ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1057
MUZÍKA SABAǴÍ MAZMUNÍNÍŃ BALALAR JASÍNA HÁM BILIMINE SAY BOLÍWÍ
Kdırbaeva Guljahan Baxtiyar qızı
Muzıka tálimi bakalavr baǵdarınıń 1a – kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14756902
Anotaciya. Bul maqalada muzıka sabaǵı mazmunınıń oqıwshı jaslardıń jasına hám
bilimine say bolıwı, muzıka sabaqlarında oqıtıwdıń zamanagóy tiykarlari haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler: muzika,
pedagogika, princip
sabaq, kórkem - óner, bilim, mádeniyat.
ADAPTATION OF MUSIC LESSON CONTENT TO CHILDREN'S AGE AND
KNOWLEDGE
Abstract. This article discusses the adaptation of music lesson content to children's age
and knowledge, the basics of teaching in music lessons.
Keywords: music, pedagogy, principle lesson, art history, education, culture.
СОДЕРЖАНИЕ УРОКА МУЗЫКИ ДОЛЖНО СООТВЕТСТВОВАТЬ ВОЗРАСТУ И
ЗНАНИЯМ ДЕТЕЙ
.
Аннотация. В данной статье содержание урока музыки должно соответствовать
возрасту и знаниям детей, а также основам преподавания на уроках музыки.
Ключевые слова: музыка, педагогика, принципиальный урок, искусствоведение,
образование, культура.
Respublikamızda muzıka pedagogikası pánin rawajlandırıwdıń áhmiyetli zárúrligi 2020 jıl
23 sentyabrdegi 637 - san Ózbekstan Respublikasınıń Nızamında kórsetilgen joqarı dárejeli,
zaman talabına say kadrlar tayarlaw barısındaǵı wazıypalar menen belgilenedi. Bul baǵdarda
bolajaq oqıtıwshı kadrlardıń joqarı mánáwiy minez - qılqı sıpatlarına iye bolıwı úlken áhmiyetli
iye. Jaslarda usınday sıpatlardı tárbiyalawda “Muzıka mádeniyatı” páni oǵada áhmiyetli bolıp
esaplanadı.
Prezidentimiz
xalıqtıń
mánáwiy
ruwxıyatın
bekkemlew
hám
rawajlandırıw
mámleketimizdiń
hám jámiyettiń eń zárúrli wazyıpası etip belgiledi.
Mánáwiyat - sonday bahalı jemis, ol biziń áyyemgi hám ullı xalqımız qálbinde óz
ǵárezsizligin túsinip, ańlap, erkinlikti súyiw sezimi menen birge jetilisken. Mánáwiyat insanǵa ana
súti, ata úlgisi, ata - babalar násiyatı menen sińip baradı. Mánáwiyat insanǵa hawaday, suwday
zárúr» - degen dástúriy sózleri tárbiya barısında alıp barılatuǵın barlıq islerimizdiń baǵdarı ámeli
bolıwı kerek. [4]
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1058
Qaraqalpaq muzıka pedagogikası, yaǵnıy milliy pedagogika milletimiz hám xalqımızdıń
eski milliy qádriyatlarına súyenedi. Onıń ózine say milliyligi, adamgershiligi, hár tárepleme
jetilisken insandı tárbiyalawǵa qaratılǵanlıǵı, doslıq, joqarı mádeniyatlı hám bay mánáwiyatqa
tiykarlanǵanlıǵı menen belgili. Eramızdan aldıńǵı IV-ásirde grek filosofı Platon «Tárbiyanıń eń
ullı quralı-muzıka kórkem ónerinde dep oylayman, sebebi ritm hám garmoniya sol waqıttıń ózinde
kewilge jol tabadı hám onı kórkemlendiredi»-degen edi. Al Platonnıń shákirti Arestotel bolsa
«Muzıka adam ruwhıyatına, minezine belgili bir dárejede tásir etedi, demek solay eken ol jaslardı
tárbiyalaytuǵın predmetlerdiń biri bolıp xızmet etiwi kerek»-degen edi.
Muzıka sabaǵında muzıkanıń ózi - ózine kórgizbe qural bolıp esaplanadı. Muzıka kóz
benen emes, qulaq penen qabıl etedi. Mısalı, muzıka shıǵarmasın
shertkende yamasa qosıq
aytqanda, nama hám sózi qulaq penen tıńlap «kórip» qabıllanadı. Muzıka tıńlawda hám shıǵarmanı
talqılawda saz kórgizbe sıpatında shertip «kórsetiledi» [11]. Muzıka sabaqlarında muzıka
tárbiyasınıń wazıypaları.
