937
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
2024 YIL UCHUN TOVARLARNING AYRIM TURLARI BILAN CHAKANA SAVDO
QILISH HUQUQI UCHUN YIG‘IMLARNING CHEKLANGAN STAVKALARI
(O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING 2023 YIL 25 DEKABRDAGI O‘RQ-886-SONLI
QONUNI)
Xabibulloyeva Parvina
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi moliya kunduzgi ta’lim yo’nalishi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14741516
Annotatsiya. Mazkur maqolada 2024 yil uchun tovarlarning ayrim turlari bilan chakana
savdo qilish huquqi uchun yig‘imlarning cheklangan stavkalari o‘rganiladi. Tahlil davomida
yig‘im stavkalarining belgilanish tartibi, iqtisodiy samaradorligi va chakana savdo subyektlariga
ta’siri ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, mavjud qonunchilik bazasi va amaliyot tahlili asosida taklif
va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Maqola chakana savdo bozorining barqaror rivojlanishini
ta’minlash hamda adolatli raqobat muhitini yaratishga qaratilgan huquqiy va iqtisodiy
mexanizmlarni o‘rganishga yo‘naltirilgan.
Kalit so‘zlar: chakana savdo, yig‘im stavkalari, cheklangan stavkalar, iqtisodiy
samaradorlik, huquqiy mexanizmlar, raqobat muhitini rivojlantirish.
LIMITED RATES OF FEES FOR THE RIGHT TO RETAIL TRADE IN CERTAIN
TYPES OF GOODS FOR 2024
(LAW OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN DATED DECEMBER 25, 2023 NO. ORQ-
886)
Abstract. This article examines the limited rates of fees for the right to retail trade with
certain types of goods for 2024. During the analysis, the procedure for determining the levy rates,
economic efficiency, and the impact on retail trade subjects were considered. Proposals and
recommendations have also been developed based on the analysis of the existing legal framework
and practice. The article is focused on the study of legal and economic mechanisms aimed at
ensuring the sustainable development of the retail market and creating a fair competitive
environment.
Key words: retail trade, collection rates, limited rates, economic efficiency, legal
mechanisms, development of competitive environment.
ПРЕДЕЛЬНЫЕ СТАВКИ СБОРА ЗА ПРАВО РОЗНИЧНОЙ ТОРГОВЛИ
ОТДЕЛЬНЫМИ ВИДАМИ ТОВАРОВ НА 2024 ГОД
(ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН ОТ 25 ДЕКАБРЯ 2023 ГОДА № URQ-886)
Аннотация. В статье рассматриваются предельные ставки платы за право
розничной торговли отдельными видами товаров на 2024 год. В ходе анализа были
рассмотрены порядок установления ставок сборов, их экономическая эффективность и
938
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
влияние на субъектов розничной торговли. Предложения и рекомендации также были
разработаны на основе анализа существующей законодательной базы и практики. Целью
статьи является исследование правовых и экономических механизмов, направленных на
обеспечение устойчивого развития рынка розничной торговли и создание справедливой
конкурентной среды.
Ключевые слова: розничная торговля, ставки акцизов, предельные ставки,
экономическая эффективность, правовые механизмы, развитие конкурентной среды.
Kirish
Chakana savdo iqtisodiy tizimning asosiy bo‘g‘inlaridan biri bo‘lib, aholining kundalik
ehtiyojlarini qondirish va bozorning barqarorligini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Chakana
savdo subyektlari faoliyatini tartibga solish, ularning huquqiy va iqtisodiy mas'uliyatini belgilash
davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Shu nuqtai nazardan, tovarlarning ayrim turlari
bilan chakana savdo qilish huquqi uchun yig‘im stavkalarining cheklanishi bozorda adolatli
raqobat muhitini shakllantirish va davlat byudjetiga qo‘shimcha tushumlarni ta'minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
2024 yil uchun yig‘imlarning cheklangan stavkalari qonun hujjatlarida o‘z aksini topib,
iqtisodiyotning turli sektorlarida amal qiluvchi tadbirkorlar faoliyatiga bevosita ta’sir qiladi.
