article translates and analyzes some sentences from Otkir Gashimov's
work that may be difficult for a translator. preserve the author's original style when translating,
because each language has its own ways of expressing emotions.
Keywords: emotionality, translation, translator, style, problem, complexity, solution,
feeling, culture, skill, experience.
Badiiy asarlarni tarjima qilishda koʻplab muammolar yuzaga keladi. Ushbu muammolarni
tushunish va bartaraf etish jarayoni tarjima sifatini oshirishda muhim rol oʻynaydi.
Tarjima jarayonida ushbu muammolarni bartaraf etish uchun tarjimonlardan yuqori
darajadagi bilim, koʻnikma va tajriba talab etiladi. Buning uchun tarjimonlar doimiy ravishda til
va madaniyat haqida bilimlarini kengaytirib, tajriba almashishlari zarur. Shu sababli avvalombor
til va madaniyat haqida biro z toʻxtalib oʻtsak. Til odamlarning his-tuygʻulari, fikrlari, istiqbollari,
turmush tarzi va hayotiy koʻrinishlarini eng umumiy ma’noda oʻzida mujassamlashtirgan holda
odamlarga koʻrinishga ega boʻlish imkonini beradigan muhim vositadir.
693
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Madaniyat esa xalqning asrlar davomida shakllangan idroklari, qiziqishlari, xulq-atvori va
xulq-atvori bilan namoyon boʻladigan va avloddan-avlodga oʻtib kelayotgan turmush tarzi,
moddiy va ma’naviy qadriyatlar yigʻindisidir. meros. Madaniyat - bu hayotning har bir bosqichida
odamlarni oʻrab turgan hissiyot va fikrlashning aksidir (Göçer, 2012). Til oʻzi soʻzlashadigan
jamiyatning xususiyatlarini eng yaxshi aks ettiruvchi elementdir. Jamiyat tomonidan ochib
berilgan madaniy qadriyatlarning izlari til bilan namoyon boʻladi. Til madaniyatning uzluksizligini
ta’minlovchi eng muhim vosita, shuningdek, madaniy uzatuvchidir (Akarsu, 1998).
Til va madaniyat bir-biri bilan chambarchas bogʻliq ikkita tushunchadir. Til madaniyat
bilan yashaydi, madaniyat esa til bilan birga rivojlanadi va toʻplanadi (Günay, 1995). Tilni
madaniyat mahsuli deb hisoblash mumkin. Jamiyat tili shu jamiyatda yashovchi shaxslarning
umumiy madaniyatini aks ettiradi. Madaniyat jamiyatning muhim asoslaridan biri boʻlib, u
xolisona koʻrsatilishi kerak va har bir mamlakatning oʻziga xos xususiyatlariga ega. Madaniyat
bilimlar majmuasidir. Bilim manbai tildir. Shuning uchun til va madaniyat ajralmasdir (Aslan;
2008). U holda madaniyat avloddan-avlodga oʻtishi uchun tilga muhtoj boʻladi; Madaniyat,
shuningdek, jamiyatning his-tuygʻulari, fikrlari va tom ma’noda hayotiy koʻrinishlarini
konkretlashtiradigan vosita boʻlgan tilga boʻlgan ehtiyojdir (Göçer, 2012). Millatning
shakllanishida til muhim oʻrin tutadi. Har bir shaxs oʻzi mansub boʻlgan xalqning madaniyatini
oʻrganishi va oʻsha xalqning madaniy oʻziga xosligini egallashi kerak. Chunki xalqlar
hamjamiyatida odamlar oʻz milliy madaniyati bilan tanilgan boʻlib, bu ularni boshqalardan ajralib
turadi, oʻziga xos qiladi. Xalqlarga ham odamlar kabi omon qolish uchun milliy madaniyat kerak.
(Kirkkilich va Sevim, 2012).
Badiiy asarlani ikki tilda,ya’ni bir tildan ikkinchi tilda tarjima qilishda quyidagi farqlarni
yoki muammolarni koʻrishimiz mumkin.
