760
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
PROFAYLING METODINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYTLARI SHAXSLARARO
MUNOSABATLARDA TUTGAN O‘RNI
SH.B.Mustafayev
Buxoro viloyati qo‘riqlash boshqarmasi psixologlari kapitan
D.O‘. O‘ktamov
katta leytenant
A.A. Ne’matov
leytenant
https://doi.org/10.5281/zenodo.14719486
Annotatsiya. Shaxslararo munosabatlarda profillash xizmatlarining rolining psixologik
jihatlarini o'rganish eng dolzarb masalalardan biridir. Biz bilamizki, profillashtirish xizmatlari,
ayniqsa, odamning muvaffaqiyati uning malakali muloqot qilish qobiliyatiga bog'liq bo'lganda
talab katta bo'ladi. Ha, yoshi va shaxslararo munosabatlarda xizmat ko'rsatish tajribasi bilan
hamma qisman fiziognomist psixologga aylanadi
Kalit so’zlar: psixologiya, shaxslararo munosabatlar, profayling.
РОЛЬ СПЕЦИФИЧЕСКИХ ХАРАКТЕРИСТИКМЕТОДА ПРОФИЛИРОВАНИЯ В
МЕЖПЕРСОНАЛЬНЫХ ОТНОШЕНИЯХ
Аннотация. Изучение психологических аспектов роли профайлинговых сервисов в
межличностных отношениях явлается одним из наиболее актуальних вопросов. Мы знаем,
что услуги профилирования пользуются большим спросом, особенно когда успех человека
зависит от его умения грамотно общаться. Да, с возрастом и опытом межличностной
службы каждий частично психолог-физиономист.
Ключевые слова: психология, межличностные отношения,профилирование.
THE ROLE OF THE SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE PROFILING METHOD
IN INTERPERSONAL RELATIONSHIPS
Abstract. One of the most pressing issues is the study of the psychological aspects of the
role of profiling services in interpersonal relationships. We know that profiling services are
especially in demand when a person’s success depends on his or her ability to communicate
competently. Yes, with the age and experience of profiling services in interpersonal relationships,
everyone becomes a partial physiognomist psychologist.
Keywords: psychology, interpersonal relationships, profiling.
KIRISH
Zamonaviy psixologiyada inson o’zining faoliyati davomida bilim, ko’nikma va
malakalaridan tashqari, intellektual, emotsional va irodaviy resurslarini ham safarbar etadi hamda
761
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
uni boshqaradi. Yuqoridagi fikrlarni inobatga olib, Profayling xizmatini shaxslararo
munosabatlarda tutgan o’rnini psixologik jihatlarini tadqiq qilish dolzarb masalalaridan biri
hisoblanadi. Bilamizki, profayling xizmati xam insonning muvaffaqiyati uning vakolatli aloqa
o'rnatish qobiliyatiga bog'liq bo'lsa, bu bilimlar ayniqsa talabga ega. Ha, profayling xizmatini
shaxslararo munosabatlarda tutgan o’rnini yoshi va tajribasi bilan har bir inson qisman
fiziognomist psixologga aylanadi. Uning hamkasbining yuzi unda ong osti xavfini yoki aksincha,
ishonchni uyg'otishi mumkin. Bu juda ko'p xatolardan so'ng paydo bo'ladigan sezgi qarashlari va
bu tajriba uchun qancha yuqori narx to'lashi kerak! Profayling xizmati kimga kerak? Profayling
hamma uchun zarur! Psixolog mijoz bilan muloqotning birinchi soniyalarida nimalarga e'tibor
berish kerak ( so`zlashish tezligi, tashqi ko'rinishi, holati, tafsilotlari, soddaligi, amaliyligi va
boshqalar). Bir vaqtning o'zida hamma narsaga e’tibor qilishning iloji yo'qligi aniq, mijoz nimani
eshitishni xohlasa bosiqlik bilan aytishi kerak. Axborot haddan tashqari ko'p bo'lgan asrda odamlar
takliflarning to'liq ro'yxatini tinglashga tayyor emaslar, shuning uchun ham, qanday qilib odamni
birinchi jumla bilan, keyinroq esa aniq va noaniq ravishda bitimga olib boradigan yo`lni bilish
kerak? Profayling xizmatidan Savdo bilan shug'ullanadiganlar, sud organida, umuman xamma
soxada foydalansa xam ma’qul.
