ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1123
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BUDJET XARAJATLARI VA ULARNI
NAZORAT QILISH MEXANIZMLARI: IQTISODIY AHAMIYATI VA HUQUQIY
ASOSLARI
Boltayev Bunyodbek Jumaboyevich
O’zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish
departamenti Xorazm viloyati boshqarmasi bo’lim boshlig’i.
Tel: +99897-734-50-30
https://doi.org/10.5281/zenodo.14771757
Annotatsiya.
Mazkur maqolada budjet xarajatlarining iqtisodiy ahamiyati, ularning
maqsadli va samarali sarflanishini ta’minlash uchun o’rnatilgan huquqiy mexanizmlar tahlil
qilinadi. Budjet xarajatlari davlatning iqtisodiy siyosatini amalga oshirishda muhim vosita bo’lib,
ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda katta rol o’ynaydi. Maqolada shuningdek, budjet
xarajatlarini nazorat qilishda faol ishtirok etuvchi organlar hamda 2024-yil yakuni bo’yicha
budjet ijrosi tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
budjet xarajatlari, iqtisodiy ahamiyat, davlat byudjeti, huquqiy asoslar,
nazorat mexanizmi, budjet tizimi, davlat budjeti tuzilmasi.
БЮДЖЕТНЫЕ РАСХОДЫ И МЕХАНИЗМЫ ИХ РЕГУЛИРОВАНИЯ В
РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН: ЭКОНОМИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ И ПРАВОВАЯ
ОСНОВА
Аннотация.
В данной статье анализируется экономическое значение бюджетных
расходов, правовые механизмы, созданные для обеспечения их целевого и эффективного
расходования. Бюджетные расходы являются важным инструментом реализации
экономической политики государства и играют важную роль в обеспечении социально-
экономического развития. Также в статье анализируются органы, активно участвующие
в контроле за бюджетными расходами и исполнением бюджета на конец 2024 года.
Ключевые слова:
бюджетные расходы, экономическое значение, государственный
бюджет, правовая основа, механизм контроля, бюджетная система, структура
государственного бюджета.
BUDGET EXPENDITURES AND THEIR CONTROL MECHANISMS IN THE
REPUBLIC OF UZBEKISTAN: ECONOMIC SIGNIFICANCE AND LEGAL BASIS
Abstract.
This article analyzes the economic significance of budget expenditures, legal
mechanisms established to ensure their targeted and effective spending. Budget expenditures are
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1124
an important tool in the implementation of the state’s economic policy and play a major role in
ensuring social and economic development. The article also analyzes the bodies actively
participating in the control of budget expenditures and the implementation of the budget by the
end of 2024.
Key words:
budget expenses, economic importance, state budget, legal basis, control
mechanism, budget system, state budget structure.
O’zbekiston Respublikasining budjet tizimi davlat resurslarini taqsimlash va sarflashda
markaziy o’rin tutadi. Budjet tizimi qonuniy ravishda O’zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi, Budjet Kodeksi va boshqa huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. O’zbekiston
Respublikasining Budjet Kodeksi 2013-yilda qabul qilingan bo’lib, budjetni shakllantirish, ijro
etish va nazorat qilishning barcha asosiy prinsiplarini belgilaydi. Ushbu kodeks davlat
byudjetining shaffofligini, samarali sarflanishini ta’minlashda muhim huquqiy asosni yaratadi.
Budjet xarajatlarining iqtisodiy ahamiyati, ayniqsa, davlatning iqtisodiy siyosatini amalga
oshirishda juda muhimdir. [1]
Budjet xarajatlari davlatning iqtisodiy va ijtimoiy siyosatini amalga oshirish uchun zarur
mablag’larni taqdim etadigan moliyaviy vositadir. Davlat byudjeti orqali iqtisodiy rivojlanish,
ijtimoiy soha, sog’liqni saqlash, ta’lim va infratuzilma kabi sohalarga mablag’lar ajratiladi.
Budjet xarajatlari davlatning iqtisodiy barqarorligini, ijtimoiy farovonlikni ta’minlashni,
davlat qarzini boshqarishni va uzoq muddatli iqtisodiy rejalashtirishni qo’llab-quvvatlaydi.
Iqtisodiy ta’limotlar tarixida budjet xarajatlari va ularning iqtisodiy rivojlanishdagi roli ko’plab
nazariy va amaliy tadqiqotlarning asosiy mavzularidan biri bo’lgan. Klassik iqtisodchilar, xususan,
Adam Smit
va
David Rikardo
kabi faylasuflar davlat xarajatlarini mamlakatning iqtisodiy
rivojlanishiga qaratilgan asosiy vosita sifatida ko’rganlar. Keyinchalik, XX asrda
Keynesian
iqtisodiy nazariyasi
budjet xarajatlarining ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish va iqtisodiy o’sishni
rag’batlantirishdagi muhim rolini ta’kidlagan. [2]
O’zbekiston Respublikasida davlatning iqtisodiy siyosati budjet xarajatlari orqali amalga
oshiriladi va davlat budjeti o’zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarga mos ravishda shakllantiriladi.
O’zbekiston Respublikasida budjet xarajatlarining samarali va maqsadli sarflanishini
ta’minlash uchun bir qancha nazorat mexanizmlari ishlab chiqilgan. Ushbu mexanizmlar orqali
davlat mablag’larining shaffofligi, samarali sarflanishi va qonuniyligi ta’minlanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1125
O’zbekiston Respublikasi Hisob Palatasi davlat byudjeti mablag’larining to’g’ri va
samarali sarflanishini nazorat qilishda asosiy organ hisoblanadi. Hisob Palatasi budjet xarajatlarini
tekshirish va audit qilishda eng muhim ro’lni o’ynaydi. Bu organ, shuningdek, parlamentga budjet
ijrosini taqdim etish va moliyaviy hisoboti tayyorlashda mas’uldir.
