2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
529
OʻSMIRLARDA TANQIDIY TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISH TIZIMINI
TAKOMILLASHTIRISH
Yangibayeva Nodira Ikrom qizi
Urganch Davlat Universiteti 241-guruh magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14735339
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘smirlarda tanqidiy tafakkurni rivojlantirish tizimini
takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Tanqidiy tafakkur – bu shaxsning mustaqil fikrlashi,
tahlil qilish qobiliyati va axborotga asoslangan holda ongli qaror qabul qilish ko‘nikmasidir.
Tadqiqotda o‘smirlarning tafakkur jarayonlarini rivojlantirishda innovatsion ta’lim
metodlari, interfaol usullar, muammoli ta’lim hamda axborot texnologiyalaridan samarali
foydalanish masalalari yoritiladi.
Shuningdek, o‘quv jarayonida tanqidiy tafakkurni shakllantirishga ta’sir qiluvchi omillar
va pedagogik yondashuvlar o‘rganilib, tizimni yanada takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy
tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: Tanqidiy tafakkur, o‘smirlar, ta’lim tizimi, interfaol usullar, muammoli
ta’lim, innovatsion pedagogika, fikrlash strategiyalari, axborot texnologiyalari.
IMPROVING THE SYSTEM FOR DEVELOPING CRITICAL THINKING IN
ADOLESCENTS
Abstract. This article analyzes the issues of improving the system of developing critical
thinking in teenagers. Critical thinking is a person's ability to think independently, analyze, and
make informed decisions based on information. In the study, the issues of innovative educational
methods, interactive methods, problem-based education and effective use of information
technologies in the development of thinking processes of adolescents are highlighted.
Also, factors affecting the formation of critical thinking and pedagogical approaches are
studied in the educational process, and scientific and practical recommendations are given for
further improvement of the system.
Key words: Critical thinking, teenagers, educational system, interactive methods, problem-
based learning, innovative pedagogy, thinking strategies, information technologies.
KIRISH
Bugungi globallashuv davrida yoshlarning mustaqil fikrlashi, tahliliy yondashuvi va
tanqidiy tafakkur qobiliyatini rivojlantirish ta’lim tizimining asosiy maqsadlaridan biriga
aylangan.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
530
O‘smirlik davri shaxs shakllanishining eng muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, bu davrda
insonning fikrlash qobiliyati rivojlanib, dunyoqarashi kengayadi. Shu bois, ta’lim jarayonida
o‘quvchilarning tanqidiy tafakkurini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish zarur.[1]
Tanqidiy tafakkur – bu ma’lumotlarni tahlil qilish, faktlarni taqqoslash, muammolarni
yechish va mustaqil xulosa chiqarish qobiliyatidir. Zamonaviy ta’lim jarayonida interfaol
metodlar, muammoli ta’lim, ijodiy yondashuv va axborot texnologiyalaridan foydalanish
o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.[2]
Ushbu tadqiqotda o‘smirlarda tanqidiy tafakkurni rivojlantirish tizimini takomillashtirish
masalalari o‘rganiladi. Xususan, ta’lim jarayonida samarali metodlardan foydalanish,
o‘qituvchilarning roli, muhitning ta’siri va yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha
ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O‘smirlarda tanqidiy tafakkurni rivojlantirish zamonaviy ta’lim jarayonining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bugungi tezkor axborot almashinuvi davrida o‘quvchilarni
mustaqil fikrlashga, faktlarni tahlil qilishga va asosli xulosalar chiqarishga o‘rgatish muhim
ahamiyat kasb etadi. Tanqidiy tafakkurni rivojlantirish uchun an’anaviy ta’lim usullari bilan birga
innovatsion pedagogik texnologiyalardan ham keng foydalanish talab etiladi.[3]
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, interfaol o‘qitish metodlari (debatlar, muammoli
ta’lim, loyiha asosida o‘qitish) tanqidiy tafakkur shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘quvchilar dars jarayonida faollashib, o‘z fikrlarini asoslash, savollar qo‘yish va
muhokama qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Shuningdek, axborot texnologiyalaridan
foydalanish – virtual muhitda tahliliy fikrlashni shakllantirish, mustaqil izlanish olib borish va
ma’lumotlarni saralash qobiliyatini oshirishga yordam beradi.[4]
Muhokamalar natijasida o‘qituvchilarning roliga alohida e’tibor qaratish zarurligi
aniqlandi. O‘qituvchi o‘smirlarning tanqidiy tafakkurini rivojlantirish jarayonida faqat bilim
beruvchi emas, balki ularni fikrlashga undovchi, izlanishga yo‘naltiruvchi mentor sifatida harakat
qilishi lozim. O‘quv muhitining ochiq va erkin bo‘lishi, o‘quvchilarga o‘z fikrlarini erkin ifodalash
imkoniyatini yaratish muhim omillardan biri ekanligi kuzatildi. [5]
Biroq, tanqidiy tafakkurni rivojlantirishda ayrim to‘siqlar ham mavjud. Jumladan,
an’anaviy yondashuvlar va o‘quv dasturlarining cheklanganligi tufayli o‘quvchilarning ijodiy va
tanqidiy fikrlash qobiliyatlari yetarlicha rivojlana olmaydi. Bundan tashqari, o‘quvchilarning
mustaqil o‘rganish va tahlil qilishga bo‘lgan motivatsiyasi pastligi ham muammo sifatida ko‘rsatib
o‘tildi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
531
Shu sababli, ta’lim tizimini takomillashtirishda o‘qituvchilarni yangi pedagogik
metodikalarga o‘rgatish va o‘quv dasturlariga tanqidiy tafakkurni rivojlantiruvchi elementlarni
kiritish muhim ahamiyat kasb etadi.
