186
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
XX ASR BOSHLARIDA SHIMOLIY AFG‘ONISTONDAGI O‘ZBEK BEKLIKLARI
UCHUN RAQOBAT VA O‘ZARO MUNOSABATLAR TARIXI
Ahmadov Ahmadjon Asror o‘g‘li
Osiyo xalqaro universiteti Tarix va filologiya kafedrasi dotsenti, t.f.f.d., (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15163679
Annotatsiya.
Ushbu maqolada XX asr boshlarida Shimoliy Afg’onistondagi o’zbek
bekliklari uchun olib borilgan raqobat va Buxoro va Afg’oniston munosabatlari tarixi ilmiy
tahlil qilingan.
Kalit so’zlar:
Afg’oniston, Buxoro, beklik, amir Shohmurod, Maymana, Amir Nasrullo,
Amudaryo, “turkiston to’plami”, Do‘stmuhammadxon.
HISTORY OF COMPETITION FOR UZBEKISTAN PRIDE AND RELATIONS IN
NORTHERN AFGHANISTAN AT THE BEGINNING OF THE 20TH CENTURY
Abstract.
This article provides a scientific analysis of the competition for Uzbek
principalities in Northern Afghanistan at the beginning of the 20th century and the history of
relations between Bukhara and Afghanistan.
Keywords:
Afghanistan, Bukhara, principality, Emir Shahmurad, Maimana, Amir
Nasrullo, Amu Darya, “Turkistan collection”, Dostmuhammadkhan.
ИСТОРИЯ КОНКУРЕНЦИИ И ВЗАИМООТНОШЕНИЙ УЗБЕКСКИХ ЧАСТНЫХ
ГОСУДАРСТВ В СЕВЕРНОМ АФГАНИСТАНЕ В НАЧАЛЕ XX ВЕКА
Аннотация.
В статье дается научный анализ борьбы за узбекские княжества в
Северном Афганистане и истории взаимоотношений Бухары и Афганистана в начале XX
века.
Ключевые слова:
Афганистан, Бухара, княжество, Эмир Шахмурад, Маймана,
Амир Насрулла, Амударья, «Туркестанский сборник», Достмухаммадхан.
Buxoro amirligi va Afg‘oniston davlati tashkil topgan davrlardan boshlab, Shimoliy
Afg‘onistondagi 12 ta o‘zbek bekliklari ikki davlat o‘rtasidagi nizoli hudud bo‘lsada, Amir
Shohmurod Maymana va Oqchaning g‘arbiy qismlarini Buxoro ta’sirida tutib turiga muvoffaq
bo‘lgan bo‘lganligi tarixiy adabiyotlarda qayd etib o‘tilgan. Ammo, Rossiya imperiyasi bosqini
arafasida Amir Nasrullo davrida Amudaryodan janubdagi o‘zbek bekliklarini barcha erlarini
1849-1850 yillarda Do‘smuhammadxonga boy berib qo‘yadi[1]. Tarixiy adabiyotlardagi
ma’lumotlarni solishtirib xulosa qilish mumkinki, Do‘stmuhammadxonning bu davrda Shimoliy
Afg‘onistondagi o‘zbek bekliklariga qarshi qo‘shin torta olish imkoni yo‘q edi. Chunki, Bu
vaqtda Murodbek Qunduz Shimoliy Afg‘oniston o‘zbek bekliklarini birlashtirib katta harbiy
qudratga ega bo‘lgandi.
187
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Murodbek, Do‘stmuhammadxonga inglizlarga qarshi kurashda va Afg‘oniston taxtini
qaytarib olishda yordam berganligini inobatga olsak, yuqorida keltirilgan ma’lumot u qadar
asosli emasligi ayon bo‘ladi. “Turkiston to‘plami”dagi ma’lumotlarda Do‘stmuhammadxonning
Qunduz begi Murodbek qatag‘an bilan do‘stona munosabatda bo‘lganligi qayd etilgan. Muallif
bu fikrni Do‘stmuhammadxonning yaqin qarindoshlaridan biridan yozib olganliini, u esa,
Do‘stmuhammadxon boshqaruvida yuqori martabali shaxs ekanligi ham yuqorida keltirib o‘tgan
fikr-mulohazalarimizni tasdiqlashga xizmat qiladigan ma’lumot bo‘lib hisoblanadi[2].