1. Til va madaniyat farqlari
: Har bir til oʻziga xos madaniy kontekstga ega. Badiiy
asarlarda koʻpincha oʻsha madaniyatga oid urf-odatlar, qadriyatlar, va hazil-mutoyiba ishlatiladi,
ularni boshqa tilga toʻgʻri tarjima qilish qiyin boʻlishi mumkin.Ularni bartaraf tish uchun tarjimon
oʻzbek tilidagi madaniy kontekstni yaxshi bilishi kerak.shuningdek,Qoʻshimcha izohlar yoki
sharhlar qoʻshish orqali oʻquvchiga madaniy tafovutlarni tushuntirish mumkin.
2. Tilning emotsional va estetik jihatlari:
Badiiy asarlar koʻpincha ma’lum bir emotsional
va estetik jihatlarni ifodalaydi. Buni boshqa tilga tarjima qilishda ifoda boyligi va hissiyotlarni
yoʻqotish xavfi bor.bunday holatda,tarjimon asarning estetik jihatlarini saqlab qolish uchun
sinchkovlik bilan ishlashi kerak.Muqobil iboralar (ekvivalentlik)va ifodalar tanlash orqali
hissiyotni yetkazish mumkin.
3. Lugʻaviy farqlar:
Har bir tilda soʻzlar va iboralar turli xil ma’nolarga ega boʻlishi
mumkin. Bu, ayniqsa, metaforalar va obrazli ifodalarda muammo tugʻdiradi.
694
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Tarjimonlar sinonimlardan foydalanishi yoki matn kontekstiga mos keladigan yangi
iboralar yaratishi mumkin.Asar muallifi bilan maslahatlashish va ularning maqsadini tushunish
ham yordam beradi.
4. Stilistik muvofiqlik:
Har bir muallifning oʻziga xos uslubi bor. Ushbu uslubni tarjimada
saqlab qolish qiyin boʻlishi mumkin.
tarjimon muallifning uslubini tushunishi va uni oʻz tarjimasida saqlab qolishga harakat
qilishi kerak. Buning uchun oʻxshash uslubdagi mualliflarning asarlarini oʻqib, ularni tahlil qilish
foydali boʻlishi mumkin.
5. Tilning grammatika va sintaksis farqlari:
: Har bir til oʻz grammatik va sintaktik
qoidalariga ega. Bu farqlar tarjima jarayonida qiyinchilik tugʻdirishi mumkin.Albatta tarjimon ikki
tildagi grammatik va sintaktik farqlarni yaxshi bilishi kerak.Asar mohiyatini yoʻqotmasdan,
kerakli oʻzgartirishlarni amalga oshirish mumkin.
6. Soʻz oʻyinlari va hazillar;K
oʻpincha bir tilga xos boʻladi va ularni boshqa tilga tarjima
qilish qiyin boʻladi. Buning uchun soʻz oʻyinlarini tarjima qilar ekan, tarjimon yangi kontekstga
mos keladigan ekvivalent soʻz oʻyinlarini yaratishi mumkin, va oʻquvchiga qoʻshimcha izohlar
orqali asl mazmunni tushuntirish mumkin.
7. Muallifning niyati va maqsadini yetkazish:
Tarjima jarayonida muallifning asl niyati va
maqsadini yoʻqotish xavfi mavjud.yechimini topishda tarjimon muallif bilan yaqin hamkorlik
qilishi va asar mazmunini yaxshiroq tushunishi kerak.Har bir boʻlim yoki sahifani tarjima
qilishdan oldin muallifning maqsadlarini tushunish uchun chuqur tahlil oʻtkazish muhimdir.
Quyida , Oʻtkir Hoshimovning "Dunyoning ishlari" hikoyasidan ba’zi gaplarning oʻzbek va ingliz
tillaridagi tarjimalarini quyida keltiramiz:
1Hayot gohida shunday sinovlarni oldimizga qoʻyadiki, ularga dosh berish oson emas.
Ingliz tilida quyidagich tarjima qilindi:
Life sometimes presents us with trials that are not easy to
endure.
2. Oʻzbek tilida- Inson oʻzining chinakam baxtini topishi uchun koʻp narsalardan voz
kechishi kerak. Inglizcha:
A person must give up many things to find their true happiness.
3. Oʻzbekcha: Ba’zan eng oddiy narsalarda ham hayotning eng chuqur ma’nosini topish
mumkin. Inglizcha:
Sometimes, the deepest meaning of life can be found in the simplest things.
4. Oʻzbekcha: Har bir insonning oʻziga xos hayot yoʻli va taqdiri bor. Inglizcha:
Every
person has their own unique path in life and destiny
.