Muhokamalar quyidagi natijalarni keltirib chiqaradi:[6]
1.
Tanqidiy tafakkurni rivojlantirish uchun innovatsion usullar muhimdir. Interfaol ta’lim
metodlari, muammoli ta’lim, loyiha asosida o‘qitish va axborot texnologiyalaridan foydalanish
o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga ijobiy ta’sir qiladi.
2.
O‘qituvchining roli o‘zgarishi zarur. An’anaviy dars berish usulidan voz kechib,
o‘qituvchilar o‘quvchilarni mustaqil izlanishga, muammolarni hal qilishga yo‘naltiruvchi mentor
sifatida faoliyat yuritishi kerak.
3.
O‘quv muhiti ochiq va erkin bo‘lishi lozim. O‘quvchilar o‘z fikrlarini erkin bayon qila
oladigan, tanqidiy savollar berish va bahslashish imkoniyatiga ega bo‘lgan muhit yaratilishi kerak.
4.
O‘quv dasturlarini modernizatsiya qilish talab etiladi. Mavjud ta’lim dasturlariga
tanqidiy tafakkurni rivojlantirishga xizmat qiluvchi mavzular, topshiriqlar va loyihalar kiritilishi
zarur.
5.
Motivatsiyani oshirish muhim. O‘quvchilarning mustaqil o‘rganishga va tahliliy
fikrlashga bo‘lgan qiziqishini oshirish uchun ijodiy yondashuvlar, rag‘batlantirish tizimi va
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish zarur.
Ushbu tadqiqot natijalari o‘smirlarda tanqidiy tafakkurni rivojlantirish tizimini
takomillashtirishga xizmat qiladi va ta’lim jarayonida samarali yondashuvlarni ishlab chiqishda
asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
XULOSA
O‘smirlarda tanqidiy tafakkurni rivojlantirish – zamonaviy ta’lim tizimining muhim
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bu jarayon o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini
shakllantirish, muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish va asosli qarorlar qabul
qilishga o‘rgatish bilan uzviy bog‘liqdir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, interfaol ta’lim
metodlari, muammoli o‘qitish, loyiha asosida ta’lim berish va axborot texnologiyalaridan
foydalanish tanqidiy tafakkurni shakllantirishda samarali usullardir.
Shuningdek, o‘qituvchining roli faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchilarni mustaqil
fikrlashga, izlanishga va tahlil qilishga undovchi mentor sifatida ko‘rilishi lozim. O‘quv muhiti
ochiq va erkin bo‘lishi, o‘quvchilarga o‘z fikrlarini ifodalash, savol berish va bahslashish
imkoniyati yaratish tanqidiy tafakkurni rivojlantirish uchun muhim shartlardan biri ekanligi
aniqlandi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
532
Biroq, ushbu jarayonni rivojlantirish uchun ta’lim dasturlarini modernizatsiya qilish,
o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish hamda o‘qituvchilarning yangi pedagogik metodikalarga
tayyorgarligini kuchaytirish zarur. Shu sababli, o‘quv jarayonida innovatsion yondashuvlarni
qo‘llash va ta’lim tizimini zamon talablariga moslashtirish tanqidiy tafakkurni rivojlantirish
tizimini takomillashtirishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, tanqidiy tafakkurga ega bo‘lgan o‘quvchilar jamiyatdagi ijtimoiy,
siyosiy va iqtisodiy jarayonlarni anglab, to‘g‘ri xulosa chiqarish qobiliyatiga ega bo‘ladilar.
Shunday qilib, ta’lim tizimida tanqidiy tafakkurni rivojlantirish nafaqat o‘quvchilarning akademik
yutuqlariga, balki ularning kelajakdagi hayotiy muvaffaqiyatlariga ham ta’sir ko‘rsatadi.
REFERENCES
1.
Abdullayeva N. Tanqidiy tafakkur asoslari. – Toshkent: Fan, 2018.
2.
Hasanboyeva U. Ta’lim jarayonida tanqidiy tafakkurni shakllantirish metodikasi. –
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
3.
Vahobov R. Zamonaviy pedagogika va innovatsion ta’lim texnologiyalari. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2017.
4.
Paul R., Elder L. Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your Learning and Your
Life. – New York: Pearson, 2019.
5.
Jonboeva D. O‘quvchilar tanqidiy fikrlashini rivojlantirishning psixologik asoslari. –
Toshkent: Ilm ziyo, 2015.
6.
Lipman M. Thinking in Education. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