ASOSIY QISM
Profayling
- bu shaxsning noverbal xatti-xarakatlari va o’ziga xos xususiyatlarini baholash
orqali uning harakatlarini haqqoniy baholash, hisoblanadi. Profayling yoki profayl metodi -
shaxslarni psixologik baholash, kuzatish, ularning hulqidagi o’zgarishlarni tashqi ifoda va hatti-
harakatlar asosida tahlil qilish kabi bir necha psixologik usullardan foydalangan xolda oldindan
bashorat qilish imkonini beradigan shaxs profilini yaratish usulidir. Ishonchlilik hamda
muqarrarlikning statistik mezonlariga tayanilganligi bilan belgilanadi.
Profayling usuli profilaktika inspektorlariga fuqarolar bilan muloqotga kirishgan shaxs
haqida ma’lumot olish, havfni oldindan bashorat qilish imkoniyatini beradi. Shuningdek,
profayling usulini profilaktika inspektorlari faoliyatida joriy etilishi kasbiy kuzatuvchanlik, atrof-
muhitni tahlil qilish, kishilarning hulqi, shubha uyg`otuvchi alomatlarini aniqlash, xizmat vaqtida
fuqarolar bilan yuzaga keladigan muammolarni hal qilishda samarali hisoblanadi. Hozirgi kunda
xorijiy mamlakatlar huquqni muhofaza qilish organlari faoliyati doirasida ikki jabhada profayling
ishlari olib borilmoqda. Birinchisi, kriminal profayling doirasida.
Profilaktika inspektorining profayling metodini o’rganishiga qo’yiladigan talablar:
- vizual psixologik diagnostika asosida shaxsni baxolash texnologiyasini egallash; -
xukukbuzarlarning psixologik ta’siriga karshi ta’sir choralarini qo’llash texnikasini egallash;
- favkulodda vaziyatlarda xissiy xolatlarni boshkarish qobiliyatini shakllantira olish;
- ommaning psixologik ta’siriga karshi ta’sir kursata olish kobiliyatini shakllantirish;
762
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
- xizmat faoliyatida turli shaxslar bilan psixologik aloka urnatish usullari va texnikasiga
ega bulish;
- xulk tipologiyasi va ogzaki portret buyicha xukukbuzar va kidi- ruvda bulgan
jinoyatchilarni aniklash kunikmasini x,osil kilish;
- terroristik va ekstremistik yunalishdagi xatarning oldini olish vazifalarini bajarishda
tezkor muxim ma’lumotlarni olish malakasini kullash kobiliyatiga ega bulish. Profayling usullari
kullaniladigan holatlar. SHaxslar orasidagi mulokotda berilayotgan ma’lumotning ishonchliligini
baxolash. Кursatishicha, xar bir shaxs suzlashish davomida olinaetgan ma’lumotga ishongisi
keladi, lekin xar kim xam, uni aldaetganlarida paykagisi kelmaydi. Extiroslar dunesida yashashni
xoxlamaydiganlarga profayling usulini bilishlari, raxbar-ishchi, surishtiruvchi-gumon kilinuvchi
yeki boshka xoxlaganlar bilan alokada uzatilaetgan ma’lumotni ob’ektiv baxolash imkonini
beradi. Profilaktika inspektori tomonidan narkotik moddalarni is- te’mol kilinganligining belgilari
amaliy kumak berishi mumkin. Bunday iste’molning bilvosita belgilari universal emas, ammo xar
xolda giexvand shaxsni kuchada omma orasidan topishda yerdam beradi.
