842
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
XX ASR BOSHLARIDA BUXORO VA AFG’ONISTON EMIGRATSIYASI VA
REMIGRATSIYASI
Ahmadov Ahmadjon Asror o’g’li
Osiyo xalqaro universiteti Tarix va filologiya kafedrasi katta o’qituvchisi t.f.f.d. (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.14720532
Annotatsiya. Ushbu maqola XX asr boshlaridagi Buxoro amirligi ag’darilgan so’ng
amirlik fuqarolarining qo’shni Afg’onistonga migratsiyasi masalalari, emigratsiya va
remigratsiya jarayonlarini tizimli ochib berilib, ilmiy tahlilga tortilgan.
Kalit so’zlar: Afg’oniston, Buxoro, emigratsiya, remigratsiya, muxojirlik, chegara, jahon
urushi, beklik, qo’shni davlat, siyosat, qochoq.
EMIGRATION AND REMIGRATION FROM BUKHARA AND AFGHANISTAN AT
THE BEGINNING OF THE 20TH CENTURY
Abstract. This article systematically reveals and scientifically analyzes the issues of
migration of citizens of the emirate to neighboring Afghanistan after the overthrow of the Bukhara
Emirate at the beginning of the 20th century, the processes of emigration and remigration.
Keywords: Afghanistan, Bukhara, emigration, remigration, emigration, border, world
war, principality, neighboring state, politics, refugee.
ЭМИГРАЦИЯ И РЕМИГРАЦИЯ БУХАРЫ И АФГАНИСТАНА В НАЧАЛЕ ХХ
ВЕКА
Аннотация. После свержения Бухарского эмирата в начале XX века
систематически раскрываются и подвергаются научному анализу вопросы миграции
граждан эмирата в соседний Афганистан, процессы эмиграции и ремиграции.
Ключевые слова: Афганистан, Бухара, эмиграция, ремиграция, иммиграция,
граница, мировая война, безопасность, соседняя страна, политика, беженец.
Birinchi jahon urushida Rossiya tomonidan asirga olingan ko’plab nemis, avstriys, chex,
rumin, Slovak, vengirlar Turkistonda istiqomat qilar, ularning harbiy unvoni va har ko’nikmasi
yuqori bo’lib, ulardan afg’onlar Buxoro-afg’on, afg’on-rus chegarasi orqali Afg’onistonga
qochishiga yordamlashganlar[1]. Bundan ko’zlangan maqsad Afg’oniston armiyasini zamonaviy
anjomlar bilan ta’minlash bo’lgan.
Amirlik fuqarolarining muxojirllikka o‘tish sabablari ham turlicha bo‘lib, Masalan: 1913-
yilning kuzida Buxoro amirligining Qobadiyon bekligidan ko‘plab buxorolik oilalar
Afg‘onistonga ko‘chib o‘tgan. Muxojirlikka o‘tishning asosiy sababi sifatida Qobadiyon
bekligining begi bo‘lgan Davronbek To‘qsabo tomonidan xalqqa solingan va to‘lash imkoni
bo‘lmagan katta miqtordagi sotiq edi”[2]– degan ma’lumotlar arxiv hujjatlarida keltiriladi.
843
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
1917-yilga qadar bo‘lgan davrda o‘zbek muxojirligining to‘lqinlari Afg‘oniston va boshqa
ko‘plab Sharq mamlakatlariga tarqalganligini ko‘rsak. Ulardan Shimoliy Afg‘onistondagi
o‘zbeklar soni salmoqli bo‘lib hisoblanadi. Bunda bir qancha omillar sabab bo‘lib, bular til, urf-
odat, diniy mahzabdoshlik, yagona millatga xos komponetlar, yangi joy va sharoitlarga
adaptatsiyalashuvning tez kechishi, madaniy ma’rifiy belgilardagi umumiylik kabilarni bunga
sabab bo‘lgan.[3]
Afg‘oniston davlati tutgan siyosiy yo‘l shundan iborat ediki, Angliyaga qaramlik va
mustaqillik uchun kurash olib borish jarayonida sovet davlati bilan ham aloqalarni
yomonlashtirishni istamagan. Shu sababli bo‘lsa kerakki 1918-yilda Buxoro amirligida sodir
bo‘lgan “Kolesov voqeasi”dan so‘ng Kogon (Yangi Buxoro)dan jami 8 ming o‘zga din vakillari
va Yevropa millatlari vakillari qochadi. Ularning aksariyat qismi Afg‘oniston hududiga qochadi.