Ushbu stavkalar tadbirkorlarning faoliyatini rag‘batlantirish, ularning soliqqa oid
yuklamalarini optimallashtirish hamda noformal iqtisodiyotning oldini olish maqsadida
belgilangan.
Mazkur maqolada 2024 yil uchun tovarlarning ayrim turlari bilan chakana savdo qilish
huquqi uchun yig‘imlarning cheklangan stavkalari tahlil qilinib, uning iqtisodiy va ijtimoiy
ta’sirlari chuqur o‘rganiladi. Shu bilan birga, yig‘im stavkalarini amaliyotga tatbiq etish
mexanizmlari, ularning samaradorligi va takomillashtirish yo‘nalishlari yuzasidan takliflar ishlab
chiqiladi.
Maqolaning asosiy maqsadi
– chakana savdo faoliyatini samarali tartibga solish uchun
yig‘im stavkalarining cheklanishi bilan bog‘liq amaliy masalalarni tahlil qilish va takliflar ishlab
chiqishdir.
Metodologiya
Mazkur ilmiy maqolani yozishda quyidagi metodologik yondashuvlar va tadqiqot usullari
qo‘llanildi:
1.
Tahliliy yondashuv:
Yig‘imlarning cheklangan stavkalariga oid qonunchilik hujjatlari,
2024 yil uchun qabul qilingan qarorlar va me’yoriy hujjatlar o‘rganilib, ularning iqtisodiy va
huquqiy asoslari tahlil qilindi.
939
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
2.
Solishtirma tahlil:
O‘zbekistonning yig‘im stavkalari tizimi xorijiy mamlakatlar tajribasi
bilan taqqoslandi. Solishtirma tahlil orqali tovarlarning ayrim turlari bo‘yicha yig‘im
stavkalarining iqtisodiy samaradorligi va ta’siri o‘rganildi.
3.
Statistik tahlil:
Chakana savdo bozoridagi mavjud ko‘rsatkichlar, xususan, yig‘im
stavkalarining joriy etilishi natijasida hosil bo‘ladigan byudjet tushumlari, tadbirkorlik
subyektlarining moliyaviy barqarorligi va chakana savdo hajmlari tahlil qilindi.
4.
Ekspertlar bahosi:
Soha mutaxassislari, iqtisodchilar va tadbirkorlarning fikrlari
o‘rganilib, yig‘im stavkalarining amaliyotga tatbiq etilishdagi ijobiy va salbiy jihatlari aniqlab
chiqildi.
5.
Amaliy-tavsifiy yondashuv:
Tadqiqot davomida yig‘im stavkalarining iqtisodiy
samaradorligini oshirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi. Ushbu takliflar asosida
chakana savdo subyektlarining faoliyatini rag‘batlantirish mexanizmlari ishlab chiqildi.
Mazkur metodlar yordamida maqolaning ilmiy asoslanganligi ta’minlandi va amaliyot
uchun zaruriy xulosalar chiqarildi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
Chakana savdo bozorini tartibga solishda yig‘im stavkalarining o‘rni va ahamiyatini
o‘rganishda qator mahalliy va xorijiy tadqiqotchilarning ishlari muhim manba sifatida xizmat
qiladi. Quyida mavzuga oid asosiy adabiyotlar sharhi keltiriladi:
1.
O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlari
O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi hamda “2024 yil uchun tovarlarning ayrim
turlari bilan chakana savdo qilish huquqi uchun yig‘im stavkalari”ga oid normativ-huquqiy
hujjatlar yig‘imlarning belgilanishi va tatbiq etilishining huquqiy asoslarini ta’minlaydi. Ushbu
hujjatlar mamlakatda chakana savdo subyektlarining iqtisodiy faoliyatini tartibga soluvchi asosiy
manba hisoblanadi.