Budjet mablag’larining noqonuniy ishlatilishini oldini olishda
Iqtisodiy jinoyatlarga
qarshi kurashish departamenti
budjet mablag’larining maqsadsiz ishlatilishi yoki korrupsiyaga
qarshi kurashishda faol ishtirok etadi. [3]
Davlat moliyaviy nazorat inspeksiyasi
davlatning moliyaviy resurslarini samarali
boshqarish va budjet mablag’larining to’g’ri sarflanishini nazorat qilishda faoliyat yuritadi.
Inspeksiya budjetning ijrosi va davlat mablag’larining tekshiruvi bo’yicha muntazam ravishda
monitoring olib boradi. Ushbu organ, davlatning barcha idoralaridagi moliyaviy faoliyatni tahlil
qilib, budjet mablag’larining noaniq sarflanishini aniqlaydi.
Ichki audit xizmatlari davlat idoralarining moliyaviy faoliyatini tekshiradi va byudjet
mablag’larining maqsadga muvofiq sarflanishini ta’minlaydi. Jamoatchilik nazorati orqali
fuqarolar va jamoat tashkilotlari budjet mablag’larining sarflanishi haqida axborot olish
imkoniyatiga ega bo’ladi. Bu jarayonlarning shaffofligini ta’minlash uchun davlat tomonidan
axborot tizimlari modernizatsiya qilinmoqda.
2024-yil 3-chorak yakunlari bo’yicha O’zbekiston Respublikasining budjet xarajatlari
ijrosi tahlili natijalari shuni ko’rsatadiki, davlat tomonidan ajratilgan mablag’lar asosan ijtimoiy
sohalarga, ta’lim va sog’liqni saqlash kabi muhim sektorlar uchun yo’naltirilgan. Tahlillarga ko’ra
o’tgan yilga nisbatan, ijtimoiy sektorga ajratilgan mablag’lar 15% ga, infratuzilma va transport
sohalariga ajratilgan mablag’lar esa 18% ga ortgan. [4]
Biroq, budjet xarajatlarining samarali taqsimlanishi bo’yicha ayrim muammolar ham
mavjud. Bu muammolar orasida ba’zi sohalarda mablag’larning maqsadsiz sarflanishi va ba’zi
loyihalarda shaffoflikning yetarli emasligi qayd etilgan. Budjet ijrosini nazorat qilishda faoliyat
yuritayotgan organlar, jumladan, Hisob Palatasi va Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish
departamenti tomonidan olib borilgan tekshiruvlar orqali ushbu kamchiliklarni bartaraf etish
uchun zarur choralar ko’rilmoqda.
O’zbekiston Respublikasining budjet xarajatlari iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy farovonlik
va davlatning uzoq muddatli rivojlanish rejalari uchun muhim vositadir. Budjet tizimi samarali
boshqarilsa, mamlakatning iqtisodiy salohiyatini oshirishga xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1126
Budjet xarajatlarining samarali va maqsadli sarflanishi ustidan nazorat mexanizmlari —
Hisob Palatasi, Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti, Davlat moliyaviy nazorat
inspeksiyasi va boshqa tegishli idoralar orqali amalga oshiriladi. Ushbu nazorat mexanizmlarining
samarali ishlashi davlatning moliyaviy barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Biroq, budjet xarajatlarining samarali taqsimlanishi bo’yicha ayrim muammolar ham
mavjud. Bu muammolar orasida ba’zi sohalarda mablag’larning maqsadsiz sarflanishi va ba’zi
loyihalarda shaffoflikning yetarli emasligi qayd etilgan. Budjet ijrosini nazorat qilishda faoliyat
yuritayotgan organlar, jumladan, Hisob Palatasi va Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish
departamenti tomonidan olib borilgan tekshiruvlar orqali ushbu kamchiliklarni bartaraf etish
uchun zarur choralar ko’rilmoqda.
O’zbekiston Respublikasining budjet xarajatlari iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy farovonlik
va davlatning uzoq muddatli rivojlanish rejalari uchun muhim vositadir. Budjet tizimi samarali
boshqarilsa, mamlakatning iqtisodiy salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Budjet xarajatlarining
samarali va maqsadli sarflanishi ustidan nazorat mexanizmlari — Hisob Palatasi, Iqtisodiy
jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti, Davlat moliyaviy nazorat inspeksiyasi va boshqa
tegishli idoralar orqali amalga oshiriladi. Ushbu nazorat mexanizmlarining samarali ishlashi
davlatning moliyaviy barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
O’zbekiston Respublikasining Budjet kodeksi. 01.01.2014. O’zbekiston Respublikasining
qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
2.
Keynes, J. M. (1936). The General Theory of Employment, Interest and Money.
3.
O’zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“Budjet
mablag’laridan
foydalanish
samaradorligini tubdan oshirish va iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish mexanizmlarini
takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PF-5446-sonli Farmoni. 23.05.2018.
O’zbekiston Respublikasining qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
4.
M.Komilova.
Davlat
byudjetining
joriy
9
oylik
ijrosi
qanday
baholandi.
https://uza.uz/posts/664791