Ayrim tarixiy adabiyotlarda Do‘stmuhammadxonga 1850 yilgacha Kobul va Jalolobod
bo‘ynsungan, 1855-yilda G‘azna, Qandahor bo‘ynsungan. 1856 yildagina (Murodbek Qunduz
vafot etgach) Balx va Xulm, 1858 yilda esa, Oqcha, Shibirg‘on, Andxoy, Maymana, 1861-yilda
esa, Qunduz va Badaxshon vassal bo‘lganligi qayd etiladi[3]. Qunduzga qilingan yurish vaqtida
Murodbek Qunduz vafot etgan va Qunduzni Badaxshon mirlari bosib olib vassal beklikka
aylantirganligi yuqorida qayt etilgan edi. Amir Nasrulloning 1860-yilda Karki hududiga qo‘shin
bilan kelganligi va ko‘p o‘tmay orqaga qaytgani tarixiy adabiyotlarda keltirib o‘tiladi[4]. Tarixiy
manbalarda jumladan Mirzo Abdulazim Somiyning “Tarixi silsiloti Mang‘itiya” (Mang‘it
amirlari tarixi) asarining rus tilida chop etilgan variantining 155-sahifasida keltirilgan izohda
1859 yilda Buxoro (Nasrulloxon) va Afg‘oniston (Do‘stmuhammadxon) o‘rtasida tuzilgan
sulhga ko‘ra ikki davlat o‘rtasidagi chegara Amudaryo bo‘lganligi keltirib o‘tiladi.
Ammo, izohni keltirgan tarjimon iqtibos keltirmaydi. shu sababli Do‘stmuhammadxon
Oqchani egallagan bo‘lsada, Maymanani egallay olmagandi. Bu bilan amir Nasrullo sulh bilan
hali Buxoro tarkibidan bo‘lgan Maymnani afg‘onlarga berib yuborganligi tushunarsiz holat
ekanligiga e’tibor qaratmaydi[5]. Aslida bu holatni tushuntirishda “Turkestanskiy sbornik”
(“Turkiston to‘plami”) materiallari yordam beradi. To‘plamning XII tomida Vengr sayyohi
A.Vamberi
esdaliklari
keltirib
o‘tilgan bo‘lib, Do‘stmuhammadxonning SHimoliy
Afg‘onistondagi o‘zbek bekliklari Badaxshon va Maymanani bo‘ynsundira olmaganligi,
Ayniqsa,
Maymana
kuchli
qarshilik
ko‘rsatgani,
Maymanalik
o‘zbeklarning
Do‘stmuhammadxon qo‘shiniga 1862 yilda ko‘rsatgan qarshiligi haqida afsonalar to‘qilganligi,
Maymana mustaqilligini saqlab qola olganligi bilan bog‘liq ma’lumotlarni keltirib o‘tadi.
A.Vamberi Do‘stmuhammadxonning inglizlar bilan ittifoqligi va ulardan miltiq va
to‘plar olib turishi Buxoro amirini cho‘chitgan deb keltiradi. Shuningdek, ochiq kurashga
chiqmay afg‘onlarni dindan qaytgan deb ataydi. Afg‘on amirini dindan qaytgan deb e’lon qilishi
Do‘stmuhammadxonga qimmatga tushadi. 1862 yilda Hirotni bo‘ynsundirish uchun bo‘lgan
jangda turkmanlar unga yordamga borishdan bosh tortadi[6].
Do‘stmuhammadxon davrida ham Shimoliy Afg‘onistondagi o‘zbek bekliklarining
ko‘pchiligi mustaqil siyosat yuritgan.
188
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Jumladan, XIX asrning 50-yillariga tegishli Usmoli Turk davlati arxiv materiallarining
birida Istanbulga Buxoro, Andxoy, Hirot hukumdorlarining elchilari birgalikda kelganligi qayd
etilganligini ko‘rishimiz mumkin. O‘rta Osiyoda ingliz-rus raqobati avj olgan XIX asr o‘rtalarida
Buxoroga Rossiya imperiyasidan elchi va ayg‘oqchi sifatida kelgan Demezon ma’lumotlarida
ham XIX asrning 30-yillarida Shimoliy Afg‘onistondagi o‘zbek bekliklaridan ayrimlari Buxoro
amirligiga itoat etganligi bilan bog‘liq ma’lumotlar uchrashining guvohi bo‘lishimiz mumkin.
Demezon esdaliklarida Buxoro amirligiga bo‘ynsunuvchi o‘zbek bekliklari qatoriga
kiruvchi Shimoliy Afg‘oniston hududida joylashgan Maymana shahri mavjudligi keltirib
o‘tilgan[7].
