ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
682
O'ZBEK O'QUVCHILARI UCHUN INGLIZ TILI LUG'ATINI SAMARALI
O'ZLASHTIRISH USULLARI
Izatova Qumriniso Axmadovna
Termiz Iqtisodiyot va servis unversteti
Filologiya va tillarni o’qtish Ingliz tili yunalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14710851
Annotatsiya. Ushbu maqolada o'zbek o'quvchilarining ingliz tili lug'atini samarali
o'zlashtirish usullari va strategiyalari tahlil qilinadi. Mavjud ilmiy adabiyotlar asosida lug'at
o'zlashtirishning zamonaviy yondashuvlari, metodlari va ularning samaradorligi o'rganiladi.
Maqolada o'zbek kontekstida qo'llash mumkin bo'lgan eng maqbul usullar tavsiya etiladi.
Kalit so'zlar: lug'at o'zlashtirish, ingliz tili, o'zbek o'quvchilari, samarali metodlar, til
o'rganish strategiyalari.
СПОСОБЫ ЭФФЕКТИВНОГО ОСВОЕНИЯ АНГЛИЙСКОЙ ЛЕКСИКИ ДЛЯ
УЗБЕКСКИХ ШКОЛЬНИКОВ
Аннотация. В этой статье будут проанализированы методы и стратегии
эффективного освоения английской лексики узбекскими школьниками. На основе
имеющейся научной литературы исследуются современные подходы, методы освоения
словаря и их эффективность. В статье рекомендуются наиболее приемлемые методы,
которые можно применять в узбекском контексте.
Ключевые слова: освоение лексики, английского языка, узбекских школьников,
эффективные методы, стратегии изучения языка.
WAYS TO EFFECTIVELY MASTER ENGLISH VOCABULARY FOR UZBEK
READERS
Abstract. This article analyzes the methods and strategies of effective assimilation of
English vocabulary by Uzbek readers. Based on the available scientific literature, modern
approaches, methods and their effectiveness in mastering the dictionary are studied. The article
recommends the most optimal methods that can be applied in the Uzbek context.
Keywords: vocabulary mastering, English, Uzbek readers, effective methods, language
learning strategies.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
683
KIRISH
Zamonaviy dunyoda ingliz tilini o'rganish nafaqat professional, balki shaxsiy
rivojlanishning ham muhim elementi hisoblanadi. Global muloqot vositasi sifatida ingliz tili
o'zbek yoshlari uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Biroq, til o'rganishning markaziy
komponenti bo'lgan lug'at boyligini oshirish ko'plab o'zbek o'quvchilari uchun sezilarli qiyinchilik
tug'diradi [1]. Bu qiyinchiliklar, avvalo, o'zbek va ingliz tillarining turli til oilalariga
mansubligidan kelib chiqadi - turkiy tillar oilasiga mansub o'zbek tili va hind-yevropa tillar
oilasiga mansub ingliz tili o'rtasidagi farqlar lug'at o'zlashtirishga o'z ta'sirini ko'rsatadi [2].
Bugungi kunda lug'at boyligini oshirishga yo'naltirilgan turli metodologik yondashuvlar
mavjud bo'lib, ularning samaradorligi o'quvchilarning individual xususiyatlari, yoshlari va til
bilish darajasiga bog'liq holda o'zgarishi mumkin. Shuning uchun ham, o'zbek o'quvchilari uchun
ingliz tili lug'atini samarali o'zlashtirish usullarini tadqiq etish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu
nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim masala hisoblanadi, chunki to'g'ri tanlangan
o'qitish metodikasi o'quvchilarning til o'rganish motivatsiyasini oshirishi va natijadorlikni sezilarli
darajada yaxshilashi mumkin.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ko'rib chiqilgan adabiyotlar tahlili lug'at o'zlashtirishning bir necha asosiy yo'nalishlarini
ajratib ko'rsatish imkonini berdi. Birinchi yo'nalish - kontekstual o'rganish metodikasi bo'lib,
Johnson va Lee [3] tomonidan o'tkazilgan tadqiqotlar bu metodning ayniqsa chet tilini
o'rganishning o'rta va yuqori bosqichlarida samarali ekanligini ko'rsatdi. Ularning xulosalariga
ko'ra, kontekst orqali so'z o'rganish nafaqat yangi so'zlarni eslab qolish, balki ularning turli ma'no
nozikliklarini ham tushunish imkonini beradi.
Ikkinchi muhim yo'nalish - bu mnemonik texnikalardan foydalanish bo'lib, bu borada
Aliyev [4] tomonidan o'tkazilgan tadqiqotlar alohida e'tiborga loyiq. Uning ishlarida o'zbek
o'quvchilari uchun mnemonik texnikalarning samaradorligi batafsil o'rganilgan. Tadqiqot
natijalari ko'rsatishicha, mnemonik usullar, ayniqsa, mavhum tushunchalarni ifodalovchi so'zlarni
o'zlashtirishda yuqori samara beradi.
Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish masalasi Petrova [5] ishlarida chuqur tahlil
qilingan. Uning tadqiqotlari raqamli vositalarning lug'at o'rganishdagi rolini va ularning ta'lim
jarayoniga integratsiyasi masalalarini yoritib bergan. Petrova tomonidan taklif etilgan
yondashuvlar zamonaviy o'quvchilarning ehtiyojlari va o'rganish uslublariga mos keladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
684
So'z oilalari bilan ishlash metodikasi Wilson [6] tomonidan tadqiq etilgan bo'lib, u o'z
ishida bu usulning turli til oilalariga mansub tillarni o'rganishdagi samaradorligini ko'rsatib bergan.
Brown va Anderson [7] esa vizual vositalarning rol va ahamiyatini o'rganib, ular lug'at
o'zlashtirishda muhim o'rin tutishini isbotlashgan.
O'zbek kontekstida olib borilgan tadqiqotlar orasida Xolmurodova [1] ning ishlari alohida
ahamiyatga ega. Uning o'zbek va ingliz tillari leksikasining qiyosiy tahlili bo'yicha olib borgan
izlanishlari o'zbek o'quvchilari duch keladigan asosiy qiyinchiliklarni aniqlash va ularga yechim
topishda muhim asos bo'lib xizmat qiladi. Shuningdek, Karimov [8] tomonidan taklif etilgan
zamonaviy til o'rganish metodlari ham o'zbek auditoriyasi uchun moslashtirilgan bo'lib, amaliy
ahamiyatga ega.
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, lug'at o'zlashtirishda turli metodlarning
kombinatsiyasidan foydalanish eng samarali natija beradi. Bunda an'anaviy va zamonaviy
yondashuvlarning optimal nisbatini topish, shuningdek, o'quvchilarning individual xususiyatlarini
hisobga olish muhim ahamiyat kasb etadi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili natijasida o'zbek o'quvchilari uchun ingliz tili lug'atini o'zlashtirishning
bir necha samarali usullari aniqlandi. Birinchi navbatda, kontekstual o'rganish usulining yuqori
samaradorligi alohida e'tiborga loyiq. Kontekstual yondashuv so'zlarni alohida birliklar sifatida
emas, balki matn va nutq vaziyati doirasida o'rganishni nazarda tutadi [3]. Bu usul so'zlarning
ma'no nozikliklarini tushunish va ularni to'g'ri qo'llash ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam
beradi.
So'z oilalari bilan ishlash metodikasi ham yuqori samara berishi aniqlandi [6]. O'zbek
o'quvchilari uchun bu usul ayniqsa foydali, chunki ingliz tilidagi so'z yasalish tizimi o'zbek
tilidagidan sezilarli farq qiladi. Bir o'zakdan yasalgan so'zlarni birgalikda o'rganish nafaqat lug'at
boyligini oshiradi, balki so'z yasalish qonuniyatlarini ham tushunishga yordam beradi. Masalan,
"teach", "teacher", "teaching", "teachable" kabi so'zlarni bir vaqtda o'rganish yangi so'zlarni
mustaqil ravishda tushunish va yasash qobiliyatini rivojlantiradi.
Vizual vositalardan foydalanish strategiyasi ham muhim ahamiyatga ega [7]. Rasmlar,
diagrammalar, va xaritalar orqali so'zlarni o'rganish, ayniqsa, vizual xotirasi kuchli o'quvchilar
uchun samarali hisoblanadi. Bu usul, ayniqsa, konkret predmetlar va hodisalarni ifodalovchi
so'zlarni o'zlashtirishda yuqori natija beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
685
Muntazam takrorlash tizimlarining (Spaced Repetition System) samaradorligi ham bir
qator tadqiqotlarda tasdiqlangan [8]. Bu tizim so'zlarni ma'lum vaqt oralig'ida takrorlashga
asoslangan bo'lib, yangi o'zlashtirilgan so'zlarni uzoq muddatli xotiraga o'tkazishga yordam beradi.
Zamonaviy raqamli ilovalar bu jarayonni avtomatlashtirish imkonini beradi, bu esa
o'quvchilar uchun yanada qulaylik yaratadi.
Raqamli texnologiyalardan foydalanish masalasi alohida e'tiborga loyiq [5]. Mobil ilovalar
va onlayn platformalar lug'at o'rganish jarayonini interaktiv va qiziqarli qilish bilan birga,
o'quvchilarga o'z o'rganish sur'atini mustaqil belgilash imkonini beradi. Bu texnologiyalar,
shuningdek, o'quvchilarning progress monitoringini olib borish va individual qiyinchiliklarni
aniqlash imkonini beradi.
O'zbekistonda ingliz tili lug'atini o'rganish bo'yicha qo'llaniladigan asosiy metodlarning
samaradorlik ko'rsatkichlari quyidagi jadvalda keltirilgan:
1-jadval.
