2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
672
FAVQULODDA VAZIYATLARDA INSONLARNING TO'GRI HARAKAT QILISH
S.G‘ulomov
JKB va NSM OYOXTTEB inspektori leytenant
D.Eshboltayev
JKB va NSM OYOXTTEB inspektori leytenant
https://doi.org/10.5281/zenodo.14774631
Annotatsiya.
Ushbu maqolada favqulodda vaziyatlarda insonlarning to'g'ri harakat
qilishining ahamiyati va ularning bunday holatlardagi samarali qaror qabul qilish, xavfni
kamaytirish va xavfsizlikni ta'minlash bo'yicha amaliy maslahatlar berilgan. Maqolada tabiiy va
texnogen ofatlar, shuningdek, ijtimoiy va sog'liqni saqlash favqulodda vaziyatlari kabi turli xil
favqulodda vaziyatlar tahlil qilingan. Insonlarning to'g'ri harakat qilishining asosiy omillari
sifatida tayyorgarlik, tezkor qaror qabul qilish, birinchi yordam ko'rsatish va xavfli vaziyatlarda
jamoaviy harakat qilish kabi tamoyillar ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar: favqulodda vaziyatlar, insonlarning harakati, xavfsizlik, tayyorgarlik,
birinchi yordam, xavfni kamaytirish, evakuatsiya, tabiiy ofatlar, texnologik baxtsizliklar, tezkor
qaror qabul qilish, jamoaviy harakat, hukumat roli, xavfsizlik jihozlari, sog'liqni saqlash
favqulodda vaziyatlari, oziq-ovqat va suv ta'minoti, favqulodda vaziyatlarga tayyorlov kurslari,
xavfsizlikni ta'minlash.
Favqulodda vaziyatlarda insonlarning to'g'ri harakat qilishini tahlil qilish, ularning tezkor
va samarali qarorlar qabul qilish qobiliyatini rivojlantirish, xavfli vaziyatlarda zarar ko'rmaslikka
yordam berishi mumkin. Bunday vaziyatlar ko'plab holatlar, shu jumladan tabiiy ofatlar,
texnologik baxtsizliklar yoki boshqa kutilmagan hodisalarda yuzaga keladi. Insonlarning to'g'ri
harakat qilishi bu vaziyatlarda ularning hayoti va boshqalar hayotini saqlab qolishga yordam
beradi.
Ushbu maqolada, biz favqulodda vaziyatlar haqida umumiy ma'lumot berib, ularni
boshqarish va shu holatlarga to'g'ri javob berishda eng muhim tamoyillarni ko'rib chiqamiz.
Favqulodda vaziyatlar turlari
Favqulodda vaziyatlar turli shakllarda bo'lishi mumkin. Ular tabiiy yoki texnogen (sun'iy)
ravishda yuzaga keladi. Har bir turdagi favqulodda vaziyatda odamlar to'g'ri harakat qilishlari
uchun alohida yondashuv talab qilinadi.
•
Tabiiy ofatlar:
Yer silkinishi, to'fonlar, olov toshqinlari, sel, bo'ron va boshqalar.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
673
•
Texnologik yoki sanoat ofatlari:
Zavodlar, elektr stansiyalaridagi baxtsizliklar, kimyoviy
chiqindilar yoki yadro energiyasi xavflari.
•
Ijtimoiy favqulodda vaziyatlar:
Teraktlar, yirik ommaviy tartibsizliklar, huquqni
muhofaza qilish tizimlarining zaifligi.
•
Sog'liqni saqlash favqulodda vaziyatlari:
Pandemiyalar, viruslar, epidemiyalar, sog'liqni
saqlash tizimining qulashiga olib keladigan vaziyatlar.
Favqulodda vaziyatlarda insonlarning o'zini tutish qoidalari
Favqulodda vaziyatlarda odamlarning to'g'ri harakat qilishining asosi tizimli yondashuvga,
bilim va tayyorgarlikka asoslanadi. Quyidagi amaliy qoidalar har bir insonning to'g'ri harakat
qilishiga yordam beradi:
Tayyorgarlikning ahamiyati
Favqulodda vaziyatlarga tayyor turish muhimdir. Bu faqat davlat yoki tashkilotlar
tomonidan amalga oshiriladigan ishlanmalar emas, balki har bir individual insonning ham o'zini
tayyorlashini ta'minlash lozim. Bunga quyidagilar kiradi:
•
Favqulodda vaziyatlarga tayyorlov kurslarida qatnashish:
Insonlar, hayotni saqlab
qolish uchun kerakli qadamlarni bilishlari kerak.
•
Xavfsizlik jihozlarini tayyorlash:
O'z uyida yoki ish joyida zarur xavfsizlik asbob-
uskunalarini (birinchi yordam vositalari, suv, oziq-ovqat zaxiralari va boshqalar) saqlash.
