Yanvar, 2025-Yil
221
USMONIYLAR IMPERIYASIDAN-TURKIYA RESPUBLIKASIGACHA
Otaxonova Gulsanam Alisher qizi
Mirzayeva Mexruza Sharofiddin qizi
Termiz davlat pedagogika instituti 3-kurs talabalari
Tel: 99 971 73 70
Tel: 93 699 3531
https://doi.org/10.5281/zenodo.14729264
Annotatsiya. Ushbu maqolada Usmoniylar imperiyasidan Turkiya Respublikasigacha
hukmronlik qilgan sultonlar va ularning qisqacha tarixi haqida maʼlumot beriladi. Usmoniylar
imperiyasi tashkil topishi, uning ulkan davlatchiligiga xos jihatlar va respublika tashkil topishi
uchun olib borilgan harakatlarga alohida eʼtibor berib oʻtishga harakat qildik. Uning rivojlangan
respublika darajasiga yetgunga qadar bosib oʻtgan yoʻli haqida qisman ma’lumot berib oʻtiladi.
Kalit soʻzlar: Usmon bekligi, Kichik Osiyo, xettlar, davlatchilik, imperiya, Istanbul,
Konstantinopol, Boyazid Yildirim, Sulton Sulaymon, Mustafo Kamol
Abstract. This article provides information about the sultans who ruled from the Ottoman
Empire to the Republic of Turkey and their brief history. We tried to pay special attention to the
establishment of the Ottoman Empire, the features of its great statehood, and the actions taken for
the establishment of the republic. Partial information is provided about its path to the level of a
developed republic.
Key words: Ottoman Empire, Asia Minor, Hittites, statehood, empire, Istanbul,
Constantinople, Bayazid Yildirim, Sultan Suleiman, Mustafa Kamal
Абстрактный. В этой статье представлена информация о султанах, правивших
от Османской империи до Турецкой Республики, и их краткая история. Особое внимание
мы постарались уделить становлению Османской империи, особенностям ее великой
государственности и действиям, предпринятым для создания республики. Частично
приводятся сведения о ее пути до уровня развитой республики.
Ключевые слова: Османская империя, Малая Азия, хетты, государственность,
империя, Стамбул, Константинополь, Баязид Йылдырым, Султан Сулейман, Мустафа
Камаль.
Yanvar, 2025-Yil
222
Kirish
Bugungi kunda dunyoning eng rivojlangan davlatlari ichida oʻzining mustahkam oʻrniga
ega boʻlgan Turkiya davlati boy tarixga va madaniyatga egadir. Turkiyaning hozirgi qiyofasi
shakllanishi uchun zamin boʻlgan davrni olimlar Usmon bekligi tashkil topish davri bilan
bogʻlaydilar. Umuman olganda Turk svilizatsiyasining tarixiga nazar solsak, uning qadim
oʻtmishga ya’ni Kichik Osiyodagi xett davlatidan to Turk xoqonligi barham topgungacha boʻlgan
davrga borib taqaladi.Turkiya tarixida oʻzining alohida oʻrniga ega boʻlgan ikki sulola saljuqiylar
va usmoniylar imperiyasi davrida Turk xalqining milliy davlatchilik asoslari yaratildi desak,
mubolagʻa boʻlmaydi.Usmon bekligi XIII asr oxiri XV asrgacha shakllanadi va rivojlanadi. Bu
beklik avval Ertoʻgʻrul va uning oʻgʻli Usmon tomonidan boshqariladi. Usmoniylar sulolasiga
Usmon I asos soladi va uning vorislari davrida shu nom asosida ulkan davlatchilik shakllanadi.
Usmoniy sultonlardan biri Boyazid Yildirimning Amir Temur bilan urush harakatlari olib
borganligi va magʻlubiyati buyuk davlat obroʻsiga putur yetkazgan boʻlsada, 1453-yil 29- mayda
Mehmed ll Fotixning Konstantinopolni egallashi Yevropa va Osiyoni bogʻlovchi oxirgi xalqani
egallashiga va har tomonlama rivojlanish uchun yoʻl ochib beradi. XV asr oxiridan boshlab
ayniqsa XVl asrda bu davlat oʻzining oltin davrini yashab oʻtdi. Sulton Salim l va Buyuk Sulaymon
sezilarli darajada oʻz hududlarini kengaytirishga erishdilar. Usmoniylar tarixini oʻrganish
jarayonida turli afsonalarni ham keltirib oʻtish maqsadga muvofiq.
AAfsona. Usmoniylarning kelib chiqishi haqida turli taxminlar mavjud.Bu taxminlar
koʻplab yilnomalarda kichik farqlar bilan uchraydi.
Ertoʻgʻrul qachondir otasi Sulaymon shoh va ikki akasi Sunqur Tegin va Kuntugʻdilar bilan
Kichik Osiyoga borishadi. Ular bu yerda koʻp yillar qolib ketadi va keyin ortga qaytishadi.