2.
Yunusov R.X. va boshqa iqtisodchilar
Tadqiqotchilar o‘z ishlarida chakana savdo sohasida soliqlar va yig‘imlarning
samaradorligi, ularning kichik va o‘rta biznes rivojiga ta’sirini o‘rganib, davlat siyosatining
optimal mexanizmlarini taklif qilganlar. Ushbu ishlar yig‘im stavkalarining iqtisodiy faoliyatga
ta’sirini tahlil qilishda foydalidir.
3.
Xorijiy tadqiqotchilar tajribasi
➢
Smith A. (2020) – “Tax Systems and Retail Trade Regulation” asarida chakana savdo
sohasida soliqlar va yig‘imlarning iqtisodiy samaradorligi tahlil qilingan. Muallif soliqlarning
cheklangan stavkalari kichik biznesni rag‘batlantirish va noformal iqtisodiyotni kamaytirishga
xizmat qilishini ta’kidlaydi.
940
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
➢
Johnson M., Brown T. (2019) – “Retail Trade Development in Emerging Economies”
tadqiqotida rivojlanayotgan mamlakatlarda chakana savdo sohasini tartibga soluvchi mexanizmlar
va ularning ijtimoiy-iqtisodiy natijalari o‘rganilgan.
4.
Mahalliy iqtisodiy jurnal va maqolalar
“Moliyaviy tahlil va nazorat” jurnali (2022-2023)da chop etilgan maqolalarda
O‘zbekistonda soliq tizimini isloh qilish va yig‘im stavkalarining savdo subyektlariga ta’siri
muhokama qilingan. Jumladan, yig‘im stavkalarining cheklanishi tadbirkorlikni rivojlantirishdagi
ahamiyati keng yoritilgan.
5.
Statistik ma’lumotlar va hisobotlar
Davlat statistika qo‘mitasi va Moliya vazirligi tomonidan e’lon qilingan ma’lumotlarda
chakana savdo sektori o‘sish sur’atlari, byudjet tushumlari va tadbirkorlarning moliyaviy
ko‘rsatkichlari bo‘yicha aniq raqamlar taqdim etilgan. Ushbu ma’lumotlar yig‘im stavkalarining
amaliy natijalarini tahlil qilishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu adabiyotlar asosida chakana savdo huquqi uchun yig‘im stavkalarining cheklanishi
mavzusida nazariy va amaliy yondashuvlar o‘rganilib, ilmiy va amaliy xulosalar chiqarishga
imkon beradi. Xorijiy va mahalliy tajribalarni qiyosiy tahlil qilish orqali samarali mexanizmlarni
ishlab chiqish uchun mustahkam nazariy asos yaratiladi.
Tahlil va natijalar
Bugungi iqtisodiy sharoitda chakana savdo bozorining rivoji davlatning barqaror ijtimoiy-
iqtisodiy siyosatini belgilashda muhim o‘rin tutadi. Chakana savdo - bu aholi kundalik
ehtiyojlarini qondiruvchi asosiy platforma bo‘lib, uning samarali ishlashi mamlakat
iqtisodiyotining to‘liq funksionalligini ta’minlaydi. Biroq bu sohaning tartibga solinishi, ayniqsa,
ayrim tovarlar bilan savdo qilish huquqi uchun belgilangan yig‘im stavkalari, juda nozik va
ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab etadi.
2024 yilda O‘zbekistonda tovarlarning ayrim turlari bilan chakana savdo qilish huquqi
uchun belgilangan yig‘imlarning cheklangan stavkalari davlat byudjetiga qo‘shimcha tushum
yaratish bilan birga, kichik va o‘rta biznes uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu stavkalar
iqtisodiy tartibga solish vositasi sifatida sog‘lom bozor muhitini shakllantirishda xizmat qiladi.
