811
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
BUDJET TRANSFERLARI VA UNING O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
IQTISODIYOTIDAGI O’RNI
Axmadjonov Xojiakbar Qodirjon o’g’li
Bank-Moliya Akademiyasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14720262
Annotatsiya. Ushbu maqola byudjet transfertlarining O'zbekiston iqtisodiyotidagi
ahamiyati va ularning mintaqaviy rivojlanish va iqtisodiy tengsizlikni kamaytirishdagi rolini tahlil
qiladi. Byudjet transfertlari markaziy hukumatdan mahalliy davlat organlariga yoki mintaqalarga
ajratilgan mablag'lar bo'lib, ularning samarali taqsimlanishi iqtisodiy o'sish, ijtimoiy xizmatlar
sifatini yaxshilash va infratuzilma rivojlanishiga yordam beradi. Maqolada, shuningdek,
O'zbekistonning byudjet transfertlari tizimining tashkiliy tuzilishi, iqtisodiy rivojlanishdagi ta'siri
va samaradorligini oshirish uchun zarur bo'lgan tavsiyalar keltirilgan. Tavsiyalar orasida
shaffoflikni oshirish, resurslarni samarali taqsimlash, mintaqaviy rivojlanish strategiyalarini
ishlab chiqish, mahalliy byudjetlarni boshqarish bo'yicha treninglar va innovatsion
texnologiyalarni joriy etish kabi chora-tadbirlar mavjud. Ushbu maqola byudjet transfertlarining
samarali boshqarilishini ta'minlash uchun amalga oshirilishi kerak bo'lgan asosiy qadamlarni
ko'rsatib beradi va O'zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishiga qo'shgan hissasini tahlil
qiladi.
Kalit so‘zlar: byudjet transfertlari, mintaqaviy rivojlanish, iqtisodiy tengsizlik, ijtimoiy
xizmatlar, infratuzilma rivojlanishi, resurslarni taqsimlash, innovatsion texnologiyalar,
mintaqaviy iqtisodiy o'sish, rivojlanish strategiyalari.
BUDGET TRANSFERS AND THEIR IMPORTANCE IN THE ECONOMY REPUBLIC
OF UZBEKISTAN
Abstract. This article analyzes the importance of budget transfers in the economy of
Uzbekistan and their role in regional development and reducing economic inequality. Budget
transfers are funds allocated from the central government to local authorities or regions, and their
effective distribution contributes to economic growth, improving social services, and
infrastructure development. The article also discusses the organizational structure of Uzbekistan's
budget transfer system, its impact on economic development, and the recommendations needed to
improve its efficiency. Among the recommendations are increasing transparency, efficient
resource allocation, developing regional development strategies, providing training for managing
local budgets, and introducing innovative technologies. This article outlines the key steps that
should be taken to ensure effective management of budget transfers and analyzes their contribution
to the stable development of the economy of Uzbekistan.
Keywords: budget transfers, regional development, economic inequality, social services,
812
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
infrastructure development, resource allocation, innovative technologies, regional economic
growth, development strategies.
БЮДЖЕТНЫЕ ТРАНСФЕРТЫ И ИХ РОЛЬ В ЭКОНОМИКЕ РЕСПУБЛИКИ
УЗБЕКИСТАН
Аннотация. В статье анализируется значение бюджетных трансфертов в
экономике Узбекистана и их роль в региональном развитии и сокращении экономического
неравенства. Бюджетные трансферты — это денежные средства, выделяемые
центральным правительством органам местного самоуправления или регионам,
эффективное распределение которых способствует экономическому росту, повышению
качества социальных услуг и развитию инфраструктуры. В статье также представлены
рекомендации, необходимые для совершенствования организационной структуры,
влияния на экономическое развитие и эффективности системы бюджетных
трансфертов Узбекистана. Рекомендации включают такие меры, как повышение
прозрачности, эффективное распределение ресурсов, разработка стратегий
регионального развития, обучение управлению местным бюджетом и внедрение
инновационных технологий. В статье излагаются основные шаги, которые необходимо
предпринять для обеспечения эффективного управления бюджетными трансфертами, и
анализируется их вклад в устойчивое развитие экономики Узбекистана.
Ключевые слова: бюджетные трансферты, региональное развитие, экономическое
неравенство, социальные услуги, развитие инфраструктуры, распределение ресурсов,
инновационные технологии, региональный экономический рост, стратегии развития.
KIRISH
Byudjet transfertlari markaziy hukumatdan mahalliy davlat organlariga yoki mintaqalarga
ajratilgan mablag'lardir. Bu mablag'lar mahalliy iqtisodiy rivojlanishni rag'batlantirish, ijtimoiy va
infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish va mintaqaviy tengsizlikni kamaytirishga yordam
beradi.
O'zbekistonda byudjet transfertlari tizimi mintaqalarga moliyaviy yordam ko'rsatishda
muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu maqolada byudjet transfertlarining samaradorligini
oshirish va ularning O'zbekiston iqtisodiyotiga ta'sirini chuqur tahlil qilamiz.