Ertoʻgʻrulning oʻz Anatolida toʻrt yuz shatr bilan qoladi. U oʻzining uch oʻgʻlidan biri Sari Yatini
Koʻnyadagi Saljuqiylar sultoni Alouddinning oldiga ular uchun yer ajratishini soʻrab yuboradi.
Taxminan, 1260- yilda Alouddin Sakarya daryosi boʻyidagi Sayyutda joy ajratadi va Vizantiyadan
himoya qilishini tayinlaydi. 1280- yil Ertoʻgʻrulning oʻlimidan soʻng uning oʻgʻli Usmon beklik
boshiga keladi va tezda greklarga qarshi boradi. Lekin Usmoniylar yilnomalarida bu tarix siyosiy
maqsadlarda o’ylab topilganligini aytiladi.Xlll asr oxirigacha Usmon Vizantiyaning sharqiy
qismida nazorat oʻrnatdi.Usmon 1317- yil qoʻshin boshqaruvini oʻgʻli Oʻrxonga topshiradi. 1326-
yildan 1365-yilgacha Bursa Usmoniylar davlatining poytaxti boʻlgan.Oʻrxonning xizmatlari
shundan iboratki u Usmoniylar davlatiga asos soladi. Uning vorisi Murod l davridan esa,
hukmdorlar sulton deb atala boshlandi.
Yanvar, 2025-Yil
223
Usmoniy sultonlar shajarasi
:
Usmon I (1299—1326),
O’rxon (1326— 1359),
Murod I (1359-1389),
Boyazid I (1389—1402),
Boyazid I oʻgʻillari Sulaymon Chalabey, Muso Chalabeylar, Mehmed Chalabeylarning taxt
uchun kurashi (1402—13),
Mexmed I (1413—21),
Murod II (1421—44; 1446—51),
Mehmed II Fotix (1444—46; 1451—81),
Boyazid II (1481-1512),
Salim I (1512—1520),
Sulaymon I Qonuniy (1520—66),
Salim II (1566—74),
Murod III (1574-95),
Mehmed III (1595— 1603),
Ahmad I (1603—17),
Mustafo(1617—18; 1622—23),
Usmon II (1618— 22),
Murod IV (1623—40),
Ibrohim (1640-48),
Mehmed IV (164887),
Sulaymon II (1687—91),
Ahmad II (1691-95),
Mustafo II (1695-1703),
Ahmad III (1703 — 30),
Mahmud I (1730-54),
Usmon III (1754-57),
Mustafo III (1757—74),
Abdulhamid I (1774-89),
Salim III (1789-1807),
Mustafo IV (1807—08),
Mahmud II (1808 — 39),
Yanvar, 2025-Yil
224
Abdulmajid (1839—61),
Abdulaziz (1861-76),
Murod V (1876),
Abdulhamid II (1876-1909),
Mehmed V Rashid (1909—18),
Mehmed VI Vaqiduddin (1918—22),
Mustafo Kamol (Otaturk) tashabbusi bilan Turkiyada sultonlik tugatilgach (1922 y. 1
noyabr), soʻnggi sulton Mehmed VI xorijga joʻnab ketishga majbur boʻlgan.
Davlatning dastlabki poytaxti Melangiya, 1326— 1362-yillarda Bursa boʻlgan. Sulton
Murod I, 1362-yilda poytaxtni Bursadan Edirna (Adrianopol)ga koʻchirgan. Sulton Boyazid II,
Salim I va Sulaymon I hukmronlik qilgan davrlarda saltanat haddan tashqari kuchaygan. Xususan,
Salim I Yovuz Eron safaviylari shohi Ismoil I qoʻshinini yanchib tashlaydi. Iroq, Shom (Suriya),
Falastin, Misrni egallab, Qohiraga kiradi. Bu paytda Misrdan tashqari Shimoliy Afrikaning Jazoir
hududi, shuningdek, Bolqon, Arabiston, Janubiy-Sharqiy Anadolu ham Usmoniylar imperiyasi
tarkibiga kirgan. Halabda boʻlgan juma namozda sulton Salim I ga „ikki muqaddas shahar
xizmatchisi“ faxriy unvoni berilib, xalifa sifatida uning nomi xutbaga qoʻshib oʻqilgan
(Usmoniylar sultonlar shu kundan eʼtiboran to 1924-yilgacha ayni paytda islom olamining xalifasi
ham hisoblangan).Salim III va Mahmud II hukmronliklari davrida saltanatni parchalanib ketishdan
saqlab qolish uchun islohotlar oʻtkazilgan. Sulton Abdulmajid yana islohotlar (Tanzimat)
oʻtkazish orqali, bir tomondan, sultonlik inqirozini toʻxtatishga, ikkinchi tomondan, yangi turk
ziyolilarini shakllantirishga muvaffaq boʻldi. Bu paytda boʻlgan Qrim urushida Turkiya oʻzining
eski raqibi Rossiya imperiyasi ustidan gʻolib chiqdi hamda Qora dengiz va Dunay daryosidagi
mavqeini qayta tikladi. Tanzimat va 1876-yilda qabul qilingan dastlabki konstitutsiya sulton
