882
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
TILSHUNOSLIKDA TARJIMA TUSHUNCHASI VA UNING TURLARI
Ibragimova Ibodat Ilyas qizi
Termiz davlat universiteti,
Lingvistika (ingliz tili) ixtisosligi 1-bosqich magistranti,
Yodgorov Shamsiddin Abduraimovich
Termiz davlat universiteti, Phd.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14721335
Annotatsiya. Ushbu maqola tilshunoslikda tarjima tushunchasi va uning turlariga
bag‘ishlanadi. Shuningdek, ushbu maqolada tilshunoslarning tarjima tushunchasiga bergan
ta’riflari, tarjima mahoratining yillar davomida bosib o‘tgan revolyutsiyasi hamda lingvistik
nazariya asosida tilshunoslikka berilgan ta’riflar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Tarjima, interpret, denotativ nazariya, semantik nazariya, transformatsiya
nazariyasi, ekvivalent.
THE CONCEPT OF TRANSLATION IN LINGUISTICS AND ITS TYPES
Abstract. This article is devoted to the concept of translation in linguistics and its types.
Also, this article presents the definitions of the concept of translation given by linguists, the
revolution of translation skills over the years, and the definitions given to linguistics based on
linguistic theory.
Keywords: Translation, interpreter, denotative theory, semantic theory, transformation
theory, equivalent.
ПОНЯТИЕ ПЕРЕВОДА И ЕГО ВИДЫ В ЛИНГВИСТИКЕ
Аннотация. Статья посвящена понятию перевода и его видам в лингвистике. В
статье также представлены определения, данные лингвистами понятию перевода,
революция в навыках перевода, произошедшая за эти годы, а также определения, данные
лингвистике на основе лингвистической теории.
Ключевые слова: Перевод, переводчик, денотативная теория, семантическая
теория, теория трансформации, эквивалент.
Hozirgi kunda global muloqot bilan ajralib turadigan dunyoda tillar o‘rtasida axborot
almashishda tarjima asosiy rol o‘ynaydi. Tarjima — bir tildagi matnni boshqa tilda qayta
yaratishdan iborat adabiy ijod turi. Tarjima - millatlararo muloqotning eng muhim koʻrinishi.
Asliyat va qayta tiklangan matn xususiyatiga qarab badiiy tarjima, ilmiy tarjima va boshqa
turlarga ajratiladi. Asl nusxani aks ettirish tarziga koʻra tafsir, tabdil, sharh kabi koʻrinishlarga ham
ega boʻlishi mumkin.
883
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Tarjima qadimgi davrlarda, turli qabilaga mansub kishilar orasidagi oʻzaro aloqa, muloqot
ehtiyoji tufayli yuzaga kelgan. Tilmochlik deb ataladigan tarjimonlikning bu ogʻzaki turi hozirda
ham saqlanib qolgan.
Tarjima — bir tildagi matnlar, maqollar, iboralarni yangi bir tilda qayta yaratishdan iborat
adabiy ijod turi. Tarjima millatlararo muloqotning eng muhim koʻrinishlaridan hisoblanadi.
Tarjima qadimgi davrlarda, turli qabilaga mansub kishilar orasidagi oʻzaro aloqa, muloqot
ehtiyoji tufayli yuzaga kelgan. Tilmochlik deb ataladigan bu ogʻzaki tur hozirda ham saqlanib
qolgan. Zamonlar osha tarjimaga boʻlgan talablar asta -sekin yangilana boradi. Ammo uning ijodiy
xarakteri, qayta yaratish sanʼati ekanligi oʻzgarmaydi. Tarjimaning koʻlami va taraqqiyoti har bir
xalqning maʼrifiy darajasiga bogʻliq va, oʻz navbatida, u millatning ijtimoiy tafakkuriga samarali
taʼsir etadi. “Tarjima” tushunchasi bir tildan ikkinchi tilga oʻgirish jarayonini, shuningdek, tayyor
tarjima asarini anglatadi.