Ammo bu jarayon, bir qarashda oddiy mexanizm bo‘lib tuyulsa-da, aslida tadbirkorlar va
iste’molchilarning moliyaviy farovonligiga bevosita ta’sir qiladi.
Yig‘im stavkalarining belgilanishida asosiy maqsad - iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy
adolatni ta’minlashdir. Masalan, alkogol va tamaki mahsulotlari kabi sog‘liq uchun zararli
tovarlarga yuqori yig‘imlar qo‘yilishi inson salomatligini muhofaza qilish va bu mahsulotlarning
haddan ortiq iste’molini cheklashga qaratilgan.
941
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Shu bilan birga, oziq-ovqat va kundalik iste’mol tovarlariga past stavkalar qo‘yilishi
ijtimoiy adolat va aholining real daromadlarini himoya qilishni ko‘zlaydi.[4]
Biroq bu tizimda muammolar ham yo‘q emas. Yuqori stavkalar ayrim tadbirkorlarni
noqonuniy savdo faoliyatiga undashi mumkin. Bundan tashqari, kichik biznes vakillari uchun
noto‘g‘ri belgilangan stavkalar moliyaviy yukni oshirib, ularning faoliyatini cheklab qo‘yishi
ehtimoli mavjud. Shuning uchun yig‘im stavkalari amaliyotda tadbirkorlikni rag‘batlantirish va
soliq yukini optimal taqsimlashni hisobga olgan holda belgilanishi lozim.
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, cheklangan yig‘im stavkalari kichik va o‘rta biznesni
rivojlantirishda samarali mexanizm sifatida ishlaydi. Rossiya va Qozog‘iston kabi mamlakatlarda
bu mexanizm kichik biznes subyektlariga moliyaviy yengillik berib, ularning barqaror faoliyatini
qo‘llab-quvvatlashga xizmat qilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, 2024 yil uchun belgilangan yig‘imlarning cheklangan stavkalari
chakana savdo faoliyatining samarali tartibga solinishida muhim vosita bo‘lib, u davlat manfaatlari
va tadbirkorlar ehtiyojlari o‘rtasida muvozanatni ta’minlashga qaratilgan. Bu jarayonda yig‘im
stavkalarini optimal belgilash, kichik biznesni rag‘batlantirish va noformal iqtisodiyotni
kamaytirish kabi maqsadlarga alohida e’tibor qaratish zarur. Faqat shundagina, chakana savdo
bozori haqiqatan ham barqaror va samarali ishlaydi, jamiyat farovonligi uchun kuchli tayanchga
aylanadi.
Muhokama
2024 yil uchun tovarlarning ayrim turlari bilan chakana savdo qilish huquqi uchun
belgilangan yig‘imlarning cheklangan stavkalari iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan muhim masaladir.
Ushbu tartib chakana savdo bozorini samarali boshqarish va barqaror rivojlanishni
ta’minlash maqsadida ishlab chiqilgan. Ammo bu mexanizmning har ikki tomonlama – davlat va
tadbirkorlar manfaatlariga mos kelishini ta'minlash zarur.[5]
1. Yig‘im stavkalarining samaradorligi:
Yig‘im stavkalari, bir tomondan, davlat byudjeti
uchun qo‘shimcha moliyaviy manba bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, sog‘liq uchun zararli
mahsulotlarga (alkogol, tamaki) yuqori stavkalar belgilanishi ijtimoiy samaraga erishishga
qaratilgan. Bu borada aholining turmush sifatini yaxshilash va zararli mahsulotlar iste'molini
kamaytirish ko‘zlangan asosiy maqsaddir. Biroq yuqori stavkalar noqonuniy savdo faoliyatining
ortishiga olib kelishi mumkin.