Muzıka sabaqlarında oqıtıw processi tómendegishe bolıwı kerek:
1. Úyretiw;
2. Rawajlandırıw;
3. Tárbiyalaw.
Oqıtıw processi muzıka táliminiń maqseti, usılları hám principlerın óz ishine aladı. Bul
shıǵarmanı úyreniwdegi maqsetti belgilep alıw, oqıwshılarǵa jetkiziw, kórkemlep súwretleniwin
ashıp beriwge qaratılǵan. Onıń ushın oqıtıwshı ulıwma pedagogikalıq texnologiya metodlarınan,
muzıka tálimi principlerınen paydalanıladı. Sabaqta muzıkalıq qábiletti rawajlandıw processine
mısallar:
a) Muzıka shıǵarması mısalında vokal hám xor sheberligin (demdi
durıs
alıw, dawıstı
shıǵarıw, úziliksiz aytıw texnikası, tildi burıw hám taǵı basqa) rawajlandırıw;
b) Muzıka shıǵarmasın tıńlaw hám esitiw qábiletin rawajlandırıw;
c) Oqıwshınıń xarakterindegi ishki sezimlerine tásir etiw hám rawajlandırıw, onı mehriban
hám dóretiwshi etiw;
d) Uqıp, improvizaciya, balalar saz ásbaplarında shertiw, muzıkaǵa ritmikalıq háreket
islewi, ritmdi seziw qábiletin rawajlandırıwǵa járdem beriw.
Oqıwshılardıń jas óspirim ózgesheligi boyınsha dawıs (ses) aralıǵı hám jas ózgeshelikleri
boyınsha salıstırmalı keste.
Jas ózgesheligi Birinshi dawıs aralıǵı Ekinshi dawıs aralıǵı
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1059
7-8 jasar Mi (Re)-Si (Do2) -
8-9 jasar Re (Do)-Do2 (Re2) -
9-10 jasar Do-Re2 -
10-11 jasar Do-Re2 (Mi2)Do-Do2
11-12 jasar Do-Mi2 Si-Re2
13-14 jasar Do1-Mi2, Si- Do2
Bul princip tiykarǵı baǵdarlamalardan (programma) oqıw materialın tańlawda, sabaq
mazmunın dúziw ushın qollanıladı. Bunda hár bir atlamnıń ulıwma bilim hám tájiriybeleri esapqa
alınıwı shárt. Soǵan tiykarlana otırıp jıllıq kalendar joba dúziw ushın shıǵarmalardı erkin tańlaw
imkaniyatı beriledi. Usı táreplerinende muzıka sabaǵı basqa sabaqlardan ózgeshelikke iye. Bunda
qosıq tıńlaw ushın muzıkalıq shıǵarmalar, vocal - xor shınıǵıwları, muzıka sawatı materialları,
shıǵarmanı talqılaw ushın terminler hám nama dóretiwshiler haqqında fakt hám dáliller, turmıstan
mısallar menen oqıwshılardıń bilim, tájiriybelerine sáykes joba dúziledi. Eger baslawısh klasslarda
muzıka sabaǵın qániyge oqıtıwshı alıp barmaǵan bolsa, baǵdarlamanı ózlestiriwi bir tárepleme
bolıp, olda bolsa, tek qosıq úyreniw menen sheklenip qaladı.
Nátiyjede, oqıwshılardıń bilim dárejesi arqada qalǵan bolıp sonıń nátiyjesinde olar keyingi
oqıw materialların ózlestiriwde qıynaladı. Bunday jaǵdayda oqıtıwshı baslanǵısh oqıw
materiallarınıń eń tiykarǵı hám zárúr bólimlerin oqıw jılınıń birinshi bóliminde tezlestirip oqıtıw
usılı menen oqıtıp alıp, soń keyingi oqıw materialın ótiwdi baslasa maqsetke muwapıq boladı.
Ulıwma alǵanda bul didaktikalıq princip barlıq klass baǵdarlamasında sabaqqa tayarlıq
kóriw processi hám onı sabaqta alıp barıw dáwirinde keń qollanıp barıladı, egerde baslawıshtan
sońǵı orta klasslarda qániyge emes oqıtıwshılar muzıka sabaǵın oqıtsa onda ulıwma xalqımızdıń
milliy mádeniyatınıń rawajlanıwına tosqınlıq jasaǵan bolamız. Sebebi V-VI klass oqıwshılarınıń
óspirimlik dáwiri baslanıp olarda tábiyat hám turmıs nızamlarına qızıǵıwshılıq oyanadı.