Buxoro amirining ularni tutib berish borasidagi talablarini Afg‘oniston amiri bajarmay, Buxoro
amirligi va sovet davlati o‘rtasidagi munosabatlar izga tushib ketmaguncha ularni o‘z himoyasiga
oladi[4].
Afg‘onistonga ommaviy muxojirlik 1920-yillarda boshlanib “Yosh afg‘oniylar”
hukumatini bu jarayon tashvishga solgan. Buxoro-afg‘on chegarasida to‘plangan muxojirlarni
afg‘on harbiy otliq qismlari piyoda va och-yalang‘och 1200 kilometr masofaga joylagan, tabiiy
noqulay bo‘lgan Chixonsur va Naxri Siroj hududlariga[5] surgun qilib haydab ketishgan. Bu
jarayonda ko‘plab muxojirlarning o‘limi kuzatilib, ayniqsa homilador ayollar yo‘llarda nobud
bo‘lishgan[6].
Aynan 1918-1924-yillarda Turkistonda milliy ozodlik uchun kurashlarda ishtirok etib,
yengilgan kuchlarning tarafdorlaridan 400 ming kishi xorijdan panoh topishgan bo‘lsa, [7] 1917-
1934-yillarda xorijga o‘tib ketganlarning soni 900 ming kishini tashkil qilgan[8]. Bularning
aksariyat qismi Afg‘oniston orqali chet davlatlarga chiqib ketganligi tarixiy ma’lumotlardan ayon
bo‘ladi.
XIX asrning 80 yillariga kelib Rossiyaning mustamlakachilik siyosati tufayli O‘rta Osiyo
va Afg‘oniston hududida rus hukmronligini o‘rnatish maqsadida Rossiya-Angliya o‘rtasidagi
kurash kuchayishi natijasida O‘rta Osiyoning Amudaryo orqali Afg‘oniston bo‘ylab o‘tgan chegar
hududlariga rus va ingliz harbiy zobitlari, harbiy suratkashlar va sayohatchilar tez-tez kela
boshladilar[9].
Buxoro amirligining Afg‘onistonga muxojirlikka o‘tish uchun fuqarolar asosan chegarasi
uzoq masofalarga cho‘zilgan, bo‘sh qo‘riqlanadigan, to‘qay va qamishzorlardan iborat bo‘lgan,
kechuvga qulay, sayoz joylariga ega bo‘lgan Amudaryo orqali amalga oshirilgan.
Buxorolik adib, S.Ayning o‘zing “Yetim” qissasida muxojirlikka o‘tish jarayonlarni
shunday tasvirlagan: “Amir ko‘zdan g‘oyib bo‘lgach, boylar o‘g‘illari va o‘zlariga yaqin kishilarni
844
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
cho‘lga yuborib, uchragan poda va qo‘ylarni haydab, daryodan olib o‘tishni buyurdilar, o‘zlari esa
qimmatbaho matolari, pul, xotin-xalaj farzandlarini, xizmatkorlarini olib kelish uchun
qishloqlarga jo‘nadilar[10]” – deb yozadi. Asardan ayon bo‘ladiki asar bosh qahramoni Shodi
Murod o‘g‘li o‘z onasini izlab, ( zo‘rlik bilan Eshonqulboy tomonidan Afg‘onistonga olib
ketilgan) Afg‘onistonga o‘tganligi, yo‘lda ko‘plab azob-uqubatlar chekkanligi, Afg‘onistonning
ovloq qishloqlaridan birida onasi Sorani topganligi, ammo boyning haydab solishi va onasining
nochorligi tufayli yana ming azob bilan vatanga qaytganligi asarda yoritilgan.
Xulosa qilib aytganda Buxoro amirligi ag’darilgandan so’ng amir Said Olimxon qo’shni
Afg’oniston hududiga o’tganida uning ortidan juda ko’plab amirlik fuqarolari daryoni kechib,
qo’shni davlat hududiga o’tganlar. Lekin, Afg’oniston hukumati Buxoro fuqarolarini yana qayta
orqaga o’z yurtlariga qaytishga majbur qilganida juda ko’plab fuqarolarning o’z yurtlariga
qaytishga majbur bo’lishganligi, ular chegaradan o’tishda juda ko’plab qiyinchiliklarga duchor
bo’lishganligi tadqiq qilindi. Mana shunday jarayonlar ta’siri natijasida XX asr boshlarida Buxoro
va Afg’onistonda emigratsiya va remigratsiya jarayonlari kuchayganligining guvohi bo’lishimiz
mumkin.