5. Oʻzbekcha: Odamlar oʻz baxtini uzoqdan izlaydi, lekin ba’zan u yaqin orada boʻladi.
Inglizcha:
People search for happiness far away, but sometimes it is close by
Hikoyada
tasvirlangan vaziyatlar va obrazlar oʻzbek madaniyati bilan bogʻliq.
695
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Bu madaniy kontekstni boshqa tilga tarjima qilishda, oʻquvchi hikoyaning asl ma’nosini
va muhim nuqtalarini toʻliq anglamasligi mumkin
Oʻtkir Hoshimovning”Dunyoning ishlari“ hikoyasidan ba’zi gaplarni tarjima qilishda
quyidagi muammolarga duch kelish mumkin:
1. Mahalliy leksika va ifodalar: Hikoyada oʻzbek xalqining turmush tarziga xos boʻlgan
soʻzlar, iboralar va maqollar mavjud. Ularni boshqa tilga tarjima qilishda muqobilini topish qiyin
boʻlishi mumkin, chunki bunday iboralar boshqa madaniyatlarda mavjud boʻlmasligi yoki oʻziga
xos ma’noni yoʻqotishi mumkin.
2. Emotsional rang-baranglik: Oʻtkir Hoshimovning asarlarida koʻp hollarda chuqur
emotsiyalar, mehr, dard va hazil aralashgan. Buni tarjima qilishda muallifning oʻziga xos uslubini
saqlab qolish qiyin boʻlishi mumkin, chunki har bir tilning oʻz emotsional ifoda usullari mavjud.
4. Dialekt va lahjalar: Asarda ba’zida dialektal yoki mahalliy lahjalar ishlatilishi mumkin.
Bu elementlarni tarjima qilishda ularning mazmuni va oʻquvchiga ta’sirini toʻgʻri yetkazish
qiyinchilik tugʻdiradi.
5. Sodda lekin mazmunli til: Oʻtkir Hoshimov oʻz asarlarida sodda, ammo chuqur
mazmunli til ishlatadi. Bu sodda tilning ortidagi chuqur ma’noni tarjima orqali saqlab qolish har
doim ham oson emas.
Xusosa qilib aytganda,bu muammolarni yengib oʻtish uchun tarjimon oʻzbek madaniyatini,
adabiy uslubni va hikoyaning kontekstini chuqur anglashga harakat qilishi kerak.har bir tarjimon
asarni tarjima qilarkan o’sha asar qahramoni yashagan davrni, urf- odatlarini ichki kechinmalarini
his eta olishi zarur.asar qahramonlarinig o’sha yashagan davrdagi turmush tarziga xos boʻlgan
soʻzlar, iboralar va yoki mahalliy lahjalar ishlatilishini bilizi lozim.
REFERENCES
1.
Gʻ. Salomov”Tarjima nazariyasiga kirish“ // O‘qituvchi nashriyoti, Toshkent, 1978-yil.
2.
M. Fayzullayeva” Badiiy tarjima va bu jarayonda yuzaga keluvchi muammolar“// Journal of
Science-Innovative Research in Uzbekistan, 1-jild, 8-son, 2023-yil, noyabr.
3.
Sh. A. Yangiboyeva ”Tarjimashunoslik: muammolar, yechimlar va istiqbollar“//, Academic
Research in Modern Science, 2022-yil.
4.
”Tarjima jarayonida yuzaga keladigan muammolar“ – M. Xolbekov, Tahlil va Tadqiqotlar,
2023-yil.
5.
Sh. Choriyeva ”Badiiy tarjimada uchraydigan asosiy muammolar“//, O‘zbekiston davlat
jahon tillari universiteti konferensiyalari, 2024-yil, dekabr.
6.
S. Shermatova va M. Odiljonova ”Tarjimada uchraydigan asosiy xatolar“//, CyberLeninka
ilmiy maqolalar to‘plami, 2023-yil.
696
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
7.
S. Atabayev”Tarjima jarayonida uchraydigan leksik va grammatik muammolar“// Nauchniy
Impuls, 2023-yil.
8.
D. Nodirjonovna ”Adabiy nasrni tarjima qilishdagi muammolar va ularning yechimlari
“//Web-Journal, 2023-yil.