Abdulhamid II tomonidan bekor qilingach mamlakatda istibdod davri boshlangan. Bu davrda
sultonlik Yevropa davlatlariga iqtisodiy jihatdan qaram boʻla boshlagan. XIX asr oxiri — XX asr
boshlarida “Ittihod va taraqqiy” partiyasi aʼzolari mamlakatda konstitutsion monarxiya oʻrnatish
uchun qatʼiy harakat qilishgan.Dastlab Turkiya atamasi 1190- yili salibchilar xronikasining
muallifi
tomonidan
turk
qabilalari
Kichik
Osiyoda
zabt
etganlariga
nisbatan
qoʻllanilgan.Keyinchalik ularning davlati Turkiya, aholisi esa turklar deb atala boshlandi. Turkiya
davlati birinchi jahon urushida Germaniya tomonda turib urushda qatnashishni ma’qul koʻrdi.1914
yil 2-avgustda yashirin sharoitda Germaniya bilani ittifoqchilik shartnomasini imzoladi.1915
yilning 15 sentabrida esa Toʻrtlar ittifoqiga qo’shildi.Brest tinchlik shartnomasi asosida Turkiya
Kavkazdagi Kars, Ardagan va Batumiga ega bo’ladi.Turkiya Birinchi jahon urushidan mag’lub
Yanvar, 2025-Yil
225
davlat sifatida chiqdi. Mamlakat maorifi, tibbiyoti, iqtisodi o’ta zaiflashgan, imperiya qulagan va
Yevropa davlatlari Turkiyani qaram davlatga aylantirgandi. Angliya, Gretsiya va Fransiya
Turkiyani parchalab tashlab, uning mustaqil davlat sifatida yashashiga nuqta qo’yishni istadi. Bu
masala bilan to’rt mamlakatdan iborat kengash Gretsiya tarafiga Antanta tarkibida urush
harakatlarida ishtirok etgani uchun sovg’a sifatida Izmirni egallash huquqini topshirdi.
1918yilning 30 dekabrida tuzilgan Mudros bitimi Antanta va Turkiya davlatlari oʻrtasidagi
birinchi jahon urushidagi harbiy harakatlarga chek qoʻydi.Sevr va Lozanna shartnomasidab soʻng
Mustafo Kamolning say-harakatlari bilan 1923- yil 13-avgustda Mustafo Kamol prezident etib
saylandi. 1923- yil 2- oktabrda davlatining poytaxtini Anqaraga koʻchirish masalasi hal etiladi.
13-oktabrda Anqara Turkiya davlatining poytaxti deb eʼlon qilindi. 1923-yil 29-oktabrda esa
Turkiya respublika deb e’lon qilindi.
Xulosa
Turkiyaning XX asrda rivojlanish tarixi tahlil qilinar ekan, uning Usmoniylar imperiyasi
qulagach va mustamlaka va harbiy yurishlardan so‘ng yangi turk hukumati, siyosiy elita davlat
mustaqilligi va mustah-kamligini saqlashda o‘zida kuch topa olganini ta’kidlash joiz. Shu qatorda
XIX
asrda
usmoniylarning
yevropalashishi
o‘rnini
yangi
turk
hukumatining
modernizatsiyalashuvi jarayoni egalladi. Dunyoviylik va millatchilik mafkurasi usmoniylik,
shariat va g‘azovot o‘rnini egalladi. Mustafo Kamol Otaturk va uning tarafdorlari turk jamiyatini
modernizatsiya qilishdek yuksak tarixiy vazifani bajarishga kirishdilar. O‘tgan salkam bir asr
davomida rivojlanish bosqichidan o‘tdilar. Ayniqsa, ilk davrlarda inqilobiy qadamlar
mamlakatning dunyoviyligi va iqtisodiyoti hamda sanoatining to‘g‘ri yo‘lga tushib olishini
ta’minlab berdi. Jamiyatning qadriyatlarini dunyoviylashishi muvaffaqiyatli olib borilgan
bo‘lsada, bu jarayonlarning millatchilik va panturkizmga og‘ish ruhida kechganligini aytish
mumkin.
REFERENCES
1.
АлиевГ.З. Турциявпериодправлениямладотурок. М., 1972.
2.
ВнешнеэкономическиесвязиОсманскоиимпериивновоевремя (конец XVIII – начало
XX в.). М., 1989.
3.
Turkiya tarixi. Oliy ta’lim tizimi tarix va sharqshunoslik yoʻnalishlari talabalari ushun
qoʻllanma TOSHKENT-2018
4.
M.Lafasov va boshqalar. YANGI DAVR. Т., “Meros”, 2002.
5.
Sh.Ergashev. Jahon tarixi. Yangi davr XVI-XVIII asrlar. I-qism. T.,” O’zzbekiston 2014