Sobiq sho‘rolar davrida chop etilgan fundamental tarixiy adabiyotlarda esa, Temurshoh
davrida Shimoliy Afg‘oniston bekliklariga Eron Kajarlar sulolasi vakillari va Buxoro
amirlarining hujumlari kuchayganligi, ingliz-afg‘on urushidan qochib Buxoroga borgan
Do‘stmuhammadxonning Buxoroda bo‘lganida unga asirdek muomalada bo‘lingani, hayotini
tahlikaga qo‘yib Buxorodan qochishga muvoffaq bo‘lganligi, Shimoliy Afg‘oniston hududidagi
o‘zbek bekliklarini bo‘ynsundirishi esa, 1850-1855 yillarga to‘g‘ri kelishi bilan bog‘liq
ma’lumotlarni uchratamiz[8].
Afg‘onistonda Do‘stmuhammadxon vafotidan so‘ng taxtga o‘g‘illaridan biri Sheralixon
(1862-1879 yy) o‘tiradi. Garchi aka-ukalari orasida yoshi ulug‘i bo‘lmasada otasining Hirotga
qilgan yurishi davrida uning yonida bo‘lganligi va qo‘shinlarning katta qismi uni qo‘llab-
quvvatlagani uchun taxt uchun kurashlarda Sheralixon g‘alaba qozonadi. Sheralixon
hukmronligining dastlabki davrida Angliya manfaatlariga mos tushuvchi chiyosat olib boradi.
Angliya bilan yaqinlashish unga moliyaviy va harbiy yordam olish imkonini beradi.
Angliya o‘z navbatida Afg‘onistonni kuchli davlatga aylantirib, Rossiyaning Hindiston tomon
harakatlanishini to‘xtatishga, O‘rta Osiyodagi ta’sirini pasaytirishga harakat qiladi. Bu o‘sha
davr manbalarida ham o‘z aksini topganligini ko‘rishimiz mumkin. Jumladan, “Turkiston
to‘plam”i materiallarining birida; “Angliya Sheralixonga har yili 120 ming funt streling
miqdoridagi yordam ko‘rsatayotgani, Afg‘onistonni kuchli davlat qilish orqali Rosiyaga qarshi
qo‘yishga urinayotgani, Bombeydan olingan telegramaga ko‘ra, Badaxshon miri va barcha
Turkistondagi qabila boshliqlari Sheralixonga sodiqlik qasamini ichganliklari, inglizlar Balxda
ham o‘z konsuliklarini ochishmoqchi[9]”-ekanliklari bilan bog‘liq ma’lumotlar Rossiya
imperiyasi hukumron doiralarida tashvish uyg‘otishi tabiiy hol edi.
Tarixiy adabiyotlarning bergan ma’lumotlarida Sheralixon 1869-yili Umbala shahrida
Hindistondagi ingliz ma’murlari etakchisi vitse qirol lord Minto bilan uchrashadi. Inglizlar
Sheralixonga bu uchrashuvdan so‘ng 10 ming miltiq, ikki bataeya to‘p va katta miqdordagi
moliyaviy yordam beradilar.
189
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Bu mablag‘lar va harbiy texnika Afg‘onistonning shimoliy chegaralarini mustahkamlash
uchun shart qilib qo‘yilgan holda beriladi[10]. Bu esa, Shimoliy Afg‘onistondagi o‘zbek
bekliklarini afg‘onlar tomonidan istilo qilish jarayonini tezlashtiradi va osonlashtiradi.
Xulosa qilib aytganda Shimoliy Afg‘onistondagi o‘zbek bekliklari Afg‘oniston davlati
tomonidan XIX asrning 60-70 yillarida to‘liq bo‘ynsundirish jarayoni sodir bo‘ladi. O‘zbek
bekliklarining istilo qilinishi esa, bir tomondan Angliya va Rossiya imperiyalarining kelishuvi,
ikkinchi tomondan esa, o‘zbek bekliklarining o‘zaro kurashlari va bir-birini qo‘llab-
quvvatlamaganliklarida bo‘lsa, uchinchi tomondan inglizlarning Afg‘oniston amiriga moddiy va
harbiy-texnik yordam ko‘rsatishi, ruslarning esa, Buxoro amirini tiyib turish siyosati sabab
bo‘ldi. Rossiya va Angliya davlatlarining mustamlakachilik siyosatlari natijasida ming yillari
tarixiy va madaniy jihatdan yagona bo‘lgan xalqlar bir-biridan ajralib ketdi. Shimoliy
Afg‘onistondagi o‘zbeklarning urushlar girdobida qolishi, iqtisodiy va madaniy orqada qolishdek
bugungi ayanchli ahvoli yuzaga keldi.
REFERENCES
1.