Agar fakat tashki alomatlarga karaladigan bulsa, ular katta tajri- baga ega giex,vandlarga
tugri kelmaydi:
- yeruglik kay darajada bulishidan kat’i nazar, korachiklarning notabiiy torayishi (-tir"
narkotiklar - geroin, kokain iste’mol kilinganida) yeki keigayishi (—vgil" narkotiklar iste’molida);
- parishonlik bilan karash;
- iskirt kurinish, sochlarning kurukligi; kul panjasining shish- ganligi; kupincha tishlarning
koraygan, uvalangan, -singan" (tunkacha- lar kurinishida)ligi;
- gavdaning bukikligi;
- nutkning tushunarsiz, —uzik'ligi;
- ogizdan alkogol xidi kelmagan xolda besunakay va sekin xara- katlanish;
- ma’murlarga (xokimiyat vakillariga) uchrashishdan kochishga uri- nish;
- ob-xavo va vaziyat kanday bulishidan kat’i nazar, doimo uzun yengli kiyim kiyish (ojiz
diagnostik belgi).
Muloqot - bu doimo o’yin. Suxbatdoshning qiziquvchanligini va emotsional holatini
baholash, uning uz aytganida turish, aniq ma’lumotlardan qachon foydalanish zarurligi tug’risida
aniq tushuncha beradi, bunday vaziyatdan foydalanib, aniq xarakatni amalga oshirishni qo’ldan
chikarish mumkin emas. Odamlar to’planadigan joylarda (aeroport, savdo markazlari, tungi
klublar va hokazo) niyatni o’zgarishini aniqlash. Agar do’kon yoki tungi klublarda janjal
chiqqanida, qurqmasdan urushga kirgan xodim, yaxshi xodim xisoblanmaydi. Malakali
profilaktika inspektori olomon orasidan niyati buzuqlarni aniqlashni va mojaroning asosiy
manbaini bartaraf etishni bilishi lozim. Jinoyatchini psixologik profilini tuzish.
763
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Bu usul barcha profayling yunalishining bosh mezoni xisoblanadi. Uning vazifasi,
profilaktika inspektori tomonidan ma’muriy xududdagi xuquqbuzar shaxs yoki profilaktik
xisobdagi shaxslarning profili to’g’risida aniq tushunchaga ega bo’lish xisoblanadi, bu esa
profilaktik ishlarning samarasini oshirishga xizmat qiladi. Profilaktika inspektori doimiy ravishda
profilaktik suxbatga taklif etilgan fuqaroni noverbal kuzatish orqali idrok etib boradi.
Profaylerning o`rganish ob’ekti sifatida quyidagilarni e’tirof etish mumkin:
- mimika;
- jestlar;
- xatti-harakatlarning o`ziga hos xususiyatlari;
- nutqning psixolingvistik qonuniyatlari;
- verbal muloqotning paralingvistik alomatlari va boshqalar.
Xar qanday axborot faqat belgilar, aniqrog`i, belgilar tizimi orqali beriladi.
Psixologiya fani ijtimoiy fanlar tizimida nisbatan navqiron, lekin juda tez rivojlanib
borayotgan istiqbolli fanlardan biridir. Bu fanning rivojlanishiga avvalo ijtimoiy hayot va
amaliyotning o’sib borayotgan ehtiyojlari, ya’ni jamiyatda bo`layotgan ijtimoiy hodisalarning
sotsial-psixologik jihatdan o’rganib, tushuntirib berish zarurati turtki bo’lmoqda. Profayling
metodi hozirgi kunda psixologiya sohasining yangi kelayotgan qiziqarli hamda amaliy ahamiyatga
ega bo`lgan tarmog`idan biridir. Uni muammo sifatida nafaqat ijtimoiy psixologiya fani,
shuningdek falsafa, pedagogika, mantiq, huquqiy va etika fanlari tizimida ham o’rganiladi.
Profayling metodi quyidagi xususiyatlarga ega:
1. Profayling metodining xususiyatlaridan biri sifatida profilaktik hisobdagi shaxslar hatti-
harakatini kuzatish, ularga savollar berish, ekspress psixodiagnostika qilish, ularning hatti-
harakatlaridagi normadan og`ishlarni qayd etish hamda ularni o`rganishga qaratilgan boshqa
harakatlar kiritiladi.