Olardıń organizminde ózgerisler payda bolıp, boydıń ósiwi, tez sharshaw nátiyjesinde olar
ózlerin úlken adam etip kórsetiwge, ómirde óz orınların belgilewge urınadı. Bunı esapqa almaǵan
oqıtıwshı ayırım oqıwshılar menen túsinispey qalıwı jaǵdayları ushırasadı. 6 – 7- klasslarda
oqıwshı jaslarda mutaciya (dawıstıń ózgeriwi) dáwiri baslanadı. Ásirese, er balalarda dawıs
(registri) aralıǵı bir oktava tómenlesip juwanlasadı. (qız balalarda dawıs ózgeriwi jeńil ótedi.)
Nátiyjede er balalar qosıq aytqanda sazǵa túse almay qıynaladı, joqarı notalardı kúshenip
aytadı. Bul dáwirde balalarda tamaq, dawıs perdesi baylanısları qızaradı. Dawıslardıń
imkaniyatına qarap ayttırıw, hátteki mutaciya kúshli ózgeris dáwirinde ayttırmaw kerek.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1060
Bul jerde qániyge emes muǵallim sabaq berse, 45 minut sabaq dáwirinde oqıwshılarǵa
baqırıp qosıq ayttırıp, qızıp turǵan tamaq, ásirese qıstıń kúnleri qońıraw bolǵannan dalaǵa júgirip
shıǵıp ketiwi oqıwshılardıń dawıs diapazonınıń, ses shiresiniń ózgeriwine, zaqımlanıwı hátteki
joǵalıwına alıp keledi.
Demek sonıń nátiyjesinde, biz xalqımızdıń milliy mádeniyatın dúnyaǵa tanıtıwshı ayırım
baqsı, jıraw, qosıqshılardıń jas óspirim dáwirinde-aq rawajlanbay qalıwına sebepshi bolamız.
Sonıń ushın muzıka mádeniyatı sabaǵına úlken itibar beriledi. Oqıwshı jaslardıń bilim hám
kónlikpelerdiń bekkemleniwine hám turǵınlıǵına erisiw ushın olardıń turmıs penen baylanıslı
bolıwın támiyinlew kerek. Usı joqarıdaǵı principlerge ámel etiw, bul talap. Ekinshiden,
shıǵarmalardı tańlaǵanda tómendegilerdi esapqa alıwı zárúr.
A) Oqıwshılardıń atqarıwı ushın tańlanǵan shıǵarma (yamasa qosıq) oqıwshılardıń oylaw
qábiletine, dawıs diapazonına hám tárbiyalıq mazmunǵa iye bolıwı kerek.
B) Muzıka tálimi, yaǵnıy bilim beriliwge bolǵan talaplarǵa ámel etiw.
S) Barlıq oqıwshı jaslardıń belgili bir ótilip atırǵan shıǵarmaǵa qızıqtıra alıw hám onı
ózlestiriwine isenimli bolıwı.
Juwmaqlap aytqanda XXI ásir - “tezlik ásiri”, “integraciya ásiri”, “informaciya ásiri”, jańa
texnologiyalar, mobil telefonlar, internet hám jańa aldıńǵı jaslar ásiri. Turmısı mudami hárekette
bolǵan jańa zamanagóy adamlardıń jası. 21ásir adamı - informaciya adamı. Ol turmıstıń barlıq
iskerlik tarawıların túsiniwge umtıladı, erkinlikke tırısadı, kórkem óner arqalı haqıyqatlıqtı qayta
qáliplestiredi, turmıstı ózgertiredi, uyqaslıq hám erkinlikke erisedi. Global ózgerisler hám
integraciya processleri, texnologiya hám informaciya resursları oǵada jedel rawajlanıp atırǵan
búgingi kúnde jasap atırǵan zamanagóy insanǵa qoyılatuǵın tiykarǵı talap - dóretiwshilik qábileti
bolıp tabıladı. Sonlıqtan, zamanagóy tálimniń wazıypalarınan biri bárkámal, dóretiwshi shaxstı
qáliplestiriw ushın shárt - sharayat jaratıw bolıp tabıladı.
Tálimdi rawajlandırıw processinde oqıwshınıń sezimi tárepten bayqaǵısh salasın
rawajlandırıwǵa tásir etiwshi kórkem - estetikalıq sezimlilik zárúrli orın tutadı. Kórkem óner
civilizatsiyanıń ayriqsha sazlaǵıshı, haqıyqat, jaqsı iskerlik hám gózzallıqtı sintezlewge, insan
dóretiwshiligin qáliplestiriwge ılayıq universal oylaw tárizi bolıp tabıladı. Kórkem estetikalıq
tálim social áhmiyetke iye materiallıq qádiriyatlar hám shaxstıń jeke qádiriyatları ortasında
dáldálshı bolıp, tiykarǵı kompetensiyalardı (ulıwma materiallıq, kórkem hám kognitiv, kórkem
hám kommunikativ hám basqalar) qáliplestiriwdi támiyinleydi, qálewdi hám qabıletti
qáliplestiredi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1061
Turmıs dawamında dóretiwshilik ózinen - ózi ámelge asırıw ushın ruwxıy ózin ózi
jetilistiredi. Bul iskerliktiń barlıǵında ishki sezimi tárepten shaxstıń dóretiwshilik iskerligi zárúrli
rol oynaydı, onıń rawajlanıwı tikkeley kórkem óner menen baylanıslı boladı.