Byudjet transfertlari markaziy hukumatdan mahalliy davlat organlariga yoki mintaqalarga
ajratilgan mablag'lardir. Bu mablag'lar mahalliy iqtisodiy rivojlanishni rag'batlantirish, ijtimoiy va
infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish va mintaqaviy tengsizlikni kamaytirishga yordam
beradi.
813
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
O'zbekistonda byudjet transfertlari tizimi mintaqalarga moliyaviy yordam ko'rsatishda
muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu maqolada byudjet transfertlarining samaradorligini
oshirish va ularning O'zbekiston iqtisodiyotiga ta'sirini chuqur tahlil qilamiz.
TAHLIL VA NATIJALAR
O'zbekistonda byudjet transfertlari tizimi, asosan, markaziy hukumatdan mintaqaviy va
mahalliy darajalarga ajratilgan mablag'larga asoslanadi. Byudjet transfertlari quyidagi asosiy
yo'nalishlarda amalga oshiriladi:
•
Vertikal transfertlar: Markaziy hukumatdan mintaqalarga va mahalliy hokimiyatlarga
ajratilgan mablag'lar. Bu transfertlar, asosan, ijtimoiy va iqtisodiy loyihalarni moliyalashtirish
uchun ishlatiladi.
•
Gorizontal transfertlar: Mintaqalar o'rtasida amalga oshiriladigan transfertlar, bu yordam
ko'proq iqtisodiy qiyinchiliklarga duchor bo'lgan hududlarga ajratiladi.
O'zbekistonda transfertlar ko'pincha ijtimoiy sohalarga (sog'liqni saqlash, ta'lim, sog'liqni
saqlash) yo'naltirilgan bo'lsa-da, ba'zi mintaqalar iqtisodiy yuksalish uchun zarur bo'lgan
moliyaviy resurslarni hali to'liq olmayapti.
Statistika ma'lumotlariga ko'ra, byudjet transfertlari ko'proq Toshkent, Farg'ona va
Samarqand kabi rivojlangan hududlarga ajratilmoqda, biroq boshqa mintaqalar uchun bu
mablag'lar yetarli emas.
Byudjet transfertlarining iqtisodiy rivojlanishdagi roli katta. Ular:
Iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash: Byudjet transfertlari markaziy hukumat tomonidan
mahalliy hududlarga ajratilishi, xususan iqtisodiy inqirozlar paytida, iqtisodiy barqarorlikni
saqlashga yordam beradi.
Masalan, 2020-yilning pandemiya davrida ajratilgan mablag'lar sog'liqni saqlash tizimini
qo'llab-quvvatlashga yordam berdi.
Mintaqaviy o'sish: Byudjet transfertlari yordamida qishloq hududlarida infratuzilma
rivojlanishi va ish o'rinlari yaratish mumkin.
Bu o'z navbatida, hududiy iqtisodiy o'sishni ta'minlaydi va aholi turmush darajasini
yaxshilaydi. Ijtimoiy farqlarni kamaytirish: Byudjet transfertlari, ayniqsa ijtimoiy xizmatlar va
ta'lim sohalariga yo'naltirilganda, o'zgaruvchan ijtimoiy farqlarni kamaytirishga yordam beradi.
Bu esa mintaqaviy barqarorlikni va jamiyatda ijtimoiy adolatni ta'minlashga xizmat qiladi.
814
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
YAIM o’sishi va byudjet taqchilligi tendentsiyalari (2018-2023)
Grafikdan ko’rinib turibdiki, 2018-2023-yillar davomida O’zbekiston iqtisodiyotida
YAIM o’sish sur’ati va byudjet taqchilligi o’rtasida sezilarli o’zgarishlar yuz bergan.
YAIM o’sish sur’ati:
2018 va 2019-yillarda YAIM o’sish sur’ati mos ravishda 5.1% va 5.4% ni tashkil etgan, bu
iqtisodiy barqarorlikning dalilidir.
2020-yilda global pandemiya ta’siri ostida o’sish sur’ati 1.7% gacha pasaygan, bu iqtisodiy
faoliyatning qisqarishini ko’rsatadi.
2021-yildan boshlab YAIM o’sish sur’ati 6.1% ga ko’tarilgan, bu esa iqtisodiy
tiklanishning belgisi bo’lib xizmat qiladi. 2022-2023-yillarda esa YAIM o’sishi barqarorlashib,
mos ravishda 5.7% va 5.4% ni tashkil etdi.
Byudjet taqchilligi:
Byudjet taqchilligi 2018-yilda YAIMning -2.5% ni tashkil etgan bo’lsa, 2019-2020-
yillarda bu ko’rsatkich oshib, -3.0% va -4.0% gacha yetdi. Bu hukumatning pandemiya sharoitida
qo’shimcha xarajatlar amalga oshirganini ko’rsatadi.
2021-yilda taqchillik -3.5% gacha kamaygan, bu esa iqtisodiy tiklanish va fiskal
boshqaruvdagi yaxshilanishlarni ifodalaydi.
Keyingi yillarda byudjet taqchilligi YAIMning -3.8% (2022) va -3.0% (2023) darajasida
bo’lgan.