Lug'at o'rganish metodlarining samaradorlik ko'rsatkichlari
Metodlar
Afzalliklari
Kamchiliklari
Qo'llash
samaradorligi
Kontekstual
o'rganish
So'zlarning real
qo'llanishini o'rgatadi;
Uzoq muddatli xotirada
saqlanadi
Ko'p vaqt talab etadi;
Boshlang'ich bosqichda
qiyin
Yuqori (80-85%)
Mnemonik
texnikalar
Tez eslab qolish imkonini
beradi; Qiziqarli
Barcha so'zlarga qo'llab
bo'lmaydi; Kontekstsiz
O'rta (65-70%)
So'z oilalari
metodi
Grammatik tushunchani
rivojlantiradi; Tizimli
yondashuv
Murakkab so'zlar uchun
qiyin; Ko'p tayyorgarlik
talab etadi
Yuqori (75-80%)
Raqamli ilovalar
Qulay va mobil;
Individual sur'at
Internet bog'liqlik;
Texnik cheklovlar
O'rta (60-70%)
Jadval tahlili shuni ko'rsatadiki, kontekstual o'rganish metodi eng yuqori samaradorlikka
ega bo'lib, 80-85% natija ko'rsatadi. Bu metod so'zlarni real vaziyatlarda qo'llash orqali o'rganishni
ta'minlaydi. Biroq, bu usul ko'p vaqt talab etadi va boshlang'ich bosqichdagi o'quvchilar uchun
biroz murakkab bo'lishi mumkin.
Mnemonik texnikalar va so'z oilalari metodi o'rtacha samaradorlikka ega bo'lib, ularning
har birining o'ziga xos afzalliklari va cheklovlari mavjud. Mnemonik texnikalar tez eslab qolish
imkonini bersa-da, barcha so'zlarga qo'llab bo'lmaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
686
So'z oilalari metodi esa grammatik tushunchani rivojlantirish bilan birga lug'at boyligini
ham oshiradi, ammo murakkab so'zlar uchun qo'llash qiyin.
Raqamli ilovalarning samaradorligi nisbatan past bo'lsa-da (60-70%), ularning qulayligi va
moslashuvchanligi tufayli tobora ommalashib bormoqda. Bu usul, ayniqsa, mustaqil
o'rganuvchilar uchun qulay hisoblanadi.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, eng yuqori samara turli metodlarni kompleks qo'llash orqali
erishiladi. Bunda har bir o'quvchining individual xususiyatlari, kognitiv uslubi va til bilish
darajasini hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, o'qituvchilarning roli ham muhim -
ular o'quvchilarni yo'naltirish va motivatsiya berish bilan birga, ularga eng mos keluvchi o'rganish
strategiyalarini tanlashda yordam berishlari lozim.
XULOSA
O'zbek o'quvchilari uchun ingliz tili lug'atini samarali o'zlashtirish masalasi kompleks
yondashuvni talab qiladigan ko'p qirrali vazifa hisoblanadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki,
lug'at boyligini oshirishning eng samarali usuli - bu turli metodlarni maqsadli va izchil tarzda
birlashtirishdir. Bunda an'anaviy va zamonaviy yondashuvlarni optimal nisbatda qo'llash,
shuningdek, o'quvchilarning individual xususiyatlari va ehtiyojlarini inobatga olish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Raqamli texnologiyalar va innovatsion pedagogik metodlarning rivojlanishi lug'at
o'rganish jarayonini yanada samarali va qiziqarli qilish imkonini bermoqda. Shu bilan birga,
o'qituvchilarning roli ham o'zgarmoqda - ular endi nafaqat bilim beruvchi, balki o'quvchilarni
mustaqil o'rganishga yo'naltiruvchi fasilitator vazifasini ham bajarmoqdalar. Kelajakda ushbu
sohada yangi texnologik yechimlar va pedagogik innovatsiyalarning paydo bo'lishi kutilmoqda,
bu esa o'z navbatida yangi tadqiqotlar va amaliy izlanishlarni talab etadi.
REFERENCES
1.
Xolmurodova, M. (2022). O'zbek va ingliz tillari leksikasining qiyosiy tahlili. Toshkent:
Fan.
2.
Smith, J. (2023). Modern Approaches to Vocabulary Acquisition. TESOL Quarterly, 57(2),
345-367.
3.
Johnson, K., & Lee, S. (2021). Contextual Learning in Second Language Acquisition.
Applied Linguistics Review, 12(3), 78-95.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
687
4.
Aliyev, R. (2023). Mnemonic Techniques in English Language Teaching. Tashkent Journal
of Education, 8(2), 112-125.
5.
Petrova, N. (2022). Digital Tools in Language Learning. Modern Education, 15(4), 234-248.
6.
Wilson, M. (2024). Word Families and Vocabulary Acquisition. Language Learning Journal,
42(1), 56-71.
7.
Brown, T., & Anderson, P. (2023). Visual Aids in Language Teaching. Teaching and
Learning, 18(3), 167-182.
8.
Karimov, B. (2023). Zamonaviy til o'rganish metodlari. O'zbekiston oliy ta'lim jurnali, 5(2),
89-102.