XX asrga qadar –
tarjima
so‘zi faqat tarixiy, falsafiy, adabiy va badiiy asarlar o‘girmasiga
nisbatan qo‘llanilib kelingan. Og‘zaki tarjimonga nisbatan esa turkiy xalqlarda –
tilmoch
, nemis
tilida –
dolmetechen
, ingliz va fransuz tillarida –
interpret
atamalari qo‘llanilgan. Tarjima
nazariyasi xususida aytilgan fikrlar ham shu yo‘sinda umumiy ma’no kasb etgan.
G‘.Salomovning fikriga ko‘ra, tarjima tamasi forscha “
tarzabon
” so‘zining o‘zgargan
shaklidir.
Tarzabon
fors tilida “
chiroyli so‘zlovchi, notiq, tili burro kishi
” degan ma’nolarni
anglatadi. Asli arabcha bo‘lgan ushbu so‘z “
tarjumon
” shaklida bo‘lib, undan “
tarjimon
”,
“
tarjima
” so‘zlari hosil bo‘lgan.
Avvalo shuni ta'kidlash kerakki, “tarjima” so'zining o'zi polisemantik bo'lib, kamida ikki
xil tushuncha bilan bog'liq:
1. Psixolingvistik akt shaklida yuzaga keladigan va bir tilda paydo bo‘lgan asarning (matn
yoki og‘zaki bayonot) boshqa tilda qayta yaratilishidan iborat bo‘lgan jarayon;
2. Tarjimon faoliyatining natijasi, bu jarayonning natijasi, ya’ni boshqa tildagi yangi ish
(matn yoki og‘zaki bayonot).
Tarjima ko‘p qirrali va o‘ta murakkab hodisa bo‘lib, uning barcha ko‘p qirrali va muhim
tomonlarini bir ta’rifda tasvirlash juda qiyin.
Tarjimani uning ijtimoiy tabiati va ijtimoiy mohiyatini hisobga olmasdan tushunib
bo‘lmaydi va unga ilmiy ta’rif berib bo‘lmaydi, chunki uning paydo bo‘lishi, mavjud bo‘lishi va
amal qilishi jamiyatdan tashqarida mumkin emas. Ushbu kontseptsiya qamrab olgan faoliyat
doirasi juda keng. Ma’lumki, tarjimaning predmeti matn, uning har qanday ko‘rinishidagi so‘z:
hujjatlar, ish qog‘ozlari, gazeta materiallari, she’rlar, badiiy adabiyotlar, turli bilim sohalariga oid
ilmiy-ommabop kitoblar, tarjimon yordamiga murojaat qilishga majbur bo‘lgan shaxslarning
og‘zaki suhbatlari va boshqalar.
884
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Tarjimaning mazmuni, turlari, funksiyalari ta’riflari zamon va makon o‘lchamida
“cheksiz” va rang-barangdir. Mavjud ta’riflar tarjima faoliyatining asosan uchta turi – adabiy,
lingvistik va mashina tarjimasi doirasida amalga oshirilgan.
“Tarjimaning barcha turlarini – og‘zaki, ilmiy, badiiy – avvalo tillar tafovutidan kelib
chiqadigan, keyin esa tarjima qilinayotgan matnni idrok etib, ma’lumotni boshqa tilda berish bilan
bog‘liq texnik, psixologik va boshqa muammolar birlashtiradi”, – deya uqdiradi I. Leviy. Tarjima
jarayonida ikki til, ikki madaniyatga xos tafakkur tarzi o‘zaro to‘qnashishi tufayli, asliyat matnini
tarjimada to‘g‘ri berish ko‘pincha oson kechmaydi. Shuning uchun ham ayrim hollarda tarjimaga
tegishli sharh va izohlar ilova qilinishi ilmiy asosga ega.
Tarjimani aniqlash uchun uning lingvistik mohiyatini o‘rganish, uning lingvistik asoslari
va lingvistik tabiatini ko'rib chiqish ham kerak, chunki bu, birinchi navbatda, lingvistik faoliyatdir.
Tarjimaning poydevori va asosiy vositasi
til
dir.
Yuqorida zikr ettilgan barcha talqinlar tarjimani murakkab va juda ziddiyatli hodisaga
anglatadi. Shuning uchun tarjimaga soddalashtirilgan bir yoqlama yondashuv noto‘g‘ri va ilmiy
asossiz bo‘ladi, har qanday ixcham va bir ma’noli ta’rif qandaydir biryoqlamalikdan aziyat
chekadi.