REFERENCES
1.
Mirzoyev Sh.M. Birinchi jahon urushi yillarida Buxoro va Afg’oniston chegaralaridagi
ahvolga doir.//”Buxoro tarixi masalalari (Eng qadimgi zamonlardan hozirgacha)”
Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari Buxoro-2017. 15 dekabr. –B.183.
2.
ЎМА, И-3 фонд, 2-рўйхат, 273 йиғма жилд, 1-варақ.
3.
Ҳайитов Ш. Ватан меҳри. Бухоро-2010. Б.54.(88 бет)
4.
Пылёв А.И. Политическое положение Бухарского эмирата и Хивинского ханства в
1917-1920 гг. выбор путей развития. СПб.: Петербургское востоковедение, 2005. –
С. 125.
5.
Мухожир ўзбекларни кўчириш 1930 йиллардан кейин афғон ҳукуматининг буйруғи
билан Ҳелманд маркази Лашкаргоҳ вилоятига сургун қилинган. Ҳелмандда
иссиқлиқ даражаси жуда юқори бўлиб 50-70 даражагача бўлиб, муттасил гармсел
олов пуркаб турган. Яна қаранг. Ҳайитов Ш.А., Мирзоев Ш.М. Афғонитон тарих
кўзгусида. (монография). Бухоро., “Дурдона”, 2018 йил, -Б.60.
6.
Мубаширхон Салмон Косоний. Хотиралар.//Дунё:1993 йил.№1. Б.30.
7.
Ражабов Қ.К. Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш.Т., “Манавият”,
2002.-Б.140.
8.
Саид Мансур Олимий. Бухоро-Туркистон бешиги.-Бухоро-2004.-Б.45.
845
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
9.
Турсунов А.С. Тарихий манбаларда Эски Термиз ҳақидаги маълумотларнинг
ёритилиши (XIX аср – XX аср бошлари).XIX –XX аср бошларида Марказий Осиёда
интеллеcтуал мерос: анъаналар ва инновациялар илмий тўплами Тошкент., 2018 йил,
75 бет.(75-78)
10.
Садриддин Айний. Етим. (Ҳомиджон Ҳамидов таржимаси)//Судхўрнинг ўлими:
қиссалар. Т., “Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти-1978 йил, Б.336.
11.
Asror o’g’li A. A. PRINCE OF AFGHANISTAN ISAK KHAN ORIENTALIST DN IN
THE INTERPRETATION OF LOGOPHET //Web of Semantics: Journal of
Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 82-85.
12.
Akhmadjon A. HISTORY OF BUKHARA-AFGAN RELATIONS IN THE PROCESS OF
INCLUSION INTO THE RUSSIAN CUSTOMS SYSTEM //International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 3. – С. 39-46.
13.
Asror o‘g‘li A. A. et al. BUXORO VOHASIDAGI VARDONZE QO ‘RG ‘ONINING
ANTIK VA O ‘RTA ASRLAR DAVRI TARIXI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 45. – №. 5. – С. 84-87.
14.
Asror o’g’li A. A., Farruxbek N. FARG ‘ONA VODIYSIDAGI ILK SHAHARSOZLIK
MADANIYAT
(CHUST
MISOLIDA)
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 45. – №. 5. – С. 88-91.
15.
Botirjon O’g’li N. S., Asror o‘g‘li A. A. UMARXON XUKMRONLIGI DAVRIDA
QO’QON XONLIGINING HARBIY SALOHIYATI //JOURNAL OF EDUCATION,
ETHICS AND VALUE. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 374-377.
16.
Zoir o‘g‘li R. Z., Asror o‘g‘li A. A. QADIMGI XORAZM: O ‘ZBEK
DAVLATCHILIGINING ILK BOSQICHIDA //JOURNAL OF EDUCATION, ETHICS
AND VALUE. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 378-382.
17.
Akhmadjon A. HISTORY OF BUKHARA-AFGAN RELATIONS IN THE PROCESS OF
INCLUSION INTO THE RUSSIAN CUSTOMS SYSTEM //International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 3. – С. 39-46.