Tezkor qarorlar qabul qilish
Favqulodda vaziyatlarda odamlarning ko'plab xatoliklar qilishiga sabab bo'ladigan
omillardan biri – bu tezkor qarorlar qabul qilish zarurati. To'g'ri qarorlar qabul qilish uchun
quyidagi tamoyillarni hisobga olish muhimdir:
•
Holatni tahlil qilish:
Vaziyatni qisqa vaqt ichida tahlil qilish va zarur chora-tadbirlarni
belgilash.
•
Jamoaviy harakat:
Ba'zi hollarda, birgalikda ishlash va guruh bo'lib harakat qilish zarur.
•
Tinchlanish:
Favqulodda vaziyatlarda panikaga tushmaslik va tinchlanish – to'g'ri qarorlar
qabul qilishda eng muhim omil.
Xavfni kamaytirish
Favqulodda vaziyatda xavfni kamaytirish – bu nafaqat o'z xavfsizligingizni, balki
boshqalarning xavfsizligini ta'minlashga qaratilgan harakatlardir. Bunga quyidagilar kiradi:
•
Evakuatsiya qoidalari:
Favqulodda vaziyatda eng muhim qadam – xavfsiz hududga
evakuatsiya qilishdir. Evakuatsiya planini oldindan bilish va unga rioya qilish zarur.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
674
•
Havfsizlik zonasiga borish:
Ba'zi vaziyatlarda (masalan, bo'ron, yer silkinishi, portlash)
xavfsizlik zonasiga tezda borish kerak.
Birinchi yordam ko'rsatish
Favqulodda vaziyatlarda odamlar turli jarohatlar olishlari mumkin. Shuning uchun, har bir
insonning birinchi yordam ko'rsatish bo'yicha asosiy bilimlari bo'lishi zarur. Quyidagi amallarni
bajarish mumkin:
•
Yaralanganlarni tibbiy yordamga yetkazish:
Jarohatlar og'ir bo'lsa, odamni darhol
kasalxonaga yoki shifoxonaga yetkazish.
•
Sun'iy nafas berish va yurak massaji:
Agar zarurat bo'lsa, sun'iy nafas berish yoki yurak
massaji orqali hayotni saqlab qolish.
•
Zarur davolash:
Og'riqni kamaytirish yoki qon to'kishni to'xtatish uchun zarur bo'lgan
yordamni ko'rsatish.
Suv va oziq-ovqat ta'minoti
Ba'zi favqulodda vaziyatlarda, xususan tabiiy ofatlardan so'ng, oziq-ovqat va ichimlik suvi
ta'minoti muhim ahamiyatga ega. Insonlar quyidagilarni hisobga olishlari kerak:
•
Suv zaxirasi:
Favqulodda vaziyatlarda uzoq vaqt davomida ichimlik suvi ta'minoti
to'xtashi mumkin, shuning uchun yetarli suv zaxirasiga ega bo'lish zarur.
•
Oziq-ovqat zaxirasi:
Oziq-ovqat, ayniqsa konservalar yoki uzoq muddat saqlanadigan
mahsulotlar, ehtimoliy favqulodda vaziyatda saqlanishi kerak.
Favqulodda vaziyatlarda hukumat va tashkilotlarning roli
Bundan tashqari, favqulodda vaziyatlarda davlat va boshqa tashkilotlarning roli muhimdir.
Ular:
•
Favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik ko'rish va amalga oshirish:
Hukumatlar
favqulodda vaziyatlarga tayyorlanish va tegishli infrastruktura yaratishda mas'uldir.
•
Xavfsizlikni ta'minlash:
Favqulodda vaziyatlar davomida odamlarning xavfsizligini
ta'minlash va odamlarni evakuatsiya qilish.
•
Tibbiy yordam ko'rsatish:
Odamlarga birinchi yordam va shifokorlar tomonidan
ko'rsatiladigan yordam.
Xulosa
Favqulodda vaziyatlarda insonlarning to'g'ri harakat qilishini o'rganish – bu faqat o'zini
saqlash emas, balki atrofdagilarni ham himoya qilish demakdir.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
675
Tezkor va aniq qarorlar qabul qilish, tinchlanish, xavfni kamaytirish va birinchi yordam
ko'rsatish imkoniyatlari odamlar hayotini saqlab qolishda muhim rol o'ynaydi.
Shuning uchun har bir inson favqulodda vaziyatlarda qanday harakat qilishni oldindan
bilib, o'zini va boshqalarni himoya qilishni o'rganishi zarur.
REFERENCES
1.
Sodiqov, A. (2018).
Favqulodda vaziyatlar va xavfsizlikni ta'minlash
(O'zbekiston
Respublikasi, 2-nashr). Toshkent: O'zbekiston Matbuot.
2.
Zayniddinov, R., & Tashkenbaev, M. (2016).
Tabiiy ofatlar va ularning boshqarilishi
(Xalqaro amaliy qo'llanma). Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Qosimov, Sh. (2015).
Favqulodda vaziyatlarga tayyorlik va birinchi yordam
. Toshkent:
O'zbekiston Respublikasi Favqulodda Vaziyatlar Vazirligi.