Hozirgi vaqtda tarjimaning juda ko‘p turli xil ta’riflari mavjud, chunki deyarli har bir
tadqiqotchi yangi nazariyani yaratishda tadqiqot ob’ektiga o‘ziga xos ta’rif beradi.
Shunday qilib, R.K.Minyar-Beloruchev tarjimani nutq faoliyatining bir turi sifatida qaraydi
va unga shunday ta’rif beradi: tarjimaning maqsadi manba va qabul qiluvchi tomonidan
ishlatiladigan kodlar mos kelmagan hollarda xabarni uzatishdir.
A.V.Fyodorovning fikriga ko‘ra: “Tarjima qilish - ilgari boshqa til orqali ifodalangan
narsalarni bir til orqali to‘g‘ri va to‘liq ifodalash”. Tarjimaning maqsadi, olimning fikricha, asl
tilni bilmagan o‘quvchini (yoki tinglovchini) berilgan matn (yoki og‘zaki nutq mazmuni) bilan
imkon qadar yaqindan tanishtirishdir.
L.S.Barxudarov ham bir tildagi nutqiy asarning o‘zgarmagan mazmun rejasini, ya’ni
ma’nosini saqlab qolgan holda boshqa tildagi nutqiy asarga aylantirish jarayonini tarjima deb
ataydi.
V.N.Komissarov o'zining lingvistik nazariyalarida tarjimaning uchta ta'rifini taklif qilgan:
1.
Denotativ nazariya
: “Tarjima bu asl tilda tasvirlangan denotatlarni maqsadli tildan
foydalanib tasvirlash jarayonidir”.
2.
Transformatsiya nazariyasi
: “tarjima asl tilning birliklari va tuzilmalarini maqsadli til
birliklari va tuzilmalariga aylantirishdan boshqa narsa emas”.
3.
Semantik nazariya
: “tarjima asl va tarjima o‘rtasidagi ekvivalent munosabatlarning
mohiyatini ochib berishdan iborat”.
885
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Tarjima lisoniy, psixologik, madaniy, adabiy omillarni qamrab olgan murakkab hodisa.
Tarjimaning turli ko‘rinishlari tegishli fan usullari yordamida o‘rganiladi. Hozirgi
kungacha tilshunoslik tizimida tarjima nazariyasiga oid ko‘plab ishlar qilindi. Lisoniy tarjima
nazariyasi turli tillarda so‘zlashuvchi kishilar orasida muloqot o‘rnatuvchi nutq shakli bo‘lgan
tarjima turi bilan shug‘ullanadi. Ushbu nazariyaning asoslarini makrolingvistika, psixolingvistika,
sotsiolingvistika, matn tilshunosligi fanlari o‘rganadi. Muloqot imkonini beruvchi til esa insoniyat
faoliyatining ajrakmas qismidir.
Umuman olganda, tarjima matn manba bilan bir xil iymatga ega bo‘lib, uning o‘rnini
bosishi mumkin, chunki har ikki matn bir xil qonun-qoidalarga bo‘ysunuvchi inson nuqti
vositalariorqali yuzaga keladi. Umumiy tarjima nazariyasi tarjimaning umumiy masalalari bilan
shug‘ullanadi va shu sohaga doir fanlar asosini tashkil qiladi.
REFERENCES
1.
Salomov G‘. Tarjima nazariyasi asoslari. – Toshkent:O‘qituvchi, 1983. – 232 b.
2.
Salomov G‘. Tarjima nazariyasiga kirish. – Toshkent: O‘qituvchi, 1978.
3.
Бархударов Л. С. Язык и перевод: вопросы общей и частной теории перевода. –
Москва: ЛКИ, 2010. 240 с.
4.
Гарбовский Н.K. Теория перевода. – Москва: Из-во Моск. ун-та, 2004. – С. 358- 370.
5.
Казакова Т. А. Практические основы перевода. – СПб.: Изд-во Союз, 2001. – 320 с.
(Сер.: Изучаем иностранные языки).