815
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ushbu davrda YAIM o’sishi va byudjet taqchilligi o’rtasidagi bog’liqlikni kuzatish
mumkin.
Hukumatning byudjet transferlari iqtisodiy o’sishni qo’llab-quvvatlashda muhim rol
o’ynagan, ayniqsa pandemiyadan keyingi tiklanish davrida.
Byudjet transfertlaridan foydalanish samaradorligini oshirish uchun quyidagi tavsiyalarni
ko'rib chiqish mumkin: Byudjet transfertlari taqsimlanishining samarali bo'lishi uchun shaffoflikni
oshirish muhimdir. Bu:
Mablag'larni sarflashda ochiqlik: Byudjet transfertlari va ularning sarflanishi bo'yicha
jamoatchilikka aniq ma'lumotlar taqdim etilishi kerak. Maxsus onlayn platformalar yoki mobil
ilovalar orqali aholi mablag'larning qayerga sarflanishini kuzatib borish imkoniyatiga ega bo'lishi
lozim.
Monitoring va nazorat: Byudjet transfertlarini sarflash jarayonini mustahkamlash uchun
hududiy va markaziy darajadagi audit va nazorat tizimlari ishlab chiqilishi kerak. Byudjet
transfertlarining samarali taqsimlanishi uchun iqtisodiy ehtiyojlar va hududlarning maxsus
ehtiyojlari hisobga olinishi kerak. Masalan, resurslarni iqtisodiy o'sish sur'ati past bo'lgan yoki
ijtimoiy xizmatlarga ehtiyoj yuqori bo'lgan hududlarga ko'proq ajratish zarur. Har bir hududning
o'ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarini hisobga olgan holda, mintaqaviy rivojlanish
strategiyalarini ishlab chiqish kerak. Bu strategiyalar orqali transfertlar aniq maqsadlar uchun
ajratilishi va ularning samaradorligi oshiriladi. Mahalliy hokimiyat organlarining byudjetni
boshqarish va mablag'larni samarali taqsimlash bo'yicha bilimlarini oshirish kerak. Bu uchun
davlat tomonidan maxsus treninglar tashkil etilishi va xalqaro tajribalardan foydalanilishi mumkin.
Mahalliy hududlarga ajratilgan byudjet transfertlari samaradorligini oshirish uchun innovatsion
texnologiyalarni, jumladan, raqamli byudjetlashtirish tizimlarini joriy qilish zarur. Bu nafaqat
mablag'larning tez va samarali sarflanishini ta'minlaydi, balki byudjet jarayonlarini
optimallashtiradi.
Xulosa
Byudjet transfertlari O'zbekiston iqtisodiyotida muhim rol o'ynaydi va mintaqaviy
rivojlanishni rag'batlantirishga xizmat qiladi. Biroq, samaradorlikni oshirish va byudjet
transfertlarini to'g'ri taqsimlash uchun shaffoflikni oshirish, hududiy ehtiyojlarga mos ravishda
mablag'lar taqsimoti va innovatsion texnologiyalarni joriy etish zarur. Bu chora-tadbirlar orqali
byudjet transfertlarining iqtisodiy rivojlanishdagi o'rni yanada kuchayadi.Qolaversa, budjet
mablag’larining transferlari samaradorligini oshirish uchun raqamli texnologiyalar va
raqamlashtirish ushbu soha rivojlanishi uchun katta hissa qo’sha oladi. Buni rivojlangan
mamlakatlar iqtisodiyoti misolida ko’rishimiz mumkin.
816
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
REFERENCES
1.
Shrenik Siroya, Linna Zhu, Sherly Pedro Understanding property taxes: What homeowners
need to know? https://medium.com/@jennyfermark07/understanding- property-taxes-what-
every-homeowner-should-know-61e86383c591.
2.
www.imv.uz - O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy sayti
ma’lumotlari.
3.
www.soliq.uz - O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Soliq qo‘mitasi
rasmiy sayti ma’lumotlari.
4.
Mehmonaliev, A. G. U., & Khidirov, N. G. (2022). Social-economic significance, essence
and theoreticalmethodical basis of medium-term budget practice. Science and Education,
3(12), 991-996.
5.
Mehmonaliev, A. G. U., & Khidirov, N. G. (2022). Public finance management its modern
problems. Science and Education, 3(11), 1075-1080.
6.
Allayarov, S. R. (2022). Mahalliy byudjetar moliyaviy barqarorligini ta’minlashning dolzarb
masalalari. Science and Education, 3(3), 1150-1155.
7.
Allayarov, S. R. (2014). Systemal understanding the insight, tasks and factors of economic
growth. Journal of Management Value & Ethics (A quarterly Publication of GMA), Oct.-
Dec, 20, 56-65.
8.
Шермухамедова, Ш. А. (2017). Финансирование социальной сферы и социальной
защиты населения как главное направление расходов Государственного бюджета
Республики Узбекистан. Современные гуманитарные исследования, (3), 37-38.
9.
Qarshiyeva, M. A. Q., & Xidirov, N. G. I. (2022). O‘zbekiston “Yashil” iqtisodiyot sari.
Science and Education, 3(12), 984-990.