Zamanagóy mektep tárepinen sheshilgen kóplegen máseleler tálim mazmunın sezilerli
dárejede jańalaw, ulıwma tálimniń mámleket standartın sapalı ámelge asırıw, oqıwshı shaxsın óz
- ózin ańǵarıwı hám ózin ózi rawajlandırıw ushın sharayat jaratıw menen baylanıslı boladı.
Zamanagóy muzıka táliminiń tiykarǵı maqseti: “Muzıka mádeniyatın - ruwxıy
mádeniyattıń ajıralmaytuǵın bólegi retinde qáliplestiriw” (Tiykarǵı ulıwma tálim standartı).
Zamanagóy mektep muzıka táliminiń aktual wazıypaları: balalardıń sanasına, muzıkalıq
oylawın rawajlandırıw; túrli iskerlikti rawajlandırıw menen baylanıslı shaxstıń kúshli ǵayratlı,
aktiv tárepin rawajlandırıw bolıp tabıladı. Zamanagóy muzıka táliminiń aktual máseleleri: kórkem
ónerdiń túrleriniń óz ara tásirine tiykarlanǵan oqıtıwda kompleks jantasıwdan paydalanıw; jańa
tálim texnologiyaların engiziw; jumıstıń innovciyalıq formalarınan paydalanıw; muzıkalıq
tálimniń zamanagóy usıllarınan paydalanıw; kórkem didaktika principlerıden paydalanıw
esaplanadı.
Muzıka sabaǵı, bárinen burın, dóretiwshilik sabaǵı bolıp, ol tekǵana balanıń muzıka menen
tanıs bolıwı ǵana emes, bálki balanıń ózindede ózgerislerge alıp keliwi kerek. Zamanagóy
mekteptiń muzıka sabaǵı: ulıwma qabıl etilgen túsinik boyınsha, zamanagóy muzıka sabaǵı - bul
bilimlendiriw tarawınıń ústin turatuǵın wazıypaları hám muzıkanı seziwdiń ayriqsha qásiyetleri
uyqas túrde uyqaslasqan zaman menen sáykes bolǵan sabaq. Búgingi kúnde mektep táliminiń
wazıypaları bala, onıń individuallıǵı hám ayrıqshalıǵın ashıp beriw, jámiyette ózin tabıw, ózin jáne
onıń átirapındaǵı haqıyqattı ózgertiw qábiletine qaratılǵan.
Zamanagóy mektep muzıka sabaǵında oqıtıwshınıń maqseti oqıwshılarda júz berip atırǵan
ózgerislerge qaratılǵan bolıp oqıw procesi muzıkalıq iskerliginiń tájiriybesin rawajlandırıw hám
onı ózlestiriw, ózgertiw menen toltırıw usılların ózlestiriwge qaratılǵan bolıwı kerek. Balada júz
berip atırǵan ózgerisler onıń muzıkalıq mádeniyatınıń barlıq strukturalıq bólimlerinde kórinetuǵın
boladı: Bular muzıkalıq bilim hám kónlikpesi, tájiriybesi, muzıkalıq sawatlılıǵı, muzıkalıq
dóretiwshiligi. Balanıń muzıkalıq mádeniyatınıń hár bir strukturalıq bólegin qáliplestiriw “Muzıka
mádeniyatı” oqıtıwshısınıń pedagogikalıq iskerligi bolıp esaplanad. predmeti esaplanadı.
Bilimlendiriw tarawında tálim texnologiyaların engiziw ulıwma bilim beriw mámleket
standartın sapalı ámelge asırıwǵa xızmet etedi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1062
REFERENCES
1.
Абдулин, Э.Б., Николаева E.B. Теория музыкального образования: учебник для
студентов высш. пед. учеб, заведений. - М.:Академия, 2004.
2.
Avlaev O.U., Jo’raeva S.N., Mirzaeva S.R. Ta’lim metodlari. Toshkent. Navro’z
nashriyoti. 2017.
3.
Азизходжаева H.H. Педагогические технологии и педогогическое мастерство.
Тошент. Чулпан, 2005.
4.
Tajetdinova, S. M. (2021). MUZIKA TÁLIMINDE AXBOROT HÁM
PEDAGOGIKALIQ
TEXNOLOGIYALARDAN
PAYDALANIWDIŃ
NÁTIYJELILIGI. Academic research in educational sciences, 2(NUU Conference 1), 275-
277.