Bregel Y. The nev Uzbek states: Bukhara, Khiva and Khokand: c/ 1750-1886//The
Cambridge History of Inner Asia: The Chingizidge (Edited by Di Cosmo N., Frank A.,
Golden P.B/). – Cambridge: Cambridge University Press, 2009. – P/ 398.
2.
Bregel Y. The nev Uzbek states: Bukhara, Khiva and Khokand: c/ 1750-1886//The
Cambridge History of Inner Asia: The Chingizidge (Edited by Di Cosmo N., Frank A.,
Golden P.B/). – Cambridge: Cambridge University Press, 2009. – P/ 56-57.
3.
Лэн-Пуль Ст. Мусульманские династии: Хронологические и генеалогические
таблицы с историческими введениями/ Стэнли Лэн-Пуль; Пер. с англ. С примеч.
Доп. В.В. Бартольда. –Новое изд., Перепеч. С изд. 1899 г. –М.: Вост. Лит.:
Муравей, 2004. – С. 47.
4.
Bregel Y. The nev Uzbek states: Bukhara, Khiva and Khokand: c/ 1750-1886//The
Cambridge History of Inner Asia: The Chingizidge (Edited by Di Cosmo N., Frank A.,
Golden P.B/). – Cambridge: Cambridge University Press, 2009. – P/143
5.
Мирза Абдуазим Сами. Тарихи Салотини Манғития. Издание текста, передисловие,
перевод и примечения Л.М. Епифановой. – М.: Наука, 1962. – С. 155.
6.
Землевеление К. Риттера: география стран Азии находящихся в непосредственных
сношениях с Россиею Восточный или Китайский Туркестан. Издано
императорским русским географическим обществом. – С.-Петербург 1869.
//Туркестанский сборник Том. 17. – C. 235.
190
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
7.
Демезон, Виткевич. Записки о Бухарском ханством//www/ru-bit.me/books/zapiski-o-
buharsskom-hanstve-pead-200262-43.html.
8.
Новая история стран зарубежной Азии и Африки. Издание второе, исправленное и
дополненное. Допушено министерством высшего и средногоспециального
образования РСФСР в качестве учебного пособия для университетов. – Ленинград.
Издательство Ленинградского университета 1971. – С.135-136.
9.
Бичурин Н.Я. (Иакинф) Очерки Чуньгарии и Восточнаго Туркестана. В древнем и
нынешнем состаянии. Часть I-II. Санкт-Петербург. 1829. – С. 9.
10.
Лалетин
Ю.П.
Межэтническое
взаимодействие
в
Афганистане.
httpsmgimo.ruuploadiblock891891ca817af5196Ccs5fada903aa5es10
11.
Шарипова Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ АНГЛИЦИЗМОВ В РАЗНЫХ ЖАНРАХ СМИ
//Development of pedagogical technologies in modern sciences. – 2024. – Т. 3. – №. 1. –
С. 57-59.
12.
Sharipova N. IMPROVING THE METHODOLOGY OF DEVELOPING DESIGN
SKILLS IN STUDENTS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С.
578-583.
13.
Asror o’g’li A. A. PRINCE OF AFGHANISTAN ISAK KHAN ORIENTALIST DN IN
THE INTERPRETATION OF LOGOPHET //Web of Semantics: Journal of
Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 82-85.
14.
Asror o’g’li A. A. History of Afghanistan-Bukhara Relations in the Process of
Incorporation of Bukhara Emirate into Russian Customs System //American Journal of
Social and Humanitarian Research. – 2022. – Т. 3. – №. 11. – С. 339-342.
15.
Akhmadjon A. HISTORY OF BUKHARA-AFGAN RELATIONS IN THE PROCESS
OF INCLUSION INTO THE RUSSIAN CUSTOMS SYSTEM //International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 3. – С. 39-46.
16.
Ahmadov A. XX ASR BOSHLARIDA BUXORO VA AFG’ONISTON
EMIGRATSIYASI VA REMIGRATSIYASI //Modern Science and Research. – 2025. –
Т. 4. – №. 1. – С. 842-845.
17.
Ahmadov A. BUXORO AMIRLIGIDAGI AFG’ONLAR: HAYOTI VA FAOLIYATI
XUSUSIDA //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 2. – С. 1304-1308.
18.
Ahmadov A. DURRONIYLAR DAVLATI VA BUXORO AMIRLIGI O’RTASIDAGI
DIPLOMATIK MUNOSABATLAR XUSUSIDA //Modern Science and Research. –
2025. – Т. 4. – №. 2. – С. 58-62.
191
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
19.
Ahmadov A. BXSR VA AFG’ONISTON O’RTASIDAGI SAVDO-SOTIQ
ALOQALARI XUSUSIDA //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С.
380-383.