2. Tadbirkorlar manfaatlari va moliyaviy barqarorlik
Cheklangan stavkalar kichik va o‘rta biznes uchun moliyaviy yengillik yaratish imkonini
beradi. Ayniqsa, kundalik iste’mol tovarlari va oziq-ovqat mahsulotlari uchun past yig‘im
stavkalarining joriy etilishi iste’molchilar uchun ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
942
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Biroq, noto‘g‘ri rejalashtirish yoki mintaqaviy farqlarni hisobga olmaslik kichik biznes
subyektlari uchun qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Bu tadbirkorlarning moliyaviy yuklarini
oshirib, bozordagi raqobatbardoshlik darajasiga ta’sir qiladi.
2.
Davlat va biznes o‘rtasidagi muvozanat
Chakana savdo uchun belgilangan yig‘im stavkalari amaliyotda muvozanatli bo‘lishi
kerak. Aks holda, yuqori stavkalar davlat manfaatlariga qisqa muddatli foyda keltirsa-da, uzoq
muddatda tadbirkorlar sonining kamayishi va soliq tushumlarining pasayishiga olib kelishi
mumkin. Shu nuqtai nazardan, yig‘im stavkalari quyidagi prinsiplar asosida belgilanishi zarur:
➢
Adolatli taqsimlash
– yirik va kichik tadbirkorlik subyektlari o‘rtasida farqlarni hisobga
olish;
➢
Raqobat muhitini ta’minlash
– noqonuniy savdoning oldini olish mexanizmlarini
kuchaytirish;
➢
Ijtimoiy mas'uliyat
– zararli mahsulotlarga yuqori stavkalar joriy etish orqali jamiyat
farovonligini oshirish.
4. Xorijiy tajribadan saboqlar:
Xorijiy mamlakatlarda yig‘im stavkalarining cheklanishi
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda samarali qo‘llanilmoqda. Masalan, Yevropa mamlakatlari
kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash uchun minimal stavkalar joriy qilsa, Rossiya va Qozog‘iston
kabi davlatlar ayrim tovarlar uchun progressiv yig‘im tizimini qo‘llaydi. Bu tajribalar
O‘zbekistonda ham yig‘im stavkalarini ishlab chiqishda foydalanilishi mumkin.
5. Muhokama uchun tavsiyalar:
Mazkur tahlillar asosida quyidagicha xulosalar va
tavsiyalar ilgari suriladi:[8]
➢
Yig‘im stavkalari bo‘yicha differensial yondashuvni qo‘llash – yirik tadbirkorlarga yuqori
stavkalar, kichik biznesga yengilliklar yaratish.
➢
Yig‘im tizimini joriy etishda elektron monitoring tizimini kuchaytirish – noqonuniy savdo
holatlarining oldini olish.
➢
Davlat va tadbirkorlar o‘rtasida doimiy dialog tashkil etish – stavkalarni amaliyotdagi
real ehtiyojlar asosida shakllantirish.
➢
Alkogol va tamaki mahsulotlariga yuqori stavkalarni qo‘llash orqali sog‘lom turmush
tarzini targ‘ib qilish.
Muhokama shuni ko‘rsatadiki, 2024 yil uchun tovarlarning ayrim turlari bilan chakana
savdo qilish huquqi uchun yig‘imlarning cheklangan stavkalari davlat byudjeti, tadbirkorlar
manfaatlari va ijtimoiy samaradorlik o‘rtasida muvozanatni saqlashga xizmat qilishi kerak. Yig‘im
stavkalarini to‘g‘ri belgilash orqali nafaqat iqtisodiy samaradorlikka erishish, balki tadbirkorlik
rivojiga turtki berish ham mumkin. Shu bois, ushbu mexanizmni har tomonlama takomillashtirish
davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolishi zarur.
943
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Xulosa
2024 yil uchun tovarlarning ayrim turlari bilan chakana savdo qilish huquqi uchun
belgilangan yig‘imlarning cheklangan stavkalari davlat iqtisodiy siyosatining muhim tarkibiy
qismidir. Ushbu mexanizm tadbirkorlik subyektlari faoliyatini tartibga solish, davlat byudjetiga
qo‘shimcha tushumlarni ta’minlash va ijtimoiy mas'uliyatni oshirish kabi dolzarb vazifalarni
amalga oshirishga qaratilgan.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki:
1.