2. Profaylingning mantiqiy sxemasida g`ayriqonuniy aralashish harakatlarini tayorlash
chog`ida havf tug`dirishi mumkin bo`lgan shaxslarning harakatlari modelini tuzish; bunday
harakatlarni tayorlash belgilarini aniqlash; xavf tug`dirishi mumkin bo`lgan tiplar (profillar) -
bunday harakatlarning ehtimol tutilgan ijrochilari tasnifini yaratish; kuzatuv hududidagi har bir
shaxsning maqomini rejalashtirilayotgan g`ayriqonuniy aralashuv harakatiga aloqador bo`lish
mumkinligi nuqtai nazaridan aniqlash; har bir shaxsni muayyan tipga (yoki profilga) kiritish, ya’ni
profillash.
3. Profayling metodini amalga oshirish uchun vizual psixodiagnostika, diagnostik
ekspress-suhbat, neyrolingvistik dasturlash metodlari, tergov faoliyati sohasida ko`p yillik
tajribani egallagan yuqori darajadagi tayorgarlikka ega mutaxassislar jalb etiladi.
764
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
XULOSA
Xulosa sifatida shuni qayd etish mumkinki, profayling metodi shaxslarni psixologik
baholash, kuzatish, ularning xulqidagi oʻzgarishlarni tashqi qiyofasi va xatti-harakatlari asosida
tahlil qilish kabi bir necha psixologik usullarni qoʻllab avvaldan bashorat qilish imkonini
beradigan shaxs profilini yaratish usulidir. Har qanday muloqot doimo ob’ekt bilan sub’ektning
bir-birga moslashish jarayonini qamrab oladi. Inson hulqi va uning hatti-harakatlarini oldindan
bashorat etish uchun alohida qobiliyatga ega bo`lish yoki ko`plab kitoblar o`qish shart emas,
buning uchun inson, uning hatti-harakatlarini o`rganishga qiziqish bo`lsa bo`ldi..
REFERENCES
1.
Volinskiy-Basmanov YU.M, Volinskiy, V.YU. Kameneva, M.E. Eriashvili N.D.,Aminov
I.I.Psixologicheskoe obespechenie predotvraщeniya nezakonnыx aktov nezakonnogo
vmeshatelstva v deyatelnost grajdanskoy aviatsii / YU.M. Volыnskiy- Basmanov i dr. M.:
YUniti-Data Zakon i pravo, 2011.– S. 86.
2.
Statniy V.M. Texnologiya profaylinga i ee realizatsiya v obespechenii bezopasnosti na
transporte V.M. Statnыy SPb, 2010.– S. 149
3.
Rogatix L.F. Borba s kontrabandoy narkoticheskix sredstv, psixotropnыx veщestv i silno
deystvuyuщix veщestv. SPb, 2003. S. 35-36.
4.
Qodirov M.S. Profayling metodining rivojlanish tarixi. “XXI asrda ilmfan tarakkiѐtining
rivojlanish istikbollari va ular da innovatsiyalarning tutgan urni” mavzusidagi Respublika 1 -
ilmiy onlayn konferensiyasi. Toshkent. 2018. 126 b.
5.
Aseev V. G. Motivatsiya povedeniya i formirovaniya lichnosti. M., 1976. 246 s. 4. Canter D.,
Heritage R.A Multivariate Model of Sexual Offence Behavior // The Journal of Forensic
Psychiatry. 1989. Vol. 1.
6.
Ressler R., Burgess A., Douglas J. Criminal Profiling Research on Homicide. Unpublished
Research Report. N. Y., 1982.
7.
Lagovskiy A.YU., Skrыtnikov A. I., Telejnikova V. N., Begunova L. A. Sostavlenie
psixologicheskogo portreta prestupnika: Ucheb.-metod. posobie. M., 2000. 7. Feofanov O. A.
Agressiya lji. M.: Politizdat, 1987. 318 s.
8.
Fernxem A., Xeyven P. Lichnost i sotsialnoe povedenie. M.: Piter, 2001. 360 s. 9. Filonov L.
B. Psixologicheskie sposobы vыyavleniya skrыvaemogo obstoyatelstva. M.: Izd-vo MGU,
1979. 99 s.
9.
Ponomarenko, V.V. Prakticheskaya xarakterologiya s elementami prognozirovaniya i
upravleniya povedeniem (metodika «sem radikalov»). – Rostov-n/D.: Feniks. 2006. – 252 s