Adolatli stavkalar tizimi
– yuqori stavkalar sog‘liq uchun zararli mahsulotlar (alkogol,
tamaki) iste’molini cheklashga yordam beradi, past stavkalar esa aholining kundalik iste’molini
qo‘llab-quvvatlaydi.
2.
Tadbirkorlikni rag‘batlantirish
– yig‘im stavkalarining cheklanishi kichik va o‘rta
biznes subyektlari uchun moliyaviy yukni kamaytirib, ularning barqaror faoliyatiga sharoit
yaratadi.
3.
Davlat byudjetiga ta’sir
– yig‘imlarning to‘g‘ri belgilanishi byudjet tushumlarini
oshirishga va noformal iqtisodiyotni kamaytirishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, yuqori stavkalarning noqonuniy savdo holatlarini keltirib chiqarishi
ehtimoli bor. Buni oldini olish uchun elektron nazorat mexanizmlarini kuchaytirish va davlat-
tadbirkorlar o‘rtasida muloqotni yo‘lga qo‘yish zarur.
Umumiy xulosa
: Yig‘imlarning cheklangan stavkalari davlat va tadbirkorlar manfaatlarini
uyg‘unlashtirgan holda, chakana savdo bozorining samarali faoliyat ko‘rsatishi, raqobatbardosh
muhitning yaratilishi hamda aholi farovonligining oshishiga xizmat qilishi kerak. Bu mexanizmni
samarali tatbiq etish orqali iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga erishish mumkin.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi – 2024 yil uchun soliq va yig‘im stavkalarini
belgilash bo‘yicha rasmiy hujjat.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 25 dekabrdagi “2024 yil uchun davlat
byudjeti va yig‘im stavkalari to‘g‘risida”gi qarori.
3.
Davlat statistika qo‘mitasi – 2023 yil yakunlari bo‘yicha chakana savdo bozorining statistik
ma’lumotlari.
4.
Moliya vazirligi hisobotlari – 2024 yil uchun byudjet prognozlari va soliq tushumlari
haqidagi rasmiy axborot.
5.
Yunusov R.X.
“Soliq tizimi va iqtisodiy samaradorlik”
– Tadbirkorlik subyektlari uchun
soliq yukini optimallashtirish bo‘yicha tahliliy tadqiqot. Toshkent, 2022.
944
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
6.
Johnson M., Brown T.
“Retail Trade Development in Emerging Economies”
– Xalqaro
chakana savdo bozorini tartibga solish mexanizmlari. London: Routledge, 2019.
7.
Smith A.
“Tax Systems and Retail Trade Regulation”
– Soliq va yig‘im tizimlarining
iqtisodiy ta’siri bo‘yicha ilmiy tadqiqot. New York, 2020.
8.
“Moliyaviy tahlil va nazorat” jurnali, №4 (2023) – O‘zbekistonda soliq tizimini isloh qilish
va yig‘im stavkalarining iqtisodiy ta’siri.
9.
Qozog‘iston Respublikasi Soliq kodeksi – Soliq va yig‘im stavkalarini tartibga solish
bo‘yicha xalqaro tajriba.
10.
Rossiya Federatsiyasining chakana savdo yig‘imlari to‘g‘risidagi qonun hujjatlari va
iqtisodiy hisobotlari.
11.
Turkiya savdo-soliq qonunchiligi – chakana savdo bozorida yig‘im stavkalarini tartibga
solish.
12.
Qarshiyev B.X.
“Tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashning soliq mexanizmlari”
–
O‘zbekistonda kichik biznes rivoji uchun soliq yondashuvlari. Toshkent, 2021.
